Zaburzenie związane z używaniem leków/narkotyków Podstawowe informacje

Czym jest zaburzenie związane z używaniem substancji?

Zaburzenie związane z używaniem leków i narkotyków, znane również jako zaburzenie używania substancji, to stan zdrowia psychicznego, w którym osoba doświadcza problemowego wzorca używania substancji wpływającego na jej zdrowie i jakość życia. Substancjami tymi mogą być nielegalne narkotyki, leki na receptę używane w niewłaściwy sposób, leki dostępne bez recepty, alkohol czy tytoń. Każda z tych substancji to związek chemiczny zdolny zmienić sposób, w jaki funkcjonuje ciało i umysł.12

Substancje te wywołują zmiany w mózgu, które rozwijają się stopniowo. Uwalniają dopaminę – substancję chemiczną w mózgu, która sprawia, że czujemy się dobrze. Kiedy działanie substancji ustępuje, mózg i ciało chcą kontynuować to przyjemne uczucie, nawet jeśli jest ono niezdrowe. Z czasem te zmiany mogą prowadzić do uporczywego używania substancji mimo świadomości szkodliwych konsekwencji. Stan ten może znacząco wpływać na emocjonalne samopoczucie, związki z innymi ludźmi, edukację oraz karierę zawodową – a w wielu przypadkach stanowi zagrożenie dla życia.2

Używanie narkotyków czy leków może prowadzić do łagodnego, umiarkowanego lub ciężkiego zaburzenia związanego z używaniem substancji. Ciężkie postacie nazywa się czasem uzależnieniem. Niezależnie od nasilenia problemu, jest to stan, który można leczyć, a pomoc jest dostępna, gdy osoba jest na nią gotowa.12

Epidemiologia – jak często występuje problem?

Zaburzenie związane z używaniem substancji to istotny problem zdrowia publicznego w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie. W 2022 roku ponad jeden na sześciu Amerykanów w wieku 12 lat i starszych zgłaszał, że doświadcza tego zaburzenia. Oznacza to, że miliony ludzi żyją z tym schorzeniem, które wpływa na wszystkie aspekty ich życia – od relacji rodzinnych, przez pracę, po zdrowie fizyczne i psychiczne.3

Wśród różnych typów zaburzeń związanych z używaniem substancji zaburzenie związane z używaniem alkoholu jest najczęstsze w Stanach Zjednoczonych. Nie oznacza to jednak, że inne substancje nie stanowią problemu. Wielu ludzi zmaga się z używaniem opioidów, kokainy, marihuany, metamfetaminy czy tytoniu. Co więcej, wiele osób jednocześnie używa więcej niż jednej substancji – mamy wtedy do czynienia z tak zwanym wielosubstancyjnym zaburzeniem używania substancji, na przykład gdy ktoś jednocześnie używa alkoholu i tytoniu.22

Zaburzenie to dotyka ludzi w każdym wieku, choć wzorce używania substancji mogą się różnić w zależności od grupy wiekowej. Młodzież i młodzi dorośli są szczególnie narażeni na rozpoczęcie eksperymentowania z narkotykami, co może prowadzić do uzależnienia w późniejszym życiu. Starsze osoby mogą z kolei niewłaściwie używać leków na receptę, zwłaszcza środków przeciwbólowych czy leków uspokajających.4

Przyczyny zaburzenia

Zaburzenie związane z używaniem substancji rozwija się, gdy wielokrotne używanie narkotyków lub leków powoduje zmiany w mózgu. Te zmiany mózgowe mogą być trwałe i utrzymywać się przez długi czas, dlatego uzależnienie traktuje się jako chorobę przewlekłą mózgu. Nie jest to kwestia słabej woli czy braku charakteru – to rzeczywista zmiana w funkcjonowaniu układu nerwowego.11

Substancje psychoaktywne ingerują w naturalny system nagrody w mózgu. Normalne, przyjemne doświadczenia – takie jak jedzenie ulubionego posiłku czy spędzanie czasu z bliskimi – wywołują uwalnianie dopaminy w umiarkowanych ilościach. Narkotyki jednak uwalniają jej znacznie więcej, tworząc intensywne uczucie przyjemności. Mózg „zapamiętuje" to doznanie i zaczyna priorytetowo traktować zdobycie substancji ponad inne potrzeby życiowe. Z czasem naturalne źródła przyjemności przestają wystarczać, a osoba potrzebuje coraz większych dawek substancji, żeby osiągnąć ten sam efekt.2

Niektóre substancje są bardziej uzależniające niż inne. Narkotyki takie jak crack czy heroina mogą być tak silnie uzależniające, że wystarczy ich użyć raz lub dwa razy, żeby użytkownik stracił kontrolę nad swoim zachowaniem. Inne substancje, jak marihuana czy alkohol, mogą prowadzić do uzależnienia przy dłuższym i częstszym używaniu.5

Czynniki ryzyka – kto jest bardziej narażony?

