Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
5 badań klinicznych w tym schorzeniu
Badanie skuteczności bisoprololu w leczeniu pacjentów z ostrym lub nawracającym zapaleniem osierdzia
WłochyBadanie nad wczesnym stosowaniem norepinefryny u pacjentów z hipotensją w oddziale ratunkowym
DaniaAngiotensyna II u dzieci i młodzieży z opornym niedociśnieniem wstrząsu dystrybucyjnego wspomaganego płynoterapią i wazopresorami
FrancjaBadanie REGN7544 u dorosłych pacjentów z hipotensją septyczną
FrancjaW skrócie
Niedociśnienie to stan, w którym ciśnienie krwi jest wyraźnie niższe niż wartości uznawane za normalne. Choć u wielu osób niskie ciśnienie nie wywołuje żadnych objawów i nie wymaga leczenia, u części pacjentów może prowadzić do zawrotów głowy, omdleń i innych dolegliwości wymagających interwencji medycznej. Sposób postępowania zależy od przyczyny spadku ciśnienia oraz nasilenia objawów.
Ciśnienie krwi to siła, z jaką krew napiera na ściany tętnic podczas przepływu przez organizm. Składa się z dwóch wartości – ciśnienia skurczowego (góra), które powstaje podczas skurczu serca, oraz ciśnienia rozkurczowego (dół), które utrzymuje się między uderzeniami serca. Prawidłowe ciśnienie mieści się w przedziale od 90/60 do 120/80 mm Hg, przy czym wartości poniżej 90/60 mm Hg uznaje się za niskie.
Wiele osób ma nieco obniżone ciśnienie tętnicze bez żadnych objawów i jest to po prostu wariant normy – często dotyczy to osób młodych, aktywnych fizycznie lub z naturalnie dobrą sprawnością układu krążenia. U takich ludzi niskie wartości ciśnienia mogą być wręcz korzystne. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy ciśnienie spada na tyle nisko, że do ważnych narządów – mózgu, serca, nerek – trafia zbyt mało natlenionej krwi.
Gdy ciśnienie obniża się gwałtownie lub pozostaje niskie przez dłuższy czas, organizm uruchamia mechanizmy obronne – przyspiesza bicie serca, zwęża naczynia obwodowe – aby przywrócić odpowiedni przepływ krwi. Jeśli te mechanizmy nie wystarczą, pojawiają się objawy takie jak zawroty głowy, osłabienie, zaburzenia widzenia, a w skrajnych przypadkach utrata przytomności.
Szczególną formą niedociśnienia jest niedociśnienie ortostatyczne, zwane też postawowym. Występuje ono, gdy po zmianie pozycji z siedzącej lub leżącej na stojącą ciśnienie spada o co najmniej 20 mm Hg w wartości skurczowej lub 10 mm Hg w rozkurczowej i pozostaje niskie przez co najmniej trzy minuty. To krótkotrwałe opóźnienie w dostosowaniu się układu krążenia do pionowej pozycji ciała może prowadzić do nagłych zawrotów głowy i omdleń.
Wiele osób z niskim ciśnieniem w ogóle nie odczuwa żadnych dolegliwości. Jednak gdy przepływ krwi do mózgu i innych narządów staje się niewystarczający, mogą pojawić się różnorodne objawy. Najczęstsze z nich to zawroty głowy i uczucie ogłuszenia – szczególnie po szybkim wstaniu z krzesła lub łóżka. Osoby te mogą czuć się chwiejne, jakby otoczenie wiruje wokół nich, albo mieć wrażenie, że zaraz zemdleją.
Inne typowe objawy to uczucie ogólnego osłabienia i ciągłe zmęczenie, nawet po niewielkim wysiłku. Mięśnie i narządy nie otrzymują odpowiedniej ilości tlenu, przez co pacjent czuje się wyczerpany bez wyraźnej przyczyny. Może występować także niewyraźne, zamglone widzenie, co wynika z niewystarczającego ukrwienia siatkówki oka.
