Nowotwór części ustnej gardła Podstawowe informacje

Czym jest nowotwór części ustnej gardła?

Nowotwór części ustnej gardła to choroba nowotworowa rozwijająca się w gardłowej części jamy ustnej, zwanej gardłem środkowym. Gardło to rurkowata struktura o długości około 12-13 centymetrów, która zaczyna się za nosem i kończy tam, gdzie rozpoczyna się przełyk i tchawica. Składa się z trzech części: górnej (nosowej), środkowej (ustnej) i dolnej. To właśnie w środkowej części, za jamą ustną, może rozwijać się ten typ nowotworu.1

Część ustna gardła obejmuje tylną trzecią część języka (czyli jego nasadę), migdałki podniebienne, podniebienie miękkie (tylną, ruchomą część podniebienia) oraz boczne i tylne ściany gardła. To obszar, który odgrywa ważną rolę w produkcji śliny, utrzymaniu wilgotności jamy ustnej i gardła oraz w procesie trawienia.2

Gdy w tym obszarze pojawiają się komórki nowotworowe, które zaczynają się niekontrolowanie dzielić i rosnąć, mówimy o nowotworze części ustnej gardła. Najczęstszym typem jest rak płaskonabłonkowy – powstaje on z cienkich, płaskich komórek wyściełających wnętrze gardła. Czasami w jamie ustnej, gardle czy przełyku może wystąpić więcej niż jeden nowotwór jednocześnie.3

W ostatnich latach lekarze zauważyli niepokojący wzrost liczby przypadków tego nowotworu. Co ciekawe, podczas gdy palenie tytoniu jako główna przyczyna nowotworów głowy i szyi staje się coraz rzadsze, to nowotwór części ustnej gardła wciąż rośnie na znaczeniu. Przyczyną tego zjawiska jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), który obecnie wywołuje około 60-70% przypadków tego typu raka w Stanach Zjednoczonych.4

Epidemiologia – jak często występuje ta choroba?

Nowotwór części ustnej gardła jest stosunkowo rzadkim rodzajem raka. Według danych amerykańskich, każdego roku w Stanach Zjednoczonych wykrywa się około 53 000 nowych przypadków tego nowotworu. Dla porównania, rak piersi dotyka rocznie ponad 290 000 osób, co pokazuje, że nowotwór gardła należy do mniej powszechnych zachorowań.2

Szacuje się, że w 2025 roku w Stanach Zjednoczonych zdiagnozowanych zostanie około 59 660 nowych przypadków nowotworów jamy ustnej i gardła łącznie, a około 12 770 osób może umrzeć z powodu tych chorób. Co istotne, rosnąca liczba zachorowań na nowotwór części ustnej gardła jest przypisywana wzrostowi przypadków związanych z zakażeniem wirusem HPV.5

Nowotwór ten znacznie częściej dotyka mężczyzn niż kobiety – mężczyźni chorują niemal trzy razy częściej. Choroba może pojawić się w każdym wieku, ale ryzyko wzrasta wraz z wiekiem. Jednocześnie coraz więcej młodszych osób zapada na tę chorobę, co wiąże się właśnie z zakażeniami HPV przenoszonymi drogą płciową.5

W Stanach Zjednoczonych nowotwór części ustnej gardła stanowi około 18 000 nowo zdiagnozowanych przypadków rocznie wśród wszystkich nowotworów głowy i szyi. Chociaż większość nowotworów głowy i szyi związanych z paleniem tytoniu maleje wraz ze spadkiem liczby palaczy, nowotwór części ustnej gardła stanowi wyjątek – jego częstość stale rośnie, szczególnie wśród młodszej populacji.6

Przyczyny nowotworu części ustnej gardła

Nowotwór części ustnej gardła powstaje, gdy komórki w tym obszarie zaczynają się zmieniać i rozrastać w sposób niekontrolowany. Chociaż dokładne przyczyny tych zmian nie zawsze są znane, naukowcy zidentyfikowali kilka głównych czynników, które mogą wywoływać chorobę.7

