Niedobór żelaza

Czym jest niedobór żelaza?

Niedobór żelaza to stan, w którym organizm nie ma wystarczającej ilości żelaza. Żelazo jest niezbędnym minerałem, który odgrywa kluczową rolę w wielu funkcjach organizmu1. Gdy w organizmie jest za mało żelaza, może rozwinąć się niedokrwistość z niedoboru żelaza, która jest najczęstszą postacią niedokrwistości na świecie1.

Niedokrwistość definiuje się jako poziom hemoglobiny poniżej dwóch odchyleń standardowych od normy dla wieku i płci pacjenta2. Niedobór żelaza jest najczęstszą przyczyną niedokrwistości na świecie i odpowiada za około połowę wszystkich przypadków niedokrwistości3.

Niedobór żelaza występuje bardzo często, szczególnie u kobiet oraz u osób, których dieta zawiera mało żelaza4. Szacuje się, że niedobór żelaza dotyka około 2% dzieci, do 5% kobiet w wieku rozrodczym i jedną na sześć kobiet w ciąży5.

Rola żelaza w organizmie

Żelazo jest niezwykle ważne dla utrzymania wielu funkcji organizmu, w tym produkcji hemoglobiny - cząsteczki w krwi, która przenosi tlen4. Hemoglobina to białko znajdujące się w czerwonych krwinkach, które transportuje tlen z płuc do wszystkich komórek w organizmie6.

Żelazo z pożywienia jest wchłaniane przez komórki wyścielające przewód pokarmowy, jednak organizm wchłania tylko niewielką część spożywanego żelaza4. Po wchłonięciu żelazo jest uwalniane do krwioobiegu, gdzie białko zwane transferyną przyłącza się do niego i dostarcza żelazo do wątroby4.

Żelazo jest magazynowane w wątrobie jako ferrytyna i uwalniane w miarę potrzeb do produkcji nowych czerwonych krwinek w szpiku kostnym4. Gdy czerwone krwinki przestają prawidłowo funkcjonować (po około 120 dniach w krążeniu), są ponownie wchłaniane przez śledzionę, a żelazo z tych starych komórek może być ponownie wykorzystane przez organizm4.

Żelazo jest również niezbędne do utrzymania zdrowego układu odpornościowego, mięśni, komórek, skóry, włosów i paznokci4.

Objawy niedoboru żelaza

Objawy niedoboru żelaza zwykle rozwijają się stopniowo w czasie1. Gdy nie ma wystarczającej ilości żelaza, szpik kostny nie może wytwarzać hemoglobiny, a gdy nie ma wystarczającej ilości hemoglobiny, krew nie może przenosić tlenu w całym organizmie1.

Najczęstsze objawy niedoboru żelaza obejmują1:

• Uczucie zmęczenia i osłabienia
• Bladość skóry
• Zimne dłonie i stopy
• Zawroty głowy lub uczucie lekkości w głowie
• Duszność
• Przyspieszone bicie serca
• Ból w klatce piersiowej (rzadziej)

W przypadku bardzo niskiego poziomu żelaza mogą wystąpić objawy pica - nietypowego pragnienia spożywania substancji, które nie są pokarmem, takich jak lód, ziemia, farba czy kreda1.

Inne objawy mogą obejmować6:

• Złą koncentrację
• Bóle głowy
• Łamliwe paznokcie
• Częste choroby
• Zespół niespokojnych nóg
• Nieregularne bicie serca

U dzieci niedobór żelaza zwiększa ryzyko opóźnień rozwojowych i zaburzeń behawioralnych5. Objawy u dzieci mogą obejmować słabość, zmęczenie, drażliwość, huśtawki nastrojów, bóle głowy, zmniejszoną tolerancję na wysiłek i zmniejszony apetyt5.

Przyczyny niedoboru żelaza

Niedobór żelaza może być spowodowany kilkoma czynnikami5:

Utrata krwi jest najczęstszą przyczyną niedoboru żelaza7. Krwawienie powoduje utratę żelaza przez organizm. Potrzeba tylko niewielkiej ilości żelaza w codziennej diecie, ponieważ organizm ponownie wykorzystuje żelazo ze starych czerwonych krwinek do produkcji nowych7. Jednak krwawienie zakłóca ten proces.