Nudności i wymioty pojawiają się u niektórych osób jako reakcja organizmu na zbyt niskie ciśnienie. Skóra może stać się blada, zimna i lepka w dotyku, co jest oznaką, że organizm próbuje oszczędzać krew i przekierować ją do najważniejszych narządów. Niekiedy pacjenci odczuwają szybkie bicie serca lub kołatanie – to wynik próby serca przyspieszenia pracy w celu poprawy przepływu krwi.
W bardziej rzadkich przypadkach mogą wystąpić zmęczenie, trudności z koncentracją, splątanie myślowe oraz nagła utrata przytomności (omdlenie). Niektórzy pacjenci opisują także nietypowe objawy, jak ból w klatce piersiowej, duszność czy ból karku i barków, zwłaszcza jeśli niskie ciśnienie wynika z zaburzeń układu sercowo-naczyniowego.
Objawy mogą pojawiać się sporadycznie, na przykład tylko w określonych sytuacjach – po posiłku (niedociśnienie poposiłkowe), podczas długiego stania w upale, po gorącej kąpieli, lub w sytuacjach stresowych. U osób starszych szczególnie groźne jest niedociśnienie ortostatyczne, które może prowadzić do upadków i poważnych urazów.
Przyczyny niedociśnienia są różnorodne i często wzajemnie się przenikają. Jedna z najczęstszych to odwodnienie – gdy organizm traci więcej płynów niż przyjmuje, zmniejsza się objętość krwi krążącej w naczyniach, co prowadzi do spadku ciśnienia. Odwodnienie może wynikać z niewystarczającej podaży wody, nadmiernego pocenia się, wymiotu, biegunki czy gorączki.
Utrata krwi, nawet niewielka, ale gwałtowna, także obniża ciśnienie. Może to wynikać z urazu, krwawienia wewnętrznego lub intensywnej menstruacji. Jeśli ubytek krwi jest znaczny, ciśnienie spada dramatycznie, prowadząc do wstrząsu – stanu zagrażającego życiu.
Leki należą do najczęstszych przyczyn niskiego ciśnienia, zwłaszcza u osób starszych przyjmujących wiele preparatów. Diuretyki (leki moczopędne), stosowane w nadciśnieniu i niewydolności serca, zwiększają wydalanie płynów przez nerki, co zmniejsza objętość krwi. Leki rozszerzające naczynia krwionośne, takie jak blokery kanału wapniowego czy inhibitory ACE, wprost obniżają ciśnienie. Niektóre leki przeciwdepresyjne, przeciwlękowe i przeciwbólowe (zwłaszcza silne opioidy) także mogą powodować niedociśnienie jako działanie niepożądane.
Schorzenia serca to kolejna grupa przyczyn. Gdy serce nie pompuje krwi wystarczająco efektywnie – na przykład w niewydolności serca, po zawale lub w chorobach zastawek – ciśnienie może być zbyt niskie. Zaburzenia rytmu serca, zarówno zbyt szybki, jak i zbyt wolny rytm, także wpływają na zdolność serca do utrzymania właściwego ciśnienia.
Zaburzenia hormonalne odgrywają istotną rolę. Niedoczynność tarczycy (za mało hormonu tarczycy), niedoczynność nadnerczy (choroba Addisona – niedobór kortyzolu), niski poziom cukru we krwi (hipoglikemia) oraz rzadkie zaburzenia przysadki mogą prowadzić do przewlekłego niedociśnienia.
Infekcje, zwłaszcza poważne, układowe, mogą powodować wstrząs septyczny – stan, w którym bakterie uwalniają toksyny do krwi, powodując gwałtowną rozszerzalność naczyń i dramatyczny spadek ciśnienia. Reakcje alergiczne, szczególnie anafilaksja (nagła, ciężka reakcja alergiczna), także prowadzą do bardzo niskiego ciśnienia w ciągu kilku minut.
Uszkodzenie nerwów układu autonomicznego, który kontroluje automatyczne funkcje organizmu (w tym regulację ciśnienia), może wynikać z cukrzycy, choroby Parkinsona czy neuropatii alkoholowej. W takich sytuacjach organizm nie potrafi właściwie dostosować ciśnienia do zmieniających się warunków, co prowadzi do nawracającego niedociśnienia ortostatycznego.
