Niedrożność tętnicy szyjnej Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często występuje niedrożność tętnicy szyjnej

Niedrożność tętnicy szyjnej stanowi istotny problem zdrowotny w populacji ogólnej. Szacuje się, że zwężenie tętnicy szyjnej – stan, który może prowadzić do niedrożności – występuje u około 5% osób.1 To oznacza, że co dwudziesta osoba może mieć ten problem, często nawet o tym nie wiedząc. Choroba rozwija się stopniowo przez lata, a jej częstość wzrasta wraz z wiekiem.

Udar mózgu, do którego może prowadzić niedrożność tętnicy szyjnej, zajmuje piąte miejsce na liście schorzeń prowadzących do zgonu.1 Zwężenie tętnic szyjnych jest rozpoznawane jako jeden z kluczowych czynników w mechanizmie powstawania udaru i stanowi ważny obszar działań profilaktycznych.2 Dane te pokazują, jak poważnym zagadnieniem jest zdrowie tętnic szyjnych dla całej populacji.

Czym jest niedrożność tętnicy szyjnej – podstawowe informacje

Aby zrozumieć to schorzenie, warto najpierw poznać budowę i funkcję tętnic szyjnych. W naszym ciele mamy dwie tętnice szyjne – jedną po każdej stronie szyi. Są to duże naczynia krwionośne, które dostarczają krew do mózgu, twarzy i głowy.1 Kiedy są zdrowe, te tętnice przypominają czyste rury, przez które krew przepływa swobodnie, bez żadnych przeszkód. Można je wyczuć pod linią żuchwy, gdzie pulsują równomiernie.3

Niedrożność tętnicy szyjnej pojawia się wtedy, gdy tętnica staje się zwężona lub całkowicie zablokowana. Blokada ta składa się z substancji nazywanej płytką miażdżycową, która jest złożona z tłuszczowych złogów cholesterolu.1 Kiedy płytka miażdżycowa blokuje normalny przepływ krwi przez tętnicę szyjną, osoba jest narażona na znacznie wyższe ryzyko udaru. Proces gromadzenia się płytki nazywa się miażdżycą.1

Układ krążenia w naszym ciele to sieć rurek, które transportują krew zawierającą składniki odżywcze i tlen do wszystkich części organizmu.1 Kiedy główne arterie prowadzące do mózgu są zablokowane, mózg nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych, co może prowadzić do uszkodzenia tkanki mózgowej.

Przyczyny niedrożności tętnicy szyjnej

Główną przyczyną niedrożności tętnicy szyjnej jest miażdżyca, czyli proces, w którym na wewnętrznych ścianach tętnic gromadzi się płytka.4 To zwężenie zazwyczaj jest wynikiem wieloletniego odkładania się tłuszczowych substancji wewnątrz naczyń krwionośnych. Proces ten przebiega powoli i często niezauważenie przez osobę chorą.

Płytka miażdżycowa zazwyczaj gromadzi się w miejscu, gdzie tętnica szyjna się rozwidla – dzieli się na tętnicę szyjną wewnętrzną i zewnętrzną.5 Tętnica szyjna wewnętrzna dostarcza krew do mózgu, natomiast tętnica szyjna zewnętrzna zaopatruje szyję, tarczycę, twarz i skórę głowy.5 Wraz ze wzrostem płytki miażdżycowej zaczyna się zwężać tzw. światło tętnicy – wewnętrzny otwór, przez który przepływa krew. To zmienia sposób, w jaki krew płynie i może zwiększyć ryzyko tworzenia się zakrzepu wewnątrz naczynia.

Z czasem płytka staje się coraz bardziej niebezpieczna. Jeśli uformuje się zakrzep krwi i następnie się oderwie, może wędrować w górę tętnicy do mózgu, gdzie może zablokować przepływ krwi w mniejszym naczyniu.5 Kiedy mózg nie otrzymuje wystarczającej ilości krwi, szybko dochodzi do jego uszkodzenia, które może być trwałe – stan ten nazywamy udarem mózgu.

Czynniki ryzyka – kto jest najbardziej zagrożony

Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko rozwoju niedrożności tętnicy szyjnej. Do najważniejszych należą: wiek, palenie tytoniu, wysokie ciśnienie krwi, cukrzyca, otyłość i brak aktywności fizycznej.4 Każdy z tych elementów może przyczynić się do powstawania i narastania płytki miażdżycowej w tętnicach.

Wiek odgrywa istotną rolę – im jesteśmy starsi, tym większe prawdopodobieństwo, że nasze tętnice będą zwężone. Palenie tytoniu bezpośrednio uszkadza ściany naczyń krwionośnych i przyspiesza proces miażdżycy. Wysokie ciśnienie krwi wywiera nadmierne obciążenie na ściany tętnic, co może prowadzić do ich uszkodzenia i gromadzenia się płytki.

Osoby z cukrzycą są szczególnie narażone, ponieważ wysoki poziom cukru we krwi uszkadza naczynia krwionośne. Otyłość i brak aktywności fizycznej sprzyjają wielu problemom zdrowotnym, w tym podwyższonemu cholesterolowi, który jest głównym składnikiem płytki miażdżycowej.4 Wszystkie te czynniki często współwystępują i wzajemnie się wzmacniają, zwiększając ogólne ryzyko rozwoju choroby.

