Zmniejszona rezerwa jajnikowa

Czym jest zmniejszona rezerwa jajnikowa?

Zmniejszona rezerwa jajnikowa, zwana również DOR (od angielskiego Diminished Ovarian Reserve), to stan, w którym kobieta ma mniej komórek jajowych w jajnikach w porównaniu do innych kobiet w jej wieku1. Czasami określa się to również jako niską liczbę komórek jajowych lub niską rezerwę jajnikową.

Komórki jajowe, wraz z plemnikami, są podstawowymi elementami potrzebnymi do zajścia w ciążę. Z wiekiem liczba komórek jajowych naturalnie się zmniejsza, ale u niektórych kobiet proces ten następuje szybciej niż oczekiwano1. Zmniejszona rezerwa jajnikowa utrudnia zajście w ciążę, ale nie oznacza całkowitej niemożności posiadania dziecka.

Rezerwa jajnikowa odnosi się do potencjału rozrodczego pozostałego w jajnikach kobiety, opartego na liczbie i jakości komórek jajowych2. Stan ten występuje u 10-30% pacjentek zgłaszających się do lekarzy z problemami z płodnością3.

Ile komórek jajowych powinna mieć kobieta?

Kobiety rodzą się z wszystkimi komórkami jajowymi, jakie kiedykolwiek będą posiadać. Wiek jest najsilniejszym wskaźnikiem liczby komórek jajowych. Badania pokazują, że tempo utraty komórek jajowych wzrasta po ukończeniu 35 roku życia1.

Rzeczywiste liczby różnią się u poszczególnych kobiet, ale oto przeciętna liczba komórek jajowych w różnych okresach życia1:

• Narodziny: od 1 do 2 milionów komórek jajowych
• Okres dojrzewania: od 300 000 do 400 000 komórek jajowych
• Wiek 40 lat: około 25 000 komórek jajowych
• Menopauza: mniej niż 1000 komórek jajowych

Kobiety rodzą się z około 2 milionami komórek jajowych, co stanowi całą ich pulę. Komórki jajowe są nieustannie tracone, więc do momentu osiągnięcia dojrzałości płciowej liczba ta spada do kilkuset tysięcy2. Tylko lekarz prowadzący może powiedzieć, ile komórek jajowych prawdopodobnie ma dana kobieta, na podstawie wyników badań rezerwy jajnikowej.

Przyczyny zmniejszonej rezerwy jajnikowej

Najczęstszą przyczyną zmniejszonej rezerwy jajnikowej jest naturalne starzenie się. Jest to zjawisko uniwersalne i może być widoczne już w wieku 30 lat, stając się bardziej wyraźne w ciągu następnej dekady. Zazwyczaj niewiele kobiet zachowuje normalną płodność po przekroczeniu połowy czwartej dekady życia3.

Badania pokazują, że prawdopodobieństwo zajścia w ciążę zaczyna spadać około 25 roku życia. Między 25 a 40 rokiem życia wskaźniki płodności spadają jeszcze bardziej4.

Inne czynniki, które mogą przyczynić się do zmniejszonej rezerwy jajnikowej, to4:

• Operacje jajników, na przykład związane z endometriozą (stan, w którym tkanka podobna do wyściółki macicy rośnie poza macicą)
• Palenie papierosów
• Nieprawidłowości genetyczne
• Agresywne leczenie medyczne, takie jak radioterapia stosowana w leczeniu nowotworów

W niektórych przypadkach zmniejszona rezerwa jajnikowa nie ma znanej przyczyny4. Choroby lub nieprawidłowości genetyczne mogą przyspieszyć ten spadek. Jeden procent populacji doświadcza niewydolności jajników (menopauzy) przed ukończeniem 40 roku życia. Stan ten nazywany jest przedwczesną niewydolnością jajników lub przedwczesną menopauzą3.

Objawy zmniejszonej rezerwy jajnikowej

Wiele kobiet ze zmniejszoną rezerwą jajnikową nadal ma regularne cykle menstruacyjne. Jednak wraz z wiekiem i postępującą zmniejszoną rezerwą jajnikową, niektóre kobiety mogą zauważyć, że czas między cyklami menstruacyjnymi staje się krótszy4.

Objawy zmniejszonej rezerwy jajnikowej mogą obejmować5:

• Uderzenia gorąca
• Nieregularne lub pominięte okresy menstruacyjne
• Nocne poty
• Suchość pochwy
• Drażliwość lub trudności z koncentracją
• Zmniejszony popęd seksualny
• Słaba odpowiedź na leki na płodność

Niektóre kobiety nie doświadczają żadnych objawów5. Często trudności z zajściem w ciążę są często pierwszym i jedynym symptomem zmniejszonej rezerwy jajnikowej. Często nadal występuje normalna owulacja (uwalnianie komórki jajowej), ale jakość komórki jajowej jest obniżona2.