U kobiet w ciąży, zwłaszcza w pierwszych dwóch trymestrach, niskie ciśnienie jest zjawiskiem stosunkowo częstym i na ogół nie stanowi zagrożenia. Wynika to z naturalnych zmian w układzie krążenia przystosowujących się do rozwijającego się płodu.
Gdy lekarz potwierdzi, że niskie ciśnienie wymaga interwencji, postępowanie zawsze zaczyna się od znalezienia i usunięcia przyczyny. Jeśli niedociśnienie jest spowodowane odwodnieniem, podstawowym krokiem jest uzupełnienie płynów. W lżejszych przypadkach wystarcza zwiększenie spożycia wody i płynów bogatych w elektrolity. W cięższych sytuacjach – na przykład po ciężkiej biegunce lub wymiotach – może być konieczne podanie płynów dożylnie w warunkach szpitalnych.
Jeżeli przyczyną jest lek, lekarz może zmienić dawkę, zastąpić go innym preparatem lub całkowicie odstawić, jeśli to możliwe. Szczególnie u osób starszych przyjmujących wiele leków poprawa może nastąpić po dostosowaniu terapii. Należy jednak pamiętać, że nigdy nie należy samodzielnie zmieniać ani przerywać przyjmowania leków bez konsultacji z lekarzem.
W przypadku chorób tarczycy lub nadnerczy leczenie polega na suplementacji niedoborów hormonalnych – podawaniu hormonu tarczycy lub kortykosteroidów w odpowiednich dawkach. Gdy niedociśnienie wynika z problemów z sercem, leczenie skupia się na poprawie funkcji serca – może to obejmować leki kardiologiczne, implantację rozrusznika serca lub inne interwencje.
W sytuacjach, gdy brak jest wyraźnej przyczyny lub przyczyna nie może być usunięta, zaleca się środki niefarmakologiczne. Jednym z podstawowych zaleceń jest zwiększenie spożycia soli – sód zatrzymuje wodę w organizmie, co zwiększa objętość krwi i podnosi ciśnienie. Należy jednak zachować ostrożność, gdyż u osób z chorobami serca lub nerek nadmiar soli może być szkodliwy.
Picie większej ilości płynów na co dzień, zwłaszcza wody, pomaga utrzymać odpowiednią objętość krwi. Jedzenie częstych, małych posiłków zamiast dużych może zapobiegać poposiłkowym spadkom ciśnienia, gdyż duże posiłki kierują znaczną część krwi do układu trawiennego.
Ważna jest także technika wstawania – osoby z niedociśnieniem ortostatycznym powinny wstawać powoli, najpierw przesiadając się na brzeg łóżka, czekając chwilę, a dopiero potem wstając. Unikanie nagłych zmian pozycji pomaga organizmowi dostosować ciśnienie stopniowo.
Noszenie pończoch uciskowych lub rajstop kompresyjnych poprawia przepływ krwi z nóg z powrotem do serca, zapobiegając gromadzeniu się krwi w kończynach dolnych. Jest to szczególnie pomocne u osób z niedociśnieniem ortostatycznym.
Unikanie długotrwałego stania, przebywania w gorących pomieszczeniach lub długich, gorących kąpieli może zapobiec spadkom ciśnienia. Także umiarkowane spożycie alkoholu (lub całkowita abstynencja) jest zalecane, ponieważ alkohol rozszerza naczynia krwionośne i może obniżać ciśnienie.
Gdy środki niefarmakologiczne nie przynoszą efektu, a objawy są znaczące i wpływają na codzienne życie, lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne. Fludrokortyzon to syntetyczny hormon steroidowy, który pomaga nerce zatrzymać sód i wodę, zwiększając objętość krwi i podnosząc ciśnienie. Lek ten jest często stosowany u pacjentów z przewlekłym niedociśnieniem, lecz wymaga monitorowania, ponieważ może powodować obrzęki i niskie stężenie potasu we krwi.
