Jaskra Podstawowe informacje

Czym jest jaskra?

Jaskra to termin zbiorczy obejmujący wiele chorób oczu, w których dochodzi do wzrostu ciśnienia wewnątrz gałki ocznej. Ten wzrost ciśnienia uszkadza delikatne struktury w tylnej części oka, szczególnie nerw wzrokowy – czyli pęczek włókien nerwowych przenoszących informacje z oka do mózgu. Większość form jaskry ma charakter postępujący, co oznacza, że stopniowo się pogarsza. W miarę rozwoju choroby może ona ostatecznie doprowadzić do trwałej utraty wzroku, a nawet całkowitej ślepoty.1

Jaskra jest drugą najczęstszą przyczyną ślepoty na całym świecie. Dowiadywanie się, że ma się jaskrę lub że jest się zagrożonym jej rozwojem, może być trudnym przeżyciem. Dla większości ludzi wzrok jest zmysłem, na którym polegają najbardziej w codziennym życiu. Wizja próby przystosowania się do życia z poważną utratą wzroku może być przerażająca. Jednak większość form jaskry można leczyć, szczególnie gdy zostanie rozpoznana wcześnie. Przy odpowiedniej opiece i starannym zarządzaniu chorobą możliwe jest opóźnienie, a nawet zapobieżenie trwałej utracie wzroku.1

Schorzenie to zwykle nie wywołuje żadnych objawów we wczesnych stadiach, dlatego wiele osób nawet nie zdaje sobie sprawy, że je ma. W Stanach Zjednoczonych nawet połowa osób z jaskrą może nie wiedzieć o swojej chorobie. Objawy mogą nie pojawić się, dopóki stan nie spowoduje nieodwracalnych uszkodzeń.1

Epidemiologia jaskry

Jaskra dotyka miliony ludzi na całym świecie i stanowi poważny problem zdrowia publicznego. W Stanach Zjednoczonych ponad cztery miliony Amerykanów żyje z jaskrą, z czego ponad dwa miliony osób w wieku 40 lat i starszych dotkniętych jest jej najczęstszą formą – jaskrą otwartego kąta.1

Liczba osób dotkniętych jaskrą stale rośnie. W Stanach Zjednoczonych ponad 2,7 miliona Amerykanów powyżej 40. roku życia ma jaskrę. Szacuje się, że liczba ta wzrośnie ponad dwukrotnie do 2050 roku. Chociaż jaskra jest drugą najczęstszą przyczyną ślepoty w krajach rozwiniętych, zwiększona świadomość społeczna i trwające badania naukowe mogą zmniejszyć obciążenie zdrowotne związane z tą chorobą.1

Jaskra najczęściej występuje u dorosłych w wieku 50 lat i starszych, ale może pojawić się w każdym wieku. Istnieje rzadka forma jaskry wczesnego występowania, która może dotknąć niemowlęta i dzieci. Osoby powyżej 60. roku życia, szczególnie pochodzenia meksykańskiego, znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka.11

Jaskra zwykle dotyka obu oczu, choć może być gorsza w jednym oku. Przewlekły charakter choroby oraz brak wczesnych objawów sprawiają, że regularne badania wzroku są kluczowe dla wczesnego wykrycia i leczenia.1

Przyczyny jaskry

Jaskra jest zwykle spowodowana gromadzeniem się ciśnienia w oku, znanego jako ciśnienie wewnątrzgałkowe. Dzieje się tak, gdy płyn w oku nie może prawidłowo odpływać. W zdrowym oku specjalny płyn zwany płynem wodnistym stale się wytwarza i odpływa przez naturalne kanały. Kiedy te kanały zostają zablokowane lub nie działają prawidłowo, płyn gromadzi się, powodując wzrost ciśnienia.1

Ten wzrost ciśnienia uszkadza nerw wzrokowy i siatkówkę – warstwę światłoczułych komórek w tylnej części oka. Nerw wzrokowy składa się z ponad miliona włókien nerwowych, które przenoszą sygnały wizualne z oka do mózgu. Gdy nerw wzrokowy zostaje uszkodzony przez wysokie ciśnienie, może przestać właściwie działać, co prowadzi do utraty wzroku.1