Diagnoza i badania

Jedynym sposobem, aby mieć pewność, czy ma się zmniejszoną rezerwę jajnikową, jest wykonanie badania rezerwy jajnikowej4. Lekarz może rozważyć badanie rezerwy jajnikowej u kobiet, które6:

• Mają 35 lat lub więcej
• Przeszły operacje jajników
• Słabo reagowały na leczenie, takie jak stymulacja jajników za pomocą zewnętrznych gonadotropin

Pomiar poziomu FSH (hormonu folikulotropowego) lub estradiolu jest przydatny jako badanie przesiewowe w kierunku zmniejszonej rezerwy jajnikowej. Poziomy FSH powyżej 10 mIU/ml lub poziomy estradiolu równe lub wyższe niż 80 pg/ml w trzecim dniu cyklu menstruacyjnego sugerują zmniejszoną rezerwę jajnikową6.

Jednak poziom AMH (hormonu antymüllerowskiego) i AFC (liczba pęcherzyków antralnych) wydają się być najlepszymi badaniami do diagnozowania zmniejszonej rezerwy jajnikowej6.

Poziom AMH jest wczesnym, wiarygodnym wskaźnikiem malejącej funkcji jajników. Niski poziom AMH (poniżej 1,0 ng/ml) przewiduje mniejszą szansę na ciążę po zapłodnieniu in vitro (IVF); ciąża jest rzadka, gdy poziom jest zbyt niski, aby go wykryć6.

AFC to całkowita liczba pęcherzyków o średnicy od 2 do 10 mm w obu jajnikach we wczesnej fazie folikularnej; AFC określa się poprzez obserwację podczas ultrasonografii przezpochwowej. Jeśli AFC jest niskie (od 3 do 10), ciąża po IVF jest mniej prawdopodobna6.

Możliwości leczenia

Ponieważ ciąża może być nadal możliwa, leczenie zmniejszonej rezerwy jajnikowej jest indywidualizowane w zależności od okoliczności i wieku kobiety6. Może być przeprowadzana indukcja owulacji.

Kobiety zdiagnozowane ze zmniejszoną rezerwą jajnikową mają takie samo zmniejszone powodzenie w poczęciu dziecka za pomocą zapłodnienia in vitro (IVF), jak przy naturalnych próbach zajścia w ciążę. Ponadto kobiety ze zmniejszoną rezerwą jajnikową często mają większe ryzyko poronienia podczas poczęcia za pomocą IVF z własnymi komórkami jajowymi ze względu na niższą jakość komórek jajowych2.

Opcje leczenia obejmują6:

• Indukcję owulacji
• Zapłodnienie in vitro (IVF)
• Czasami użycie komórek jajowych dawczyni

Chociaż nie ma metod, które mogłyby odwrócić lub wyleczyć zmniejszoną rezerwę jajnikową, nowoczesne techniki leczenia płodności oferują realną szansę na ciążę. Wiele klinik specjalizuje się w indywidualnych protokołach dostosowanych do pacjentek ze zmniejszoną rezerwą jajnikową7.

Czy można zajść w ciążę ze zmniejszoną rezerwą jajnikową?

Tak, nadal można zajść w ciążę przy zmniejszonej rezerwie jajnikowej. Szanse na poczęcie mogą być mniejsze, gdy rezerwa jajnikowa jest niska, ale potrzebna jest tylko jedna komórka jajowa, aby zajść w ciążę1.

Liczba komórek jajowych nie jest jedynym czynnikiem w zajściu w ciążę. Jakość komórek jajowych, jakość plemników i ogólne funkcjonowanie macicy również odgrywają ważną rolę. Fakt posiadania zmniejszonej rezerwy jajnikowej nie oznacza, że nie można zajść w ciążę – oznacza to, że zajście w ciążę może być trudniejsze lub może wymagać rozważenia leczenia płodności1.

Zmniejszona rezerwa jajnikowa nie oznacza automatycznie niepłodności – po prostu oznacza, że poczęcie może być bardziej wymagające i może wymagać oceny płodności lub interwencji8. Pomimo zmniejszonej rezerwy, ciąża może być nadal możliwa, a wiele kobiet odnosi sukcesy dzięki nowoczesnemu leczeniu płodności.