Każda ilość używania narkotyków w niewłaściwy sposób może narazić osobę na ryzyko rozwinięcia zaburzenia związanego z używaniem substancji. Niemożliwe jest przewidzenie, kto rozwinie to zaburzenie, a kto nie – jednak niektóre grupy ludzi, zachowania i nawyki zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się problemu.6

Jednym z najważniejszych czynników ryzyka jest wczesne rozpoczęcie używania substancji. Osoby, które zaczynają eksperymentować z narkotykami lub alkoholem w młodym wieku, zwłaszcza w okresie dojrzewania, mają większe ryzyko rozwinięcia uzależnienia w dorosłym życiu. Dzieje się tak dlatego, że mózg młodych ludzi wciąż się rozwija i jest bardziej podatny na trwałe zmiany spowodowane substancjami psychoaktywnymi.4

Czynniki genetyczne również odgrywają rolę – niektóre osoby są bardziej podatne na uzależnienie z powodu dziedzicznych predyspozycji. Jeśli w rodzinie występowały problemy z używaniem substancji, ryzyko jest wyższe. Środowisko życia także ma znaczenie. Osoby żyjące w otoczeniu, gdzie używanie narkotyków jest powszechne, gdzie brakuje wsparcia rodziny, albo gdzie panuje wysoki poziom stresu, są bardziej narażone na rozwój zaburzenia.7

Problemy ze zdrowiem psychicznym stanowią kolejny istotny czynnik ryzyka. Osoby cierpiące na depresję, lęk, zespół stresu pourazowego czy inne zaburzenia psychiczne mogą sięgać po narkotyki lub alkohol jako sposób na radzenie sobie z objawami. To zjawisko nazywa się współwystępowaniem zaburzeń – gdy osoba jednocześnie zmaga się z problemem używania substancji i innym zaburzeniem psychicznym.88

Dodatkowo używanie leków na receptę w niewłaściwy sposób stanowi rosnące ryzyko. Obejmuje to przyjmowanie leków przepisanych komuś innemu, używanie większych dawek niż zalecane, zażywanie leków w inny sposób niż przepisano (na przykład kruszenie tabletek i wąchanie ich zamiast połykania) lub używanie ich w celu osiągnięcia stanu upojenia. Dotyczy to zwłaszcza opioidów, środków uspokajających, stymulantów i leków nasennych.11

Objawy i skutki zaburzenia

Objawy zaburzenia związanego z używaniem substancji różnią się w zależności od typu używanej substancji, jednak istnieją pewne wspólne wzorce zachowań i zmian, które mogą sygnalizować problem. Rozpoznanie tych objawów u siebie lub bliskiej osoby może być pierwszym krokiem do szukania pomocy.

Osoby z tym zaburzeniem często tracą kontrolę nad tym, jak często używają substancji. Nawet jeśli mają zamiar przestać lub ograniczyć używanie, nie są w stanie tego zrobić. Mogą spędzać dużo czasu na zdobywaniu substancji, jej używaniu i odzyskiwaniu sprawności po jej działaniu. Z czasem potrzebują coraz większych ilości, żeby osiągnąć ten sam efekt – jest to zjawisko zwane tolerancją.22

Używanie substancji zaczyna powodować problemy w różnych obszarach życia. Relacje z rodziną i przyjaciółmi stają się napięte lub zrywają się całkowicie. Osoba może zacząć izolować się od innych, unikać spotkań towarzyskich, które nie wiążą się z używaniem substancji. W pracy lub szkole pojawia się spadek wydajności, częste nieobecności, trudności z koncentracją i pamięcią. Mogą wystąpić problemy finansowe, ponieważ coraz więcej pieniędzy przeznacza się na narkotyki.69

Zmiany w osobowości i nastroju są częste. Osoba może stać się drażliwa, agresywna, smutna lub lękliwa, zwłaszcza gdy nie może użyć substancji. Może też podejmować ryzykowne zachowania, aby zdobyć narkotyki – na przykład kraść, kłamać czy wchodzić w niebezpieczne sytuacje. Traci zainteresowanie działaniami, które kiedyś sprawiały jej radość, a jej życie zaczyna kręcić się wokół substancji.79

Fizyczne oznaki używania substancji mogą obejmować nagłe zmiany wagi, zaniedbanie higieny osobistej, zaczerwienione lub szkliste oczy, drżenie rąk czy problemy z koordynacją ruchową. Gdy osoba próbuje zaprzestać używania, mogą pojawić się objawy odstawienia – takie jak pocenie się, nudności, drżenie, niepokój czy nawet drgawki, w zależności od substancji.7

Zapobieganie zaburzeniu

Chociaż nie można całkowicie wyeliminować ryzyka rozwinięcia zaburzenia związanego z używaniem substancji, istnieją kroki, które mogą zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia problemu. Zapobieganie jest szczególnie ważne w przypadku młodych ludzi, których mózgi wciąż się rozwijają.

