Zaburzenie psychotyczne Diagnostyka

Wprowadzenie – kto powinien przejść diagnostykę

Diagnostyka zaburzeń psychotycznych jest wskazana dla osób, które zaczynają tracić kontakt z rzeczywistością. Objawy te mogą pojawiać się u kogoś z naszej rodziny, u przyjaciela, współpracownika, a czasem nawet u nas samych. Warto pamiętać, że epizody psychotyczne – okresy, w których występują objawy psychozy – są częstsze, niż mogłoby się wydawać. Badania pokazują, że nawet trzy na sto osób doświadczy takiego epizodu w ciągu swojego życia1. W skali roku, około jednej na dwieście dorosłych osób może rozwinąć się choroba psychotyczna2.

Powinieneś rozważyć wizytę u lekarza, jeśli zauważysz u siebie lub bliskiej osoby pewne niepokojące zmiany w myśleniu, postrzeganiu rzeczywistości lub zachowaniu. Może to być słyszenie głosów, które nikt inny nie słyszy, widzenie rzeczy, których nie ma, albo silne przekonania, które nie mają podstaw w rzeczywistości – na przykład poczucie, że ktoś cię śledzi lub że telewizor wysyła ci tajne wiadomości3. Czasami mogą pojawić się zaburzenia w myśleniu, które powodują, że mowa staje się niespójna i trudna do zrozumienia4.

Szczególnie ważne jest szybkie zgłoszenie się do specjalisty, gdy pojawia się pierwszy epizod psychotyczny. Młodzi ludzie w wieku od 16 do 35 lat są grupą, u której najczęściej dochodzi do pierwszego epizodu psychozy1. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza i rozpoczęte leczenie, tym większe szanse na lepsze rokowanie. Wczesna interwencja może skrócić czas, w którym pacjent cierpi z powodu objawów, i zwiększyć skuteczność terapii. Oznacza to, że natychmiastowa diagnostyka nie jest tylko wskazana – jest niezbędna dla zdrowia i bezpieczeństwa osoby dotkniętej psychozą.

Warto również wiedzieć, że psychoza nie jest samodzielną chorobą, ale zespołem objawów, który może wystąpić w różnych schorzeniach. Dlatego diagnostyka ma na celu nie tylko potwierdzenie obecności psychozy, ale także odkrycie jej przyczyny. Psychoza może być związana z chorobami psychicznymi, takimi jak schizofrenia czy zaburzenie afektywne dwubiegunowe, ale również z problemami neurologicznymi, używaniem substancji psychoaktywnych czy infekcjami mózgu3. Z tego powodu szybka i dokładna diagnoza jest kluczowa.

Klasyczne metody diagnostyczne

Diagnostyka zaburzeń psychotycznych opiera się przede wszystkim na dokładnej ocenie klinicznej dokonywanej przez doświadczonego specjalistę zdrowia psychicznego. Nie istnieje jeden konkretny test laboratoryjny, który mógłby jednoznacznie potwierdzić psychozę, dlatego lekarze polegają na rozmowie z pacjentem, obserwacji jego zachowania oraz zbieraniu szczegółowego wywiadu medycznego.

Pierwszym krokiem diagnostycznym jest zwykle wizyta u lekarza pierwszego kontaktu, który może zadać pytania dotyczące doświadczanych objawów, stanu zdrowia fizycznego oraz historii chorób w rodzinie. Na tej podstawie lekarz może skierować pacjenta do specjalisty – psychiatry lub do zespołu zdrowia psychicznego4. Jeśli jest to pierwszy epizod psychotyczny, pacjent może zostać skierowany do zespołu wczesnej interwencji – grupy specjalistów, którzy zajmują się specjalnie osobami przeżywającymi pierwszy epizod psychozy. Zespoły te oferują pełną ocenę potrzeb, dostęp do leków, terapię rozmową oraz wsparcie społeczne, zawodowe i edukacyjne5.