Objawy niedrożności tętnicy szyjnej

Jednym z najbardziej niebezpiecznych aspektów niedrożności tętnicy szyjnej jest to, że u wielu osób choroba nie daje żadnych objawów przez długi czas. Niektóre osoby mogą odczuwać zawroty głowy, omdlenia i niewyraźne widzenie – mogą to być oznaki, że mózg nie otrzymuje wystarczającej ilości krwi.4 Jednak w wielu przypadkach pierwszym objawem jest dopiero udar mózgu lub przejściowy atak niedokrwienny, w skrócie TIA.4

Objawy TIA i udaru są podobne: porażenie lub drętwienie po jednej stronie ciała, niewyraźne widzenie, ból głowy, trudności w mówieniu i problemy z odpowiadaniem innym osobom.4 TIA jest zazwyczaj krótkotrwały i nie pozostawia trwałych uszkodzeń – wynika z chwilowego zablokowania małego naczynia krwionośnego w mózgu. Jednak TIA często działa jak sygnał ostrzegawczy, że może nastąpić prawdziwy udar.

Udar mózgu często wiąże się z trwałym uszkodzeniem części mózgu z powodu utraty dopływu krwi.4 Może to skutkować niepełnosprawnością o różnym stopniu nasilenia, a w najcięższych przypadkach prowadzić do śmierci. Stan ten jest nagłym zdarzeniem medycznym wymagającym natychmiastowej interwencji.

Czasami zwężenie tętnicy szyjnej powoduje nieprawidłowy dźwięk, zwany szmerem naczyniowym, który lekarz może usłyszeć przez stetoskop podczas badania.4 Ten szmer jest wynikiem burzliwego przepływu krwi przez zwężone naczynie i może być pierwszym znakiem, który skłoni lekarza do dalszych badań.

Profilaktyka – jak zapobiegać niedrożności tętnicy szyjnej

Profilaktyka niedrożności tętnicy szyjnej opiera się głównie na modyfikacji czynników ryzyka i zdrowym stylu życia. Kluczowe jest przestrzeganie zdrowej diety niskotłuszczowej, regularna aktywność fizyczna oraz rzucenie palenia tytoniu.63 Te zmiany w stylu życia mogą zapobiec dalszemu zwężaniu tętnic i zmniejszyć ryzyko udaru.

Dieta odgrywa fundamentalną rolę w zapobieganiu chorobom tętnic. Należy jeść dużo owoców i warzyw – świeże lub mrożone są lepszym wyborem niż te z puszki, które mogą zawierać dodaną sól lub cukier.3 Warto wybierać produkty bogate w błonnik, takie jak chleb pełnoziarnisty, makarony, płatki zbożowe i krakersy. Dobrze jest jeść chude mięso oraz kurczaka i indyka bez skóry. Ryby należy spożywać dwa razy w tygodniu, ponieważ są dobre dla tętnic.3

Ograniczenie nasyconych tłuszczów, cholesterolu oraz dodanej soli i cukru jest równie ważne.3 Te składniki przyczyniają się do gromadzenia płytki miażdżycowej w tętnicach. Regularna aktywność fizyczna wspomaga zdrowie układu krążenia. Przed rozpoczęciem ćwiczeń warto porozmawiać z lekarzem, by upewnić się, że jesteśmy wystarczająco zdrowi. Spacer to łatwy sposób na dodanie ruchu do codziennego życia – można zacząć od 10-15 minut dziennie.3

Stopniowo należy zwiększać aktywność do 150 minut ćwiczeń tygodniowo.3 Rzucenie palenia, jeśli palimy, zmniejsza ryzyko udaru. Warto porozmawiać z lekarzem o programach pomocy w rzucaniu palenia. Kontrola poziomu cholesterolu i ciśnienia krwi również jest kluczowa – jeśli zmiany stylu życia nie wystarczą, lekarz może przepisać odpowiednie leki.63

Leki stosowane w leczeniu

Jeśli zmiany stylu życia nie obniżają wystarczająco poziomu cholesterolu i ciśnienia krwi, mogą być przepisane odpowiednie leki.3 Leki obniżające cholesterol pomagają wątrobie produkować mniej cholesterolu, co zapobiega gromadzeniu się woskowatego osadu – płytki – w tętnicach szyjnych.3

Leki przeciwnadciśnieniowe rozluźniają naczynia krwionośne, spowalniają bicie serca i pomagają organizmowi pozbyć się nadmiaru płynów. To wszystko przyczynia się do obniżenia wysokiego ciśnienia krwi.3 Leki rozrzedzające krew, takie jak aspiryna lub klopidogrel, zmniejszają prawdopodobieństwo tworzenia się zakrzepów krwi i pomagają obniżyć ryzyko udaru.3

Statyny, które obejmują atorwastatynę, rosuwastatynę, simwastatynę, prawastatynę i lowastatynę, są inhibitorami enzymu zwanego reduktazą HMG-CoA, który obniża poziom cholesterolu LDL.7 Terapia statynami, z docelowym poziomem cholesterolu LDL poniżej 100 mg/dl, jest zalecana dla wszystkich pacjentów z miażdżycową chorobą tętnic szyjnych.7

Aspiryna (w dawce 30-1350 mg na dobę) nieodwracalnie acetyluje cyklooksygenazę płytek krwi, hamując w ten sposób syntezę tromboksanu A2 w płytkach.7 Badania wykazały zmniejszenie liczby przejściowych ataków niedokrwiennych, udarów i zgonów u mężczyzn przyjmujących aspirynę.