Najczęstsze przyczyny krwawienia różnią się w zależności od płci i wieku7:

• U młodszych kobiet: obfite miesiączki (krwawienie menstruacyjne)
• U mężczyzn i starszych kobiet: krwawienie z przewodu pokarmowego (żołądka lub jelit)
• U starszych kobiet: krwawienie z macicy

Niewystarczające spożycie żelaza w diecie może prowadzić do niedoboru, szczególnie u osób z ograniczoną dietą5.

Zwiększone zapotrzebowanie na żelazo występuje w okresach wzrostu, takich jak ciąża i wczesne dzieciństwo7. W ciąży organizm potrzebuje dwukrotnie więcej żelaza, aby wspierać rozwijające się dziecko8.

Zmniejszone wchłanianie żelaza może wystąpić w chorobach przewodu pokarmowego, takich jak celiakia (choroba trzewna), zapalenia jelit, jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego lub choroba Leśniowskiego-Crohna4. Również operacje bariatryczne, szczególnie pomostowanie żołądka, mogą zmniejszać wchłanianie żelaza4.

Grupy ryzyka

Następujące grupy osób są najbardziej narażone na niedobór żelaza4:

• Kobiety miesiączkujące, szczególnie jeśli miesiączki są obfite
• Kobiety w ciąży, karmiące piersią lub te, które niedawno urodziły
• Osoby, które przeszły poważną operację lub uraz fizyczny
• Osoby z chorobami przewodu pokarmowego, takimi jak celiakia, zapalenia jelit
• Osoby z chorobą wrzodową żołądka
• Osoby stosujące terapie zmniejszające kwasowość żołądka
• Osoby po zabiegach bariatrycznych
• Wegetarianie, weganie i inne osoby, których diety nie zawierają pokarmów bogatych w żelazo
• Dzieci pijące więcej niż 16-24 uncje (około 0,5-0,7 litra) mleka krowiego dziennie

Wiek również odgrywa rolę. Dzieci są narażone z powodu zwiększonego zapotrzebowania wynikającego ze wzrostu tkanek i mięśni. Starsze osoby są w większym ryzyku z powodu chorób nerek i niedoborów żywieniowych5. U mężczyzn i kobiet po menopauzie wskaźniki niedoboru żelaza wzrastają do 12-17%5.

Mleko krowie nie tylko zawiera mało żelaza, ale może również zmniejszać wchłanianie żelaza i podrażniać wyściółkę jelit, powodując przewlekłą utratę krwi4. Żelazo z warzyw, nawet tych bogatych w żelazo, nie jest wchłaniane tak dobrze jak żelazo z mięsa, drobiu i ryb4.

Etapy niedoboru żelaza

Normalnie organizm wchłania żelazo z pokarmów. Organizm magazynuje żelazo, aby było dostępne do produkcji hemoglobiny. Niedokrwistość z niedoboru żelaza rozwija się, gdy organizm zużywa zapasy żelaza szybciej niż mogą być uzupełnione, lub gdy przepływ żelaza do organizmu spowalnia1.

Niedobór żelaza rozwija się w trzech etapach1:

Pierwszy etap: Zapasy żelaza w organizmie zaczynają się wyczerpywać. Szpik kostny, który wytwarza czerwone krwinki, potrzebuje żelaza do produkcji hemoglobiny. Kiedy zapasy żelaza są niskie, organizm próbuje to zrekompensować, wchłaniając więcej żelaza z pokarmu.

Drugi etap: Gdy zapasy żelaza są zbyt niskie, tworzenie czerwonych krwinek spowalnia. Powstaje mniej czerwonych krwinek niż normalnie.

Trzeci etap: Rozwija się niedokrwistość. W tym momencie liczba czerwonych krwinek jest na tyle niska, że występują objawy, takie jak zmęczenie i duszność.

Objawy łagodnego niedoboru żelaza wynikające z wyczerpanych zapasów żelaza w organizmie mogą być obecne bez powstania niedokrwistości5.

Diagnoza

Diagnoza niedokrwistości z niedoboru żelaza wymaga laboratoryjnego potwierdzenia niedokrwistości oraz dowodów na niskie zapasy żelaza3. Niedokrwistość definiuje się jako poziom hemoglobiny dwa odchylenia standardowe poniżej normy dla wieku i płci3.

Aby zbadać niedobór żelaza, lekarz zleci badanie krwi w celu pomiaru poziomu hemoglobiny8. Normalny zakres hemoglobiny dla kobiet wynosi około 12 do 15 gramów na decylitr, a dla mężczyzn 13,5 do 17,5 gramów na decylitr8.