Jedną z najważniejszych i najszybciej rosnących przyczyn jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV). HPV to najczęstsza infekcja przenoszona drogą płciową w Stanach Zjednoczonych. Istnieje ponad 100 typów HPV, z czego około 40 może przenosić się do narządów płciowych, jamy ustnej i gardła poprzez bezpośredni kontakt seksualny. Zakażenie HPV w jamie ustnej, zwane HPV jamy ustnej, jest przenoszone głównie poprzez seks oralny, choć mogą istnieć też inne sposoby transmisji.4

Wiele osób jest narażonych na HPV jamy ustnej w ciągu swojego życia. Około 10% mężczyzn i 3,6% kobiet ma HPV jamy ustnej, a zakażenie to częściej występuje u osób starszych. U większości ludzi organizm usuwa wirusa samodzielnie w ciągu 1-2 lat. Jednak u niektórych osób zakażenie HPV utrzymuje się – i właśnie u nich może rozwinąć się nowotwór. Zazwyczaj mija wiele lat od zakażenia HPV do momentu, gdy w części ustnej gardła rozwinie się rak. HPV jest odpowiedzialny za około 60-70% nowotworów tej lokalizacji w Stanach Zjednoczonych.4

Drugą istotną przyczyną jest palenie tytoniu. Osoby palące papierosy, cygara, fajki lub używające innych wyrobów tytoniowych mają znacznie większe ryzyko rozwoju nowotworów jamy ustnej i gardła. Substancje chemiczne zawarte w dymie tytoniowym uszkadzają komórki wyściełające jamę ustną i gardło, co może prowadzić do powstania raka.1

Trzecim czynnikiem przyczynowym jest nadmierne spożywanie alkoholu. Alkohol również uszkadza komórki jamy ustnej i gardła. Co ważne, połączenie palenia tytoniu z piciem alkoholu znacznie bardziej zwiększa ryzyko niż każdy z tych czynników osobno.2

W przeciwieństwie do nowotworów głowy i szyi związanych głównie z paleniem i piciem alkoholu, nowotwory wywołane przez HPV mają nieco inne cechy. Lekarze obecnie rozróżniają nowotwory części ustnej gardła związane z HPV i te niezwiązane z tym wirusem. Dobrą wiadomością jest to, że nowotwory związane z HPV zwykle lepiej reagują na leczenie.6

Czynniki ryzyka – kto jest najbardziej narażony?

Czynniki ryzyka to okoliczności, zachowania lub cechy, które zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania na daną chorobę. W przypadku nowotworu części ustnej gardła istnieje kilka grup ludzi oraz zachowań, które wiążą się z wyższym ryzykiem.1

Jednym z głównych czynników ryzyka jest zakażenie wirusem HPV. Osoby, które miały wielu partnerów seksualnych lub angażowały się w seks oralny, mają większe ryzyko zakażenia HPV, a co za tym idzie, większe ryzyko rozwoju nowotworu części ustnej gardła. Wirus ten przenosi się poprzez bezpośredni kontakt ze skórą lub błonami śluzowymi zakażonej osoby podczas aktywności seksualnej. Wiele osób jest narażonych na kontakt z HPV w ciągu swojego życia, ale u większości zakażenie ustępuje samoistnie. Problem pojawia się u tych, u których zakażenie utrzymuje się przez lata.4

Palenie tytoniu to kolejny istotny czynnik ryzyka. Osoby, które palą papierosy, cygara, fajki, używają tytoniu bezdymnego lub żują tytoń, są znacznie bardziej narażone na zachorowanie. Im dłużej ktoś pali i im więcej wypala papierosów dziennie, tym ryzyko jest większe. Dobrą wiadomością jest, że zaprzestanie palenia zmniejsza ryzyko nawet po wielu latach nałogu.2