Psychiatrzy posługują się tzw. Diagnostycznym i Statystycznym Podręcznikiem Zaburzeń Psychicznych (w skrócie DSM-5), który zawiera kryteria pomagające w ustaleniu, czy pacjent doświadcza psychozy6. Podręcznik ten opisuje różne rodzaje zaburzeń psychotycznych, w tym schizofrenię, krótkotrwałe zaburzenie psychotyczne, zaburzenie urojeniowe, zaburzenie schizoafektywne oraz psychozę wywołaną przez substancje czy inne schorzenia medyczne7. Właściwe rozpoznanie wymaga czasu i dokładnej analizy objawów oraz ich przebiegu.

Podczas wywiadu psychiatrycznego lekarz zwraca szczególną uwagę na obecność urojeń – przekonań, które są fałszywe, ale które pacjent mocno podtrzymuje, mimo że inni im nie wierzą lub istnieją dowody na ich nieprawdziwość. Przykładem może być poczucie, że ktoś kontroluje twoje myśli czy działania z daleka7. Lekarz sprawdza też, czy występują omamy – fałszywe spostrzeżenia zmysłowe, takie jak słyszenie głosów, które nie istnieją, widzenie rzeczy, których nie ma, czy odczuwanie dotyku, którego nikt nie wykonuje4. Ponadto lekarz ocenia sposób myślenia i mówienia pacjenta – czy jest ono chaotyczne, niezrozumiałe, czy wypowiedzi są logiczne i spójne.

Istotną częścią diagnostyki jest także wykluczenie innych przyczyn psychozy. Objawy psychotyczne mogą być wynikiem wielu różnych problemów zdrowotnych, w tym chorób fizycznych, takich jak guzy mózgu, infekcje mózgu, padaczka, choroby neurodegeneracyjne (np. choroba Alzheimera czy Parkinsona), zaburzenia metaboliczne czy choroby układu hormonalnego41. Dlatego lekarz może zlecić dodatkowe badania, takie jak badania krwi, aby sprawdzić poziom glukozy, funkcję tarczycy czy obecność infekcji. Czasami konieczne są badania obrazowe mózgu, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI), aby wykluczyć obecność guzów, zmian strukturalnych czy uszkodzeń mózgu.

Psychiatra będzie również pytał o używanie substancji psychoaktywnych. Wiadomo, że nadużywanie alkoholu, narkotyków takich jak amfetamina, kokaina, marihuana czy halucynogeny, może wywołać epizody psychotyczne41. Psychoza wywołana przez substancje jest jednym z typów zaburzeń psychotycznych i wymaga innego podejścia terapeutycznego. Z tego powodu lekarz może przeprowadzić badania toksykologiczne moczu lub krwi, aby sprawdzić obecność narkotyków w organizmie.

W niektórych przypadkach diagnoza może wymagać dłuższego okresu obserwacji. Psychoza może objawiać się na wiele sposobów i doświadczenie każdej osoby jest inne6. Dlatego psychiatra może chcieć monitorować przebieg objawów przez pewien czas, aby lepiej zrozumieć ich charakter, częstotliwość i nasilenie. Może to pomóc w odróżnieniu na przykład schizofrenii od krótkiego epizodu psychotycznego, który trwa tylko kilka dni8.

Badania wykorzystywane do kwalifikacji do badań klinicznych

Badania kliniczne to badania naukowe, w których testuje się nowe metody leczenia lub nowe leki. Aby wziąć udział w takim badaniu, pacjent musi spełniać określone kryteria, które mają zapewnić bezpieczeństwo uczestników oraz rzetelność wyników badania. W przypadku zaburzeń psychotycznych, kryteria te są zazwyczaj oparte na wystandaryzowanych metodach diagnostycznych i obiektywnych pomiarach objawów.

Jednym z podstawowych warunków kwalifikacji do badań klinicznych jest potwierdzenie diagnozy zaburzenia psychotycznego zgodnie z uznanymi kryteriami diagnostycznymi, takimi jak te zawarte w DSM-5. Oznacza to, że pacjent musi zostać dokładnie oceniony przez psychiatrę, który potwierdzi obecność urojeń, omamów lub zaburzeń myślenia charakterystycznych dla psychozy. Czasami badacze wymagają dodatkowego potwierdzenia diagnozy przez drugiego niezależnego specjalistę, aby zwiększyć pewność, że pacjent rzeczywiście cierpi na dane zaburzenie.

W badaniach klinicznych często stosuje się wystandaryzowane skale oceny objawów psychotycznych. Te narzędzia pomagają obiektywnie zmierzyć nasilenie objawów przed rozpoczęciem leczenia, w trakcie badania i po jego zakończeniu. Dzięki temu można ocenić, czy testowana terapia przynosi poprawę. Przykładami takich skal są Skala Oceny Objawów Pozytywnych i Negatywnych (PANSS), która ocenia zarówno objawy pozytywne (takie jak omamy i urojenia), jak i negatywne (takie jak apatia czy brak motywacji), oraz Krótka Skala Oceny Psychiatrycznej (BPRS), która mierzy szeroki zakres objawów psychiatrycznych, w tym objawy psychotyczne.

Aby zakwalifikować się do badania klinicznego, pacjent może też musieć przejść szereg badań laboratoryjnych i obrazowych, aby potwierdzić, że psychoza nie jest wynikiem innej choroby fizycznej lub używania substancji. Badania te mogą obejmować pełną morfologię krwi, badania funkcji wątroby i nerek, badania tarczycy, badania poziomu elektrolitów, badania toksykologiczne oraz obrazowanie mózgu za pomocą TK lub MRI. Te badania pomagają też sprawdzić ogólny stan zdrowia pacjenta i upewnić się, że może on bezpiecznie uczestniczyć w badaniu.

W niektórych badaniach klinicznych mogą być wymagane dodatkowe specjalistyczne testy. Na przykład, jeśli badanie dotyczy nowego leku, który działa na konkretny mechanizm w mózgu, pacjenci mogą być kwalifikowani na podstawie wyników badań genetycznych lub biomarkerów. Może to obejmować analizę krwi w celu zidentyfikowania określonych wariantów genów lub pomiar poziomu określonych substancji chemicznych w organizmie.

Ważnym elementem kwalifikacji jest również ocena historii choroby pacjenta. Badacze będą pytać, czy jest to pierwszy epizod psychotyczny, czy osoba ma już rozpoznaną schizofrenię, czy są inne choroby psychiczne w rodzinie, jak długo trwają objawy, czy pacjent był wcześniej leczony i jak zareagował na wcześniejsze leki. Te informacje pomagają wybrać odpowiednich uczestników do badania.

Warto również dodać, że niektóre badania kliniczne koncentrują się na wczesnych etapach choroby, na przykład na pierwszym epizodzie psychotycznym. W takich badaniach mogą uczestniczyć młodzi ludzie w wieku od 16 do 35 lat, którzy doświadczyli psychozy po raz pierwszy w ciągu ostatnich kilku lat1. Programy takie jak STEP (Specialized Treatment Early in Psychosis) w Stanach Zjednoczonych, oferują szybki dostęp do wysokiej jakości opieki i mogą być powiązane z badaniami naukowymi.

Ostatecznie, żeby wziąć udział w badaniu klinicznym dotyczącym zaburzeń psychotycznych, pacjent musi wyrazić świadomą zgodę. Oznacza to, że musi zrozumieć cel badania, potencjalne korzyści i ryzyko, oraz musi być w stanie podjąć decyzję o udziale. Jeśli osoba przeżywająca psychozę nie jest w stanie podjąć takiej decyzji z powodu nasilenia objawów, może być konieczne uzyskanie zgody od opiekuna prawnego.