Edukacja na temat ryzyka związanego z używaniem narkotyków i alkoholu jest kluczowa. Młodzi ludzie, którzy rozumieją konsekwencje używania substancji, częściej podejmują świadome decyzje o unikaniu ich. Rozmowy w rodzinie, programy szkolne i kampanie społeczne mogą pomóc w budowaniu świadomości zagrożeń.9

Wczesna interwencja w przypadku problemów ze zdrowiem psychicznym może zapobiec sięganiu po substancje jako sposób radzenia sobie z trudnymi emocjami. Osoby cierpiące na depresję, lęk czy inne zaburzenia powinny otrzymać odpowiednie leczenie, aby nie musiały „leczyć się" alkoholem czy narkotykami. Terapia, wsparcie społeczne i leki przepisane przez lekarza mogą pomóc w zarządzaniu objawami zaburzeń psychicznych.888

Bezpieczne przechowywanie leków na receptę w domu i ich właściwe używanie również zmniejsza ryzyko. Leki powinny być stosowane wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza. Niewykorzystane leki należy zwracać do apteki lub programów skupu leków, aby nie trafiły w niepowołane ręce. Nigdy nie należy dzielić się swoimi lekami z innymi osobami.11

Budowanie silnych relacji rodzinnych i społecznych, rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, angażowanie się w zdrowe aktywności i hobby – wszystko to może chronić przed sięganiem po substancje. Osoby, które mają wsparcie, cele życiowe i pozytywne sposoby spędzania czasu, są mniej narażone na rozwój uzależnienia.

Patofizjologia – jak substancje zmieniają organizm

Zaburzenie związane z używaniem substancji to choroba mózgu, która wynika ze zmian w jego strukturze i funkcji. Zrozumienie, co dzieje się w organizmie na poziomie biologicznym, pomaga zrozumieć, dlaczego uzależnienie jest tak trudne do przezwyciężenia i dlaczego traktuje się je jako stan medyczny, a nie tylko problem moralny czy brak silnej woli.

Kiedy ktoś używa narkotyków, substancje te wnikają do mózgu i zaburzają normalną komunikację między komórkami nerwowymi. Mózg komunikuje się za pomocą substancji chemicznych zwanych neuroprzekaźnikami, które przenoszą sygnały między neuronami. Narkotyki mogą naśladować naturalne neuroprzekaźniki i wysyłać nieprawidłowe sygnały, albo mogą powodować nadmierne uwalnianie naturalnych neuroprzekaźników lub blokować ich ponowne wchłanianie.2

Większość substancji wpływa na tak zwany układ nagrody mózgu, w szczególności na uwalnianie dopaminy. Dopamina jest kluczowa dla uczenia się, motywacji i doświadczania przyjemności. Normalne, satysfakcjonujące doświadczenia powodują uwalnianie niewielkich ilości dopaminy. Narkotyki natomiast wywołują jej „zalew" – uwalniają wielokrotnie większe ilości, tworząc niezwykle intensywne uczucie przyjemności. Mózg odbiera to jako sygnał, że coś bardzo ważnego się dzieje i należy to zapamiętać.1

Problem polega na tym, że przy powtarzanym używaniu substancji mózg dostosowuje się do nadmiaru dopaminy. Zaczyna produkować jej mniej lub zmniejsza liczbę receptorów, które mogą ją odbierać. W efekcie naturalne źródła przyjemności – jak jedzenie, spotkania z przyjaciółmi czy hobby – przestają wystarczać. Osoba czuje się przygnębiona i niemotywowana, gdy nie używa substancji. To prowadzi do potrzeby użycia coraz większej dawki, aby osiągnąć ten sam efekt, co nazywamy tolerancją.22

Długotrwałe używanie substancji może także wpływać na inne obszary mózgu odpowiedzialne za podejmowanie decyzji, uczenie się, pamięć i kontrolę zachowania. Dlatego osoby z uzależnieniem mają trudności z powstrzymaniem się od używania, nawet gdy wiedzą o szkodliwych konsekwencjach. Ich zdolność do racjonalnego myślenia i podejmowania zdrowych decyzji jest ograniczona przez zmiany w mózgu.1

Ponieważ te zmiany mogą być trwałe, zaburzenie związane z używaniem substancji traktuje się jako chorobę nawrotową. Oznacza to, że osoby w trakcie zdrowienia są narażone na powrót do używania substancji, nawet po długim okresie abstynencji. Nie jest to porażka osoby ani dowód braku determinacji – to naturalna część choroby mózgu. Dlatego leczenie często wymaga długotrwałego wsparcia i wielokrotnych interwencji.11

Fizyczne skutki używania substancji również są poważne. W zależności od rodzaju substancji mogą wystąpić uszkodzenia wątroby, serca, płuc czy nerek. Ryzyko zakażeń (w przypadku narkotyków iniekcyjnych), przedawkowania, urazów, wypadków i chorób przewlekłych rośnie wraz z kontynuowaniem używania. Dlatego kompleksowe leczenie musi uwzględniać zarówno aspekty psychiczne, jak i fizyczne zdrowia.13