W niektórych przypadkach jaskra może rozwinąć się nawet przy normalnym ciśnieniu oka. To zjawisko sugeruje, że inne czynniki mogą również odgrywać rolę w uszkodzeniu nerwu wzrokowego, takie jak nieprawidłowy przepływ krwi do nerwu. Mimo że nie do końca rozumiemy wszystkie mechanizmy prowadzące do jaskry, wiadomo, że choroba ta nie jest pojedynczym schorzeniem, ale grupą schorzeń oczu uszkadzających nerw wzrokowy.1

Jaskra nie jest chorobą zakaźną i nie można się nią zarazić od innych osób. Jest to schorzenie związane przede wszystkim z budową i funkcjonowaniem oka oraz czynnikami genetycznymi i środowiskowymi.1

Czynniki ryzyka jaskry

Chociaż każdy może rozwinąć jaskrę, pewne grupy osób znajdują się w większym niebezpieczeństwie. Wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka – osoby po 60. roku życia są w grupie podwyższonego ryzyka, podobnie jak osoby pochodzenia meksykańskiego. Afroamerykanie powyżej 40. roku życia również należą do grupy wysokiego ryzyka.1

Historia rodzinna odgrywa znaczącą rolę w rozwoju jaskry. Osoby, które mają rodzeństwo lub rodzica z jaskrą, są narażone na wyższe ryzyko zachorowania. Ten związek genetyczny sugeruje, że niektóre cechy dziedziczne mogą predysponować do rozwoju choroby.11

Pewne cechy anatomiczne oka również zwiększają ryzyko jaskry. Do tych cech należą: duży nerw wzrokowy, ścieńczenie nerwu wzrokowego, zamknięty kąt drenażowy wewnątrz oka oraz cienka rogówka – tkanka na przedniej powierzchni oka. Osoby pochodzenia afrykańskiego, latynoskiego lub azjatyckiego są również bardziej narażone na rozwój jaskry.1

Warto zauważyć, że jaskra może wystąpić w każdym wieku, w tym u niemowląt i dzieci, gdzie może być szczególnie niebezpieczna, ponieważ bywa bardziej agresywna i szybciej postępuje niż jaskra u starszych dorosłych.1

Objawy jaskry

Jaskra w swoich wczesnych stadiach zazwyczaj nie powoduje żadnych objawów. Z tego powodu nawet połowa osób z jaskrą w Stanach Zjednoczonych może nie wiedzieć, że ją ma. Objawy mogą nie pojawić się, dopóki choroba nie spowoduje nieodwracalnych uszkodzeń. Ta cicha natura jaskry sprawia, że jest ona szczególnie niebezpieczna.1

Do najczęstszych objawów jaskry, gdy już się pojawią, należą: ból lub ucisk w oku, bóle głowy, zaczerwienione lub przekrwione oczy, podwójne widzenie (diplopia), niewyraźne widzenie oraz stopniowo rozwijające się problemy z widzeniem. Charakterystycznym objawem jest stopniowy rozwój ślepych punktów, zwanych scotomas, lub ubytków w polu widzenia, takich jak widzenie tunelowe.1

Z czasem możesz powoli tracić wzrok, zazwyczaj zaczynając od widzenia bocznego, znanego jako widzenie obwodowe – szczególnie tej części widzenia, która jest najbliżej nosa. Ponieważ dzieje się to tak powoli, wielu ludzi nie zauważa na początku, że ich wzrok się zmienia. W miarę postępu choroby możesz zacząć zauważać, że nie widzisz rzeczy z boku.1

Czasami jaskra może rozwinąć się nagle i spowodować natychmiastowe objawy, takie jak: intensywny ból oka, czerwone oko, tkliwość wokół oczu, widzenie tęczowych kręgów wokół jasnych świateł, niewyraźne widzenie, mdłości i wymioty oraz ból głowy. Te nagłe objawy stanowią nagły wypadek medyczny, który może wymagać natychmiastowego leczenia.1

Zapobieganie jaskrze

Chociaż nie ma gwarantowanego sposobu na zapobieganie jaskrze, regularne kompleksowe badania wzroku są najlepszym sposobem na wczesne wykrycie choroby. Wszyscy powinni mieć regularne badania wzroku, co najmniej co dwa lata. Jedynym sposobem na wykrycie jaskry jest pełne badanie z rozszerzeniem źrenic. Podczas takiego badania krople umieszcza się w oczach, aby rozszerzyć źrenicę. Lekarz używa specjalnej szkła powiększającego, aby zbadać tylną część oka i poszukać oznak uszkodzenia lub problemów.1

