Niepłodność

Czym jest niepłodność

Niepłodność to schorzenie układu rozrodczego, które powoduje, że kobieta nie może zajść w ciążę. Do celów zbierania danych w zdrowiu publicznym niepłodność definiuje się jako niemożność zajścia w ciążę po roku (lub dłużej) regularnych, niezabezpieczonych stosunków seksualnych1. Próby zajścia w ciążę oznaczają regularne stosunki seksualne bez żadnych metod antykoncepcji2.

Warto pamiętać, że płodność u kobiet z wiekiem systematycznie spada. Z tego powodu niektórzy lekarze rozpoczynają diagnozę i leczenie u kobiet w wieku 35 lat lub starszych już po 6 miesiącach niezabezpieczonych stosunków seksualnych1. Jeśli kobieta ma mniej niż 35 lat, lekarz może rozpoznać niepłodność po 12 miesiącach regularnych, niezabezpieczonych stosunków bez zajścia w ciążę2.

Niepłodność może dotknąć każdego i ma wiele różnych przyczyn. To schorzenie, które wywołuje nie tylko skutki medyczne, ale również psychologiczne, fizyczne, duchowe i społeczne zarówno dla osoby chorej, jak i jej partnera3.

Rodzaje niepłodności

Wyróżnia się dwa główne rodzaje niepłodności24:

• Niepłodność pierwotna – gdy kobieta nigdy nie była w ciąży i nie może zajść w ciążę po roku (lub sześciu miesiącach, jeśli ma 35 lat lub więcej) regularnych, niezabezpieczonych stosunków seksualnych
• Niepłodność wtórna – gdy kobieta miała już jedną lub więcej ciąż w przeszłości, ale ma trudności z ponownym zajściem w ciążę

Jak często występuje niepłodność

Niepłodność jest bardziej powszechna, niż mogłoby się wydawać. Szacuje się, że około jedno na sześć osób w wieku rozrodczym na całym świecie doświadcza niepłodności w swoim życiu5. Niepłodność dotyka milionów ludzi i ma wpływ na ich rodziny oraz społeczności5.

Około 1 na 7 par może mieć trudności z zajściem w ciążę4. Po roku regularnych, niezabezpieczonych stosunków seksualnych (co 2-3 dni) ponad 8 na 10 par, w których kobieta ma poniżej 40 lat, zajdzie w ciążę naturalnie. Dla par, które próbują zajść w ciążę przez ponad 3 lata bez powodzenia, prawdopodobieństwo naturalnego zajścia w ciążę w ciągu następnego roku wynosi 1 na 4 lub mniej4.

Po roku niezabezpieczonych stosunków około 15% par nie jest w stanie zajść w ciążę. Około jedna trzecia przypadków niepłodności wynika z czynników kobiecych, jedna trzecia z czynników męskich, a w pozostałych przypadkach przyczyna dotyczy obojga partnerów lub nie można jej zidentyfikować6.

Jak przebiega proces poczęcia

Zajście w ciążę to skomplikowany proces obejmujący kilka etapów2:

1. Mózg musi wytwarzać hormony rozrodcze, które kontrolują funkcjonowanie jajników
2. Komórka jajowa musi dojrzewać w jajniku
3. Jajnik musi uwolnić komórkę jajową (proces ten nazywa się owulacją)
4. Jajowód musi pochwycić komórkę jajową
5. Plemniki muszą przemieścić się przez pochwę i macicę do jajowodu
6. Plemnik musi zapłodnić komórkę jajową, tworząc zarodek
7. Zarodek przemieszcza się przez jajowód do macicy, gdzie się zagnieżdża

Ciąża nie może nastąpić, jeśli którykolwiek z tych kroków nie przebiegnie prawidłowo2.

Przyczyny niepłodności

Istnieje wiele możliwych przyczyn niepłodności, a problemy z płodnością mogą dotyczyć każdego z partnerów. Jednak w około jednej czwartej przypadków nie można ustalić przyczyny4.

Przyczyny niepłodności u kobiet mogą obejmować5:

• Zaburzenia owulacji (problemów z uwalnianiem komórek jajowych)
• Niedrożność jajowodów
• Zaburzenia macicy
• Endometriozę
• Czynniki otrzewnowe
• Czynniki szyjkowe

Przyczyny niepłodności u mężczyzn najczęściej związane są z5:

• Problemami z wyrzutem nasienia
• Brakiem lub niskim poziomem plemników
• Nieprawidłowym kształtem (morfologią) plemników
• Nieprawidłowym ruchem (ruchliwością) plemników

W 40-50% przypadków niepłodności przyczyną jest czynnik męski, dlatego niezbędne jest zbadanie płodności partnera męskiego oprócz partnerki kobiecej7.