Regularne i nadmierne picie alkoholu również zwiększa ryzyko. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie palenia z piciem – te dwa czynniki działają synergistycznie, czyli wzajemnie potęgują swoje szkodliwe efekty. Osoby, które zarówno palą, jak i piją dużo alkoholu, są narażone na jeszcze wyższe ryzyko niż osoby, które tylko palą lub tylko piją.2

Nowotwór części ustnej gardła częściej dotyka mężczyzn niż kobiet – mężczyźni chorują prawie trzy razy częściej. Nie jest do końca jasne, dlaczego tak się dzieje, ale może to wynikać z różnic w zachowaniach, takich jak częstsze palenie i picie alkoholu wśród mężczyzn.5

Wiek jest również czynnikiem ryzyka. Choć nowotwór może pojawić się w każdym wieku, ryzyko wzrasta wraz z upływem lat. Jednocześnie, w związku z rozprzestrzenianiem się zakażeń HPV, coraz więcej młodszych osób zapada na tę chorobę.6

Osoby o słabej higienie jamy ustnej lub z niskim spożyciem owoców i warzyw mogą być również bardziej narażone na ryzyko nowotworów jamy ustnej i gardła, choć związek ten nie jest tak silny jak w przypadku palenia, picia alkoholu czy zakażenia HPV.7

Objawy nowotworu części ustnej gardła

Objawy nowotworu części ustnej gardła mogą być różnorodne i często nie są specyficzne dla tej choroby. W początkowych stadiach nowotwór może nie dawać żadnych widocznych oznak, dlatego tak ważne są regularne badania. Jednak w miarę rozwoju choroby pacjenci mogą zauważyć różne niepokojące zmiany.1

Jednym z najczęstszych objawów jest ból gardła, który nie ustępuje mimo stosowania domowych środków czy leków przeciwbólowych. Może to być uczucie ciągłego dyskomfortu, pieczenia lub bólu, który utrzymuje się przez wiele tygodni.2

Wielu pacjentów zauważa guz lub obrzęk w szyi. Może to być powiększony węzeł chłonny – gruczołek będący częścią układu odpornościowego, który powiększa się, gdy organizm walczy z infekcją lub gdy komórki nowotworowe się do niego rozprzestrzeniają. Guz może być wyczuwalny pod skórą szyi, zwykle po jednej stronie.1

Kolejnym objawem może być trudność w połykaniu lub uczucie, że coś utknęło w gardle. Pacjenci mogą odczuwać ból podczas połykania, co sprawia, że jedzenie i picie staje się uciążliwe. W efekcie może dojść do niezamierzonej utraty wagi, ponieważ osoby chore unikają jedzenia z powodu bólu.4

Niektórzy pacjenci mogą zauważyć zmiany w głosie, takie jak chrypka, która utrzymuje się przez długi czas. Głos może stać się ochrypły, słabszy lub w inny sposób zmieniony. To jest szczególnie ważne, jeśli zmiana głosu trwa dłużej niż dwa tygodnie bez wyraźnej przyczyny, takiej jak przeziębienie.2

Ból w uchu to kolejny objaw, który może się pojawić. Czasami ból promieniuje z gardła do ucha po tej samej stronie ciała. Pacjenci mogą odczuwać dyskomfort lub uczucie pełności w uchu.4

W jamie ustnej mogą pojawić się owrzodzenia, rany lub białe albo czerwone plamy, które nie goją się przez dłuższy czas. Mogą one występować na języku, w jamie ustnej, w gardle lub na migdałkach. Każde takie owrzodzenie, które nie goi się po 2-3 tygodniach, powinno być zbadane przez lekarza.7

Niektórzy pacjenci odczuwają zmiany w sposobie dopasowania protezy dentystycznej lub zauważają luźne zęby bez wyraźnej przyczyny. Krwawienie z jamy ustnej lub drętwienie w jamie ustnej lub na twarzy również mogą być objawami nowotworu.2