Pomiar poziomu ferrytyny w surowicy jest najbardziej dokładnym testem do diagnozy niedokrwistości z niedoboru żelaza3. Ferrytyna to białko, które magazynuje żelazo w organizmie4.

Inne badania mogą obejmować3:

• Pełną morfologię krwi
• Rozmaz krwi obwodowej
• Badanie żelaza w surowicy
• Całkowitą zdolność wiązania żelaza
• Badania hemoglobiny

Jeśli wynik testu jest poniżej normalnego zakresu, lekarz może zlecić dodatkowe badania, takie jak USG, endoskopię lub kolonoskopię, aby sprawdzić, czy nie ma wewnętrznego krwawienia8.

Wszyscy dorośli mężczyźni i kobiety po menopauzie z niedokrwistością z niedoboru żelaza powinni być badani pod kątem nowotworów przewodu pokarmowego3. Należy również rozważyć badania serologiczne w kierunku celiakii u wszystkich dorosłych z niedokrwistością z niedoboru żelaza3.

Leczenie

Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza zależy od przyczyny. Lekarze będą7:

• Leczyć wszelkie zaburzenia powodujące krwawienie
• Upewnić się, że dieta zawiera wystarczająco dużo pokarmów bogatych w żelazo
• Przepisywać tabletki z żelazem (lub płyny dla dzieci)

Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza polega na uzupełnieniu żelaza oraz leczeniu przyczyny niedoboru9. U większości pacjentów niedobór żelaza należy leczyć doustną suplementacją żelaza10.

Doustna terapia żelazem jest podstawową formą leczenia. Suplementy żelaza są zwykle przepisywane w formie tabletek lub kapsułek. Leczenie doustne jest zazwyczaj skuteczne, bezpieczne i niedrogie9.

Terapia dożylna może być stosowana u pacjentów, którzy nie tolerują lub nie wchłaniają preparatów doustnych1. Rzadko lekarze podają żelazo przez żyłę, ale zwykle nie jest to konieczne7.

Ważne jest, aby suplementy żelaza trzymać z dala od niemowląt i małych dzieci - przedawkowanie może być śmiertelne11.

Należy unikać podawania żelaza pacjentom, którzy mają mikrocytowe zaburzenie związane z przeciążeniem żelazem (np. talasemia, niedokrwistość syderoblastyczna)10. Nie należy podawać żelaza dożylnie pacjentom, którzy powinni być leczeni doustnie, ponieważ może to wywołać reakcję anafilaktyczną10.

Leczenie powinno być kontynuowane przez kilka miesięcy po normalizacji poziomu hemoglobiny, aby uzupełnić zapasy żelaza w organizmie9.

Dieta bogata w żelazo

Żelazo w diecie znajduje się w produktach zwierzęcych i roślinnych11. Istnieją dwa rodzaje żelaza pokarmowego11:

Żelazo hemowe pochodzi z produktów zwierzęcych i jest lepiej wchłaniane przez organizm. Źródła obejmują:

• Czerwone mięso (wołowina, jagnięcina)
• Drób (kurczak, indyk)
• Ryby i owoce morza
• Podroby (wątroba)

Żelazo niehemowe pochodzi z roślin i jest mniej skutecznie wchłaniane. Źródła obejmują:

• Warzywa zielone liściaste (szpinak, jarmużć)
• Rośliny strączkowe (fasola, soczewica, ciecierzyca)
• Orzechy i nasiona
• Produkty zbożowe wzbogacone w żelazo
• Suszone owoce

Niektóre pokarmy i napoje wpływają na to, ile żelaza organizm wchłania11:

Czynniki zwiększające wchłanianie żelaza:

• Witamina C (z cytrusów, pomidorów, papryki)
• Kwasy organiczne

Czynniki zmniejszające wchłanianie żelaza:

• Herbata i kawa (z powodu zawartości tanin)
• Wapń (z produktów mlecznych)
• Fityniany (z pełnoziarnistych produktów zbożowych i roślin strączkowych)

Aby zwiększyć wchłanianie żelaza, warto spożywać pokarmy bogate w żelazo razem z produktami zawierającymi witaminę C11.

Zapobieganie

Wszystkie kobiety w ciąży powinny być badane pod kątem niedokrwistości z niedoboru żelaza3. Dzieci powinny być badane w wieku jednego roku3.

Mężczyźni i kobiety po menopauzie nie powinni być rutynowo badani, ale powinni być poddani ocenie z endoskopią przewodu pokarmowego, jeśli zdiagnozowano u