Kiedy szukać pomocy lekarskiej

Niektórzy ludzie zachodzą w ciążę szybko, ale dla innych może to potrwać dłużej. Dobrym pomysłem jest wizyta u lekarza, jeśli nie udało się zajść w ciążę po roku prób4.

Kobiety w wieku 36 lat i starsze oraz osoby, które już wiedzą, że mogą mieć problemy z płodnością, powinny zgłosić się do lekarza wcześniej4. U kobiet w wieku 35 lat lub starszych lekarze mogą rozpocząć diagnostykę po sześciu miesiącach regularnych, niezabezpieczonych stosunków1.

Ważnym pierwszym krokiem dla par, które mają trudności z poczęciem dziecka, jest zrozumienie możliwych przyczyn niepłodności. Dla par pragnących zostać rodzicami trudności z zajściem w ciążę mogą być frustrujące i nieoczekiwane. Wiele par zmagających się z niepłodnością ostatecznie ma dzieci, czasami dzięki pomocy medycznej1.

Badania diagnostyczne

Niepłodność jest zwykle diagnozowana dopiero wtedy, gdy parze nie udało się zajść w ciążę po roku prób4. Wywiad lekarski i badanie fizykalne mogą pomóc w ukierunkowaniu dalszych badań8.

Badania u mężczyzn powinny obejmować badanie nasienia. Nieprawidłowości plemników mogą być leczone terapią gonadotropinami, inseminacją wewnątrzmaciczną lub zapłodnieniem in vitro8.

Badania u kobiet powinny obejmować8:

• Potwierdzenie owulacji poprzez pomiar poziomu progesteronu w surowicy w 21. dniu cyklu (przy 28-dniowym cyklu) lub tydzień przed spodziewanym początkiem miesiączki
• Ocenę macicy i jajowodów, która może być przeprowadzona za pomocą histerosalpingografii u kobiet bez ryzyka niedrożności
• U pacjentek z wywiadem endometriozy, infekcji miednicy lub ciąży pozamacicznej zaleca się badanie metodą histeroskopii lub laparoskopii

Metody leczenia

Na szczęście istnieje wiele opcji leczenia dostępnych dla osób z niepłodnością2. Oferowane leczenie będzie zależało od tego, co powoduje problemy z płodnością4.

Istnieją trzy główne rodzaje leczenia niepłodności9:

• Leki
• Zabiegi chirurgiczne
• Wspomagane rozród – w tym inseminacja wewnątrzmaciczna (IUI) i zapłodnienie in vitro (IVF)

Leczenie farmakologiczne obejmuje9:

• Klomifen – zachęca do comiesięcznego uwalniania komórki jajowej (owulacji) u kobiet, które nie owulują regularnie lub w ogóle
• Tamoksyfen – alternatywa dla klomifenu, która może być oferowana kobietom z problemami owulacyjnymi
• Metformina – szczególnie korzystna dla kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS)
• Gonadotropiny – mogą pomóc stymulować owulację u kobiet i mogą również poprawić płodność u mężczyzn

Niektóre z tych leków mogą powodować skutki uboczne, takie jak nudności, wymioty, bóle głowy i uderzenia gorąca9.

Zabiegi chirurgiczne mogą być wykorzystywane do badania problemów z płodnością i pomocy w leczeniu niepłodności. Obejmują one9:

• Operacje jajowodów – jeśli jajowody zostały zablokowane lub zablizowane
• Laparoskopowe wiercenie jajników – u kobiet z PCOS, jeśli leki owulacyjne nie zadziałały
• Leczenie endometriozy, mięśniaków lub innych stanów
• Korekcja niedrożności najądrza lub zabiegi pobierania plemników u mężczyzn

Wspomagane rozród obejmuje takie procedury jak4:

• Inseminacja wewnątrzmaciczna (IUI) – wprowadzenie plemników bezpośrednio do macicy
• Zapłodnienie in vitro (IVF) – zapłodnienie komórki jajowej poza organizmem, a następnie przeniesienie zarodka do macicy

Kobiety z anovulacją (brakiem owulacji) mogą być leczone przez lekarza pierwszego kontaktu klomifenem w celu wywołania owulacji. Leczenie niedrożności jajowodów zazwyczaj wymaga skierowania do specjalisty8.

W przypadku niewyjaśnionej niepłodności u kobiet lub mężczyzn para może kontynuować starania o ciążę przez kolejny rok lub przejść do technologii wspomaganego rozrodu, takich jak inseminacja wewnątrzmaciczna lub zapłodnienie in vitro8.