Badania diagnostyczne

Aby rozpoznać i ocenić stopień zwężenia tętnicy szyjnej, lekarze stosują różne badania obrazowe. Ultrasonografia tętnic szyjnych, w tym ultrasonografia dopplerowska, wykorzystuje fale dźwiękowe do tworzenia obrazów tętnic w czasie rzeczywistym i lokalizowania blokad.4 Doppler to specjalna technika ultrasonograficzna, która może wykryć obszary ograniczonego przepływu krwi w tętnicy.

Angiografia tomografii komputerowej (CTA) wykorzystuje skaner CT do tworzenia szczegółowych obrazów tętnic szyjnych.4 To badanie pozwala lekarzom dokładnie zobaczyć, gdzie znajduje się zwężenie i jak jest poważne. Angiografia rezonansu magnetycznego (MRA) to kolejna metoda obrazowania, która również dostarcza szczegółowych informacji o stanie tętnic.

Angiografia mózgowa to bardziej inwazyjna procedura, w której cienka rurka jest wprowadzana do tętnicy, a następnie wstrzykiwany jest kontrast, aby uwidocznić naczynia krwionośne na zdjęciach rentgenowskich.4 To badanie pozwala na bardzo precyzyjną ocenę stanu tętnic i jest często stosowane, gdy planowane jest leczenie chirurgiczne.

Patofizjologia – zmiany w organizmie

Patofizjologia niedrożności tętnicy szyjnej obejmuje szereg zmian w normalnym funkcjonowaniu układu krążenia. Proces zaczyna się od gromadzenia się płytki miażdżycowej na wewnętrznych ścianach tętnic, co powoduje ich stopniowe zwężanie. Płytka składa się z cholesterolu, tłuszczów, wapnia i innych substancji znajdujących się we krwi.

Gdy płytka narasta, zmienia się geometria wewnętrznego światła tętnicy, co wpływa na przepływ krwi. Zwężenie powoduje turbulentny przepływ – krew nie płynie już równomiernie, lecz wiruje, co zwiększa ryzyko powstania zakrzepu. Zakrzep może się utworzyć na powierzchni płytki i dalej zwężać naczynie, lub może się oderwać i wędrować do mózgu.

W mózgu istnieje system połączeń między różnymi tętnicami, zwany kręgiem Willisa, który pozwala na częściowe kompensowanie utraty przepływu w jednej tętnicy.5 Dlatego u niektórych osób nawet znaczne zwężenie jednej tętnicy szyjnej może nie powodować objawów, jeśli pozostałe tętnice dostarczają wystarczającej ilości krwi do mózgu. Jednak ta kompensacja ma swoje granice, a gdy przepływ krwi staje się zbyt mały, dochodzi do niedokrwienia i uszkodzenia tkanki mózgowej.

Interesujące jest to, że sposób, w jaki tętnice łączą się w mózgu, może się różnić między osobami.5 W rzeczywistości cztery na pięć osób potrzebuje tylko jednej tętnicy szyjnej, ponieważ gdy łączy się ona z innymi tętnicami, może zaopatrywać obie strony mózgu w krew.5 To wyjaśnia, dlaczego niektóre osoby tolerują lepiej zwężenie tętnicy niż inne.

Naturalna historia choroby

Naturalna historia niedrożności tętnicy szyjnej jest zróżnicowana i zależy od wielu czynników indywidualnych. Stan ten może rozwijać się przez wiele lat, często bez żadnych objawów. Z czasem zwężenie może się nasilać, co zwiększa ryzyko powikłań, w tym udaru mózgu.1

U niektórych pacjentów choroba pozostaje stabilna przez długi czas, podczas gdy u innych może szybko postępować. Czynniki takie jak kontrola ciśnienia krwi, poziom cholesterolu, palenie tytoniu i obecność cukrzycy mają istotny wpływ na przebieg choroby. Bez odpowiedniej opieki medycznej zwężenie może prowadzić do udaru z poważnymi powikłaniami, które mogą obejmować śmierć.1

Badania pokazują, że u pacjentów z całkowitą niedrożnością tętnicy szyjnej rokowanie zależy od wielu czynników, w tym od tego, jak dobrze rozwinięte są połączenia między innymi tętnicami w mózgu.8 U niektórych osób mózg jest w stanie kompensować utratę przepływu przez jedną tętnicę poprzez zwiększenie przepływu przez inne naczynia.