Osoby z wyższym ryzykiem jaskry – na przykład te z historią rodzinną choroby – powinny mieć badania wzroku częściej. Wczesne wykrycie jest kluczowe, ponieważ leczenie może często zatrzymać uszkodzenia i chronić wzrok, zanim nastąpi znacząca utrata wzroku.1

Zdrowy styl życia może również odgrywać rolę we wspieraniu zdrowia oczu. Regularna aktywność fizyczna i utrzymywanie zdrowej wagi pomagają zapobiegać problemom zdrowotnym, takim jak zawały serca i cukrzyca, i są ważne dla ogólnego dobrostanu. Dbanie o zdrowie wszystkich naczyń krwionośnych – na przykład poprzez unikanie palenia – wzmocni odżywianie naczyń krwionośnych, które zaopatrują nerw wzrokowy.1

Badania sugerują, że dieta i ćwiczenia mogą mieć pozytywny wpływ na zdrowie oczu. Różnorodna dieta bogata w ciemne, liściaste warzywa i kwasy tłuszczowe omega-3 może mieć korzystny wpływ na zdrowie wzroku. Niektóre suplementy witaminowe również wykazują obiecujące rezultaty, chociaż należy skonsultować się z lekarzem okulistą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek suplementacji.1

Aktywność fizyczna również ma znaczenie. Ćwiczenia aerobowe mogą pomóc w zarządzaniu ciśnieniem wewnątrzgałkowym. Jednak pacjenci z jaskrą powinni unikać pewnych pozycji, takich jak trzymanie głowy poniżej poziomu serca przez dłuższy czas, ponieważ może to zwiększyć ciśnienie w oku. Powinni również unikać długotrwałych manewrów Valsalvy, które mogą podnieść ciśnienie wewnątrzgałkowe.1

Patofizjologia jaskry

W zdrowym oku specjalny płyn zwany płynem wodniczym stale się wytwarza i odpływa przez naturalne kanały drenażowe. Ten płyn dostarcza odżywienie do różnych części oka i pomaga utrzymać właściwą formę gałki ocznej. W jaskrze system drenażowy nie działa prawidłowo – płyn nie może odpływać tak, jak powinien. To prowadzi do gromadzenia się płynu i wzrostu ciśnienia wewnątrz oka.1

Wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego uszkadza nerw wzrokowy i siatkówkę. Nerw wzrokowy składa się z ponad miliona włókien nerwowych, które działają jak kable elektryczne przesyłające sygnały wizualne z oka do mózgu. Kiedy te włókna są uszkodzone przez ciśnienie, zaczynają obumierać, co prowadzi do trwałej utraty wzroku. Proces ten jest nieodwracalny – raz utracone włókna nerwowe nie mogą się regenerować.1

Uszkodzenie zwykle zaczyna się na obwodzie pola widzenia i stopniowo postępuje w kierunku centrum. Z tego powodu pacjenci często nie zauważają problemów z wzrokiem, dopóki znaczna część nerwu wzrokowego nie zostanie uszkodzona. Utrata widzenia obwodowego może początkowo być niezauważalna w codziennych czynnościach, ale w miarę postępu choroby prowadzi do widzenia tunelowego, a ostatecznie do całkowitej ślepoty, jeśli nie jest leczona.1

W niektórych formach jaskry, takich jak jaskra normalnego ciśnienia, uszkodzenie nerwu wzrokowego występuje pomimo normalnego ciśnienia oka. Naukowcy uważają, że w tych przypadkach nerw wzrokowy może być wyjątkowo wrażliwy na ciśnienie lub że problemy z przepływem krwi do nerwu wzrokowego mogą odgrywać rolę w uszkodzeniu. Chociaż ciśnienie wewnątrzgałkowe jest głównym czynnikiem ryzyka, nie jest jedyną przyczyną jaskry.1

Istnieją różne typy jaskry, w tym jaskra otwartego kąta – najbardziej powszechna w Stanach Zjednoczonych – oraz mniej powszechne rodzaje, takie jak jaskra zamkniętego kąta i jaskra wrodzona. Każdy typ ma nieco inny mechanizm działania, ale wszystkie prowadzą do uszkodzenia nerwu wzrokowego i utraty wzroku.1