Niektóre metody leczenia niepłodności, takie jak IVF, mogą powodować powikłania. Na przykład zwiększa się ryzyko ciąży mnogiej, jeśli więcej niż jeden zarodek zostanie umieszczony w macicy, oraz nieznacznie wzrasta ryzyko ciąży pozamacicznej4.

Czynniki zwiększające ryzyko niepłodności

Wiek jest najważniejszym czynnikiem determinującym powodzenie leczenia niepłodności u par. Wiek partnerki kobiecej to czynnik numer jeden. Drugim najważniejszym czynnikiem jest czas trwania niepłodności10.

Ryzyko niepłodności wzrasta wraz z wiekiem2. Płodność u kobiet systematycznie spada z wiekiem1.

Jak zmniejszyć ryzyko niepłodności

Ogólny stan zdrowia jest odzwierciedleniem zdrowia rozrodczego. Należy zadbać o długie i zdrowe życie, biorąc pod uwagę następujące wskazówki10:

• Utrzymuj prawidłową masę ciała – zbyt duża lub zbyt mała waga może nie tylko zagrażać zdrowiu, ale również zmniejszać płodność
• Ćwicz regularnie – pozostań aktywny fizycznie, aby utrzymać kondycję. Wraz z wiekiem, szczególnie po 40. roku życia, dodaj trening siłowy, aby zwiększyć masę mięśniową i utrzymać zdrową wagę. Uważaj jednak, aby nie przeciążać organizmu nadmiernym wysiłkiem, na przykład regularnym bieganiem na dystansie powyżej 6-10 mil dziennie
• Nie pal – palenie zmniejsza szanse na zajście w ciążę i zwiększa ryzyko poronienia. Palący mają również tendencję do przechodzenia menopauzy dwa lata wcześniej niż osoby niepalące. U mężczyzn palenie zmniejsza liczbę plemników i zwiększa nieprawidłowości plemników11
• Nigdy nie uprawiaj niezabezpieczonych stosunków seksualnych – choroby przenoszone drogą płciową, które nabędziesz dzisiaj, mogą wpłynąć na twoją płodność w przyszłości
• Nie opóźniaj decyzji o dzieciach – gdy będziesz gotowy na dzieci, nie zwlekaj. Po rozpoczęciu aktywnych starań o poczęcie nie opóźniaj diagnostyki, szczególnie jeśli masz ponad 35 lat

Inne zalecenia dotyczące stylu życia obejmują11:

• Pij dużo wody – około 8-10 szklanek dziennie. Pomaga to nerkom wypłukiwać produkty przemiany materii z organizmu i zwiększa jakość śluzu szyjkowego sprzyjającego płodności
• Unikaj alkoholu – dobrym pomysłem jest unikanie lub ścisłe ograniczenie spożycia alkoholu, ponieważ zmniejsza płodność. Zalecenia Departamentu Zdrowia mówią o całkowitym unikaniu alkoholu podczas prób zajścia w ciążę lub w czasie ciąży
• Ogranicz kofeinę – uważa się, że kofeina ogranicza wzrost rozwijającego się dziecka poprzez zwężanie naczyń krwionośnych i zmniejszanie przepływu krwi do macicy. Obecne zalecenia mówią o ograniczeniu spożycia kofeiny do poniżej 300 mg dziennie, co odpowiada 4 filiżankom kawy rozpuszczalnej, 3 filiżankom świeżej kawy lub 6 filiżankom herbaty
• Zmniejsz stres – jest tak wiele osób, które nadmiernie martwią się o zajście w ciążę, a gdy uwolnią ten stres, ich organizm reaguje na nowy spokój poprzez stworzenie nowego życia. Staraj się więc nie martwić i ciesz procesem

Radzenie sobie z niepłodnością

Niepłodność to schorzenie, które może wywołać psychologiczne, fizyczne, umysłowe i duchowe skutki dla pacjenta. Wyjątkową cechą tego stanu medycznego jest to, że wpływa zarówno na pacjenta, jak i partnera pacjenta jako parę3.

Ważne jest, aby szukać wsparcia podczas radzenia sobie z niepłodnością. Można skorzystać z12:

• Grup wsparcia dla osób zmagających się z niepłodnością
• Pomocy psychologicznej i doradztwa
• Technik relaksacyjnych i zarządzania stresem
• Wsparcia społeczności online

Jeśli cykle miesiączkowe są regularne, należy szukać pomocy po 12 miesiącach prób lub po sześciu miesiącach, jeśli masz ponad 35 lat10. Wiele par leczonych z powodu niepłodności ostatecznie ma dzieci2.