Warto pamiętać, że wiele z tych objawów może być spowodowanych innymi, mniej poważnymi problemami zdrowotnymi. Jednak jeśli którykolwiek z tych objawów utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie, należy skonsultować się z lekarzem w celu wykonania badań.1

Zapobieganie nowotworowi części ustnej gardła

Chociaż nie zawsze można całkowicie uniknąć nowotworu części ustnej gardła, istnieją kroki, które można podjąć, aby znacznie zmniejszyć ryzyko zachorowania. Wiele z tych działań związanych jest ze zdrowym stylem życia i unikaniem znanych czynników ryzyka.2

Jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania jest ochrona przed zakażeniem wirusem HPV. Ponieważ HPV jest główną przyczyną nowotworu części ustnej gardła, szczepienie przeciwko HPV może znacznie zmniejszyć ryzyko. Szczepionka jest szczególnie skuteczna, gdy podawana jest młodym ludziom przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. W wielu krajach szczepienia przeciwko HPV są dostępne dla dziewcząt i chłopców w określonym wieku i są zalecane jako część rutynowych programów szczepień.2

Kolejnym kluczowym krokiem w zapobieganiu jest unikanie palenia tytoniu lub zaprzestanie palenia, jeśli już się pali. Palenie papierosów, cygar, fajek oraz używanie tytoniu bezdymnego znacząco zwiększa ryzyko nowotworów jamy ustnej i gardła. Zaprzestanie palenia przynosi korzyści zdrowotne w każdym wieku i po każdym okresie nałogu – nigdy nie jest za późno, aby rzucić palenie. Osoby, które przestają palić, stopniowo zmniejszają swoje ryzyko zachorowania na nowotwór.2

Ograniczenie spożycia alkoholu to kolejny istotny krok. Nadmierne picie alkoholu jest związane z wyższym ryzykiem nowotworów jamy ustnej i gardła. Zaleca się picie alkoholu w umiarkowanych ilościach lub całkowite powstrzymanie się od niego. Umiar oznacza zazwyczaj nie więcej niż jeden drink dziennie dla kobiet i dwa dla mężczyzn, choć definicje te mogą się różnić w zależności od kraju.2

Zdrowa dieta bogata w owoce i warzywa może również wspierać zdrowie jamy ustnej i ogólny stan zdrowia. Owoce i warzywa dostarczają witamin, minerałów i przeciwutleniaczy, które mogą pomagać chronić komórki przed uszkodzeniami. Chociaż sama dieta nie gwarantuje uniknięcia nowotworu, jest ważnym elementem zdrowego stylu życia.8

Dbanie o higienę jamy ustnej to kolejny sposób, aby zmniejszyć ryzyko. Regularne mycie zębów, używanie nici dentystycznej i wizyty u dentysty pomagają utrzymać zdrowie jamy ustnej. Dentystyczne badania przesiewowe mogą również pomóc w wykryciu wczesnych zmian w jamie ustnej, które mogą wymagać dalszej diagnostyki.8

Regularne badania i kontrole lekarskie są kluczowe, szczególnie dla osób z czynnikami ryzyka. Wczesne wykrycie jakichkolwiek zmian w jamie ustnej lub gardle może znacznie poprawić wyniki leczenia. Osoby, które paliły w przeszłości, piją alkohol lub były narażone na HPV, powinny być szczególnie czujne i regularnie zgłaszać się na badania kontrolne.2

Podsumowując, zapobieganie nowotworowi części ustnej gardła polega na ochronie przed HPV poprzez szczepienia, unikaniu palenia tytoniu, ograniczeniu spożycia alkoholu, zdrowej diecie, dobrej higienie jamy ustnej oraz regularnych badaniach lekarskich. Te proste, ale skuteczne kroki mogą znacznie zmniejszyć ryzyko zachorowania.9

Patofizjologia – jak nowotwór wpływa na organizm

Patofizjologia nowotworu części ustnej gardła dotyczy zmian, jakie zachodzą w normalnych funkcjach organizmu w wyniku rozwoju choroby. Zrozumienie tych procesów pomaga wyjaśnić, dlaczego pojawiają się określone objawy i jak choroba postępuje.10