Midodryna to lek zwężający naczynia krwionośne, który podnosi ciśnienie, szczególnie w pozycji stojącej. Jest stosowany głównie w niedociśnieniu ortostatycznym, gdy inne środki zawiodły. Typowe działania niepożądane to mrowienie skóry, swędzenie lub gęsia skórka.
Pirydostygmina to lek, który zwiększa aktywność układu nerwowego odpowiedzialnego za regulację ciśnienia. Jest mniej powszechnie stosowany, ale u niektórych pacjentów przynosi korzystne efekty przy mniejszej liczbie działań niepożądanych.
Diagnoza niedociśnienia zaczyna się od pomiaru ciśnienia krwi w gabinecie lekarskim lub w domu za pomocą domowego ciśnieniomierza. Lekarz dokonuje pomiarów w różnych pozycjach – leżąc, siedząc i stojąc – aby sprawdzić, czy występuje niedociśnienie ortostatyczne. Pomiar w trzech minutach po wstaniu pozwala wykryć opóźnione spadki ciśnienia.
Wywiad medyczny odgrywa kluczową rolę. Lekarz pyta o objawy, ich częstość i okoliczności, w których występują – czy pojawiają się po wstaniu, po posiłku, w stresie. Pyta także o przyjmowane leki, choroby przewlekłe, ostatnie infekcje czy urazy, a także o historię rodzinną problemów z ciśnieniem.
Badania laboratoryjne krwi i moczu mogą ujawnić przyczyny niedociśnienia. Oznacza się poziom cukru we krwi (by wykluczyć hipoglikemię), morfologię krwi (niedokrwistość, infekcje), elektrolity (równowagę sodu, potasu), funkcję tarczycy (TSH, hormony tarczycy) oraz funkcję nerek. W niektórych przypadkach bada się poziom kortyzolu, aby wykluczyć choroby nadnerczy.
Elektrokardiogram (EKG) ocenia aktywność elektryczną serca, pozwalając wykryć zaburzenia rytmu, oznaki zawału czy inne problemy kardiologiczne. Echokardiogram, czyli badanie ultrasonograficzne serca, pozwala ocenić strukturę i funkcję serca, w tym sprawność pompowania krwi i stan zastawek.
Jeśli standardowe badania nie przynoszą odpowiedzi, lekarz może zlecić test pionizacyjny (tilt-table test). Pacjent leży na specjalnym stole, który jest stopniowo pochylany do pozycji pionowej pod kątem około 60 stopni. Podczas tego badania monitoruje się ciśnienie i tętno. Test ten pomaga wykryć niedociśnienie ortostatyczne i inne zaburzenia autonomiczne, które nie zawsze są widoczne w zwykłych pomiarach.
Chociaż niedociśnienie jest schorzeniem dobrze znanym, a standardowe metody leczenia są zazwyczaj skuteczne, naukowcy wciąż poszukują nowych, lepszych sposobów radzenia sobie z tym stanem. W szczególności chodzi o sytuacje, gdy niedociśnienie ortostatyczne jest oporne na dotychczasowe terapie lub gdy obecne leki wywołują niepożądane działania uboczne.
Aktualnie nie ma dostępnych w źródłach szczegółowych informacji o konkretnych cząsteczkach, kodach badawczych czy fazach badań klinicznych dotyczących niedociśnienia. Większość badań koncentruje się na ocenie istniejących leków w nowych schematach dawkowania lub kombinacjach, a nie na odkrywaniu zupełnie nowych substancji. Należy zaznaczyć, że niedociśnienie, w przeciwieństwie do wielu innych schorzeń, nie ma dedykowanego, intensywnego programu rozwoju nowych leków w ramach badań klinicznych, gdyż w większości przypadków obecne podejścia są wystarczające.
Niemniej jednak istnieje zainteresowanie lepszym zrozumieniem mechanizmów regulacji ciśnienia krwi, w tym roli układu autonomicznego, czynników hormonalnych i reakcji naczyniowych. Takie badania mogą w przyszłości doprowadzić do opracowania bardziej precyzyjnych metod leczenia, dostosowanych do indywidualnych profili pacjentów.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
