Czerniak szerzący się powierzchownie stadium nieokreślone

Czym jest czerniak szerzący się powierzchownie

Czerniak szerzący się powierzchownie to najczęściej występujący typ czerniaka, potencjalnie poważnego nowotworu skóry, który rozwija się z melanocytów – komórek produkujących melaninę, czyli barwnik nadający skórze kolor. Te komórki znajdują się w warstwie podstawnej naskórka, czyli zewnętrznej warstwy skóry1.

Nazwa "czerniak szerzący się powierzchownie" opisuje sposób, w jaki ten typ czerniaka zazwyczaj rośnie. Charakterystyczną cechą tej postaci choroby jest to, że złośliwe komórki przez długi okres (od miesięcy do dziesięcioleci) pozostają w obrębie naskórka, co określa się jako fazę "in situ". Na początku czerniak ten rozrasta się poziomo w skórze – jest to tak zwana faza wzrostu promieniowego, objawiająca się jako powoli powiększający się płaski obszar przebarwionej skóry1.

Szacuje się, że 7 na 10 osób, u których zdiagnozowano czerniaka, ma właśnie postać szerzącą się powierzchownie2. W Australii i Nowej Zelandii czerniak szerzący się powierzchownie stanowi dwie trzecie wszystkich przypadków czerniaka1.

Nie u wszystkich osób czerniak pozostaje w fazie powierzchownej. Nieznany odsetek czerniaków szerzących się powierzchownie staje się inwazyjny, to znaczy komórki czerniaka przekraczają błonę podstawną między naskórkiem a skórą właściwą i złośliwe melanocyty wnikają w głębsze warstwy skóry. W obrębie czerniaka szerzącego się powierzchownie może pojawić się szybko rosnący czerniak guzowaty, który rozprzestrzenia się głęboko w skórze1.

Kto choruje na czerniak szerzący się powierzchownie

Czerniak szerzący się powierzchownie występuje niemal wyłącznie u osób o jasnej karnacji. Chociaż jest częstszy u osób o bardzo jasnej skórze (fototyp skóry 1 i 2), może również wystąpić u osób, które dość łatwo się opalają (fototyp 3). Jest rzadki u osób o brązowej lub czarnej skórze (fototyp 4-6)1.

Czerniak szerzący się powierzchownie występuje jednakowo często u mężczyzn i kobiet. Tylko 15% czerniaków pojawia się przed 40 rokiem życia, a przed 20 rokiem życia jest bardzo rzadki1. Według danych z Nowej Zelandii w 2008 roku zdiagnozowano 2256 inwazyjnych czerniaków, z czego 48% u mężczyzn. Co najmniej 40% z nich to czerniak szerzący się powierzchownie1.

Czerniak stanowi tylko około 1% wszystkich nowotworów skóry, ale powoduje większość zgonów związanych z rakiem skóry. Jest to jeden z najczęstszych nowotworów u młodych ludzi poniżej 30 roku życia, szczególnie u młodych kobiet3.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Głównym czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka szerzącego się powierzchownie jest ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV), szczególnie intensywne i nieregularne narażenie na słońce. Części ciała, które są najbardziej narażone na rozwój tego typu czerniaka, to te, które otrzymują intensywne nasłonecznienie w nieregularnych odstępach czasu2.

Do głównych czynników ryzyka należą:

• Jasna karnacja, jasne lub rude włosy oraz niebieskie oczy
• Skłonność do oparzeń słonecznych zamiast opalania się
• Historia poważnych oparzeń słonecznych, szczególnie w dzieciństwie
• Obecność licznych (więcej niż 5) znamion atypowych – nietypowych pieprzyków lub pieprzyków, które są nieprawidłowe w badaniu mikroskopowym1
• Silna historia rodzinna czerniaka
• Duża liczba zwykłych znamion barwnikowych na skórze

Około 30% czerniaków rozwija się z istniejących pieprzyków, ale pozostałe 70% powstaje na normalnej skórze. To sprawia, że szczególnie ważne jest zwracanie uwagi na zmiany w wyglądzie skóry, ponieważ większość czerniaków nie zaczyna się od pieprzyków3.

Objawy kliniczne

Czerniak szerzący się powierzchownie może rozwinąć się na każdej części skóry, choć najczęściej dotknięte obszary różnią się u mężczyzn i kobiet. U kobiet czerniak ten najczęściej pojawia się na nogach, natomiast u mężczyzn na tułowiu2.

W fazie wzrostu promieniowego, gdy czerniak rośnie poziomo w naskórku, zmiana ma zazwyczaj następujące cechy:

• Powoli powiększający się płaski obszar przebarwionej skóry
• Nieregularny lub poszarpany brzeg
• Nierównomierny kolor – mogą występować odcienie brązu, czarnego, różowego, czerwonego, fioletowego lub koloru skóry
• Zmiana może być czarna lub brązowa, ale niektóre czerniaki są różowe, czerwone, fioletowe lub w kolorze skóry3

Większość czerniaków to plamki lub guzki czarnego lub brązowego koloru. Są to nowotwory złośliwe, które rosną szybko i mają zdolność rozprzestrzeniania się do każdego narządu3.

Wczesne wykrycie jest kluczowe, ponieważ sukces leczenia jest bezpośrednio związany z głębokością wzrostu nowotworowego. Czerniaki wykryte we wczesnych stadiach mają 99% wskaźnik wyleczalności3.

Diagnostyka

Rozpoznanie czerniaka szerzącego się powierzchownie rozpoczyna się od dokładnego badania skóry. Kluczowa jest ocena wszystkich podejrzanych zmian skórnych przez specjalistę.

Główną metodą diagnostyczną jest biopsja – procedura polegająca na pobraniu fragmentu tkanki do badania mikroskopowego. Biopsja pomaga lekarzowi postawić rozpoznanie schorzenia medycznego. Tylko badanie mikroskopowe tkanki może ostatecznie potwierdzić rozpoznanie czerniaka1.

W przypadku potwierdzenia rozpoznania czerniaka mogą być potrzebne dodatkowe badania w celu określenia, czy nowotwór rozprzestrzenił się do innych części ciała. Mogą to być badania obrazowe lub badania węzłów chłonnych.

W ocenie zmian podejrzanych o czerniaka pomaga zasada ABCDE, która odnosi się do:

• A – Asymetria (jedna połowa znamienia różni się od drugiej)
• B – Brzeg nieregularny lub poszarpany
• C – Kolor nierównomierny
• D – Średnica większa niż 6 mm
• E – Ewolucja (zmiana wyglądu w czasie)

Leczenie

Chirurgia jest głównym sposobem leczenia czerniaka, szczególnie gdy jest wykryty wcześnie. Może być również konieczna operacja, jeśli czerniak rozprzestrzenił się do innych obszarów ciała lub jeśli pojawił się ponownie po usunięciu4.

Podstawowym zabieguiem chirurgicznym jest wycięcie czerniaka wraz z marginesem zdrowej skóry wokół niego. Pomaga to zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby. Jeśli czerniak znajduje się w widocznym miejscu, takim jak twarz, zabieg może wykonać chirurg plastyczny, aby końcowy rezultat wyglądał jak najlepiej możliwie. Jeśli usuwa się duży obszar skóry, może być konieczne przeszczepienie skóry z innej części ciała4.

Dodatkowe metody leczenia obejmują:

• Radioterapia – czasami stosowana w celu zmniejszenia dużych czerniaków oraz kontrolowania i łagodzenia objawów4
• Leki celowane – mają na celu zatrzymanie wzrostu raka
• Immunoterapia – leki, które pomagają układowi odpornościowemu znaleźć i zniszczyć komórki rakowe4
• Chemioterapia – w wybranych przypadkach zaawansowanego czerniaka

Leki celowane lub immunoterapia są czasami stosowane w leczeniu czerniaków, które nie mogą być leczone chirurgicznie, rozprzestrzeniły się do pobliskich węzłów chłonnych lub rozprzestrzeniły się do innych obszarów ciała. Przed zastosowaniem leków celowanych zazwyczaj bada się próbkę czerniaka, aby sprawdzić zmiany w określonych genach4.

Wybór metody leczenia zależy od tego, gdzie znajduje się nowotwór, czy się rozprzestrzenił oraz od ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Specjalistyczny zespół opiekujący się pacjentem wyjaśnia dostępne terapie, ich korzyści i skutki uboczne oraz wspólnie z pacjentem opracowuje optymalny plan leczenia4.

Rokowanie

Rokowanie w przypadku czerniaka szerzącego się powierzchownie zależy głównie od tego, jak wcześnie nowotwór został wykryty i jak głęboko wrósł w skórę. Sukces leczenia jest bezpośrednio związany z głębokością wzrostu nowotworowego3.

Czerniaki wykryte we wczesnych stadiach mają 99% wskaźnik wyleczalności. To sprawia, że wczesne wykrycie jest niezwykle ważne. Ze względu na szybkie tempo wzrostu czerniaków, opóźnienie w leczeniu może czasami oznaczać różnicę między życiem a śmiercią3.

W fazie wzrostu promieniowego, gdy czerniak rozwija się głównie poziomo w naskórku, rokowanie jest zazwyczaj bardzo dobre. Problem pojawia się, gdy czerniak staje się inwazyjny i zaczyna rosnąć w głąb skóry. Może wtedy pojawić się szybko rosnący czerniak guzowaty, który rozprzestrzenia się głęboko w skórze i ma gorsze rokowanie1.

Osoby, które miały czerniaka, powinny mieć regularne kontrole podczas i po leczeniu. W zależności od stadium czerniaka mogą być potrzebne badania kontrolne i obrazowe. Ważne jest, aby nie czekać na następną kontrolę, jeśli pojawią się jakiekolwiek niepokojące objawy lub skutki uboczne – należy wtedy jak najszybciej skontaktować się ze specjalistą4.

Znajomość własnego ryzyka może pomóc w szczególnej czujności podczas obserwowania zmian na skórze i regularnego przeprowadzania badań skóry. Ze względu na ryzyko nawrotu, długoterminowa obserwacja jest kluczowa dla wszystkich osób, które przeszły leczenie czerniaka.