W normalnych warunkach komórki w ciele rosną, dzielą się i umierają w kontrolowany sposób. Kiedy stare lub uszkodzone komórki obumierają, nowe komórki zajmują ich miejsce. W przypadku nowotworu proces ten zostaje zakłócony. Komórki zaczynają się dzielić w sposób niekontrolowany i nie umierają, kiedy powinny. W efekcie powstaje nadmiar komórek, które tworzą guz.3

W nowotworze części ustnej gardła nieprawidłowe komórki zazwyczaj pochodzą z nabłonka płaskiego – cienkiej warstwy płaskich komórek wyściełających wnętrze gardła. Te komórki mogą ulec uszkodzeniu na skutek działania substancji chemicznych z dymu tytoniowego, alkoholu lub w wyniku przewlekłego zakażenia wirusem HPV. Uszkodzenia te mogą prowadzić do mutacji genetycznych, czyli trwałych zmian w DNA komórek, które powodują ich niekontrolowane dzielenie się.10

Nowotwór może zacząć się od małej zmiany w obrębie komórek, którą czasami można zauważyć jako białą lub czerwoną plamę w jamie ustnej lub gardle. Z czasem te zmienione komórki mogą tworzyć większe masy – guzy. Guzy te mogą rosnąć i naciekać (wnikać) w okoliczne tkanki, powodując zniszczenie normalnych struktur w gardle, takich jak mięśnie, nerwy i kości.10

Gdy guz rośnie, może utrudniać wykonywanie normalnych czynności. Na przykład, jeśli naciska na struktury odpowiedzialne za połykanie, pacjent może odczuwać trudności w połykaniu pokarmów i płynów. Guz narastający w pobliżu strun głosowych lub nerwów kontrolujących głos może powodować chrypkę lub zmiany w głosie. Jeśli naciska na nerwy, może powodować ból promieniujący do ucha lub twarzy.2

Nowotwór części ustnej gardła może również rozprzestrzeniać się do węzłów chłonnych w szyi. Węzły chłonne to małe gruczołki będące częścią układu odpornościowego, które filtrują płyn limfatyczny i pomagają zwalczać infekcje. Komórki nowotworowe mogą oderwać się od guza pierwotnego i przemieścić się przez układ limfatyczny do węzłów chłonnych, powodując ich powiększenie. To właśnie dlatego wielu pacjentów zauważa guz lub obrzęk w szyi.1

W bardziej zaawansowanych stadiach komórki nowotworowe mogą przedostać się do krwiobiegu i rozprzestrzenić się do odległych narządów, takich jak płuca, wątroba czy kości. Ten proces nazywa się przerzutami i oznacza, że nowotwór staje się bardziej zaawansowany i trudniejszy do leczenia.5

Nowotwór wpływa również na układ odpornościowy. Organizm próbuje zwalczać komórki nowotworowe, ale często nie jest w stanie ich całkowicie zniszczyć. Guz może także wydzielać substancje, które tłumią odpowiedź immunologiczną, co pozwala mu dalej rosnąć bez kontroli.10

Oprócz lokalnych efektów w gardle, nowotwór może powodować ogólnoustrojowe objawy, takie jak utratę wagi, osłabienie i zmęczenie. Dzieje się tak, ponieważ komórki nowotworowe zużywają dużo energii i składników odżywczych, a sam proces chorobowy obciąża cały organizm.2

Zrozumienie patofizjologii nowotworu części ustnej gardła pomaga lekarzom planować odpowiednie leczenie. Wiedza o tym, jak komórki nowotworowe rosną, rozprzestrzeniają się i wpływają na organizm, umożliwia stosowanie różnych metod terapii, takich jak chirurgia (usunięcie guza), radioterapia (zniszczenie komórek nowotworowych promieniowaniem) i chemioterapia (stosowanie leków zabijających komórki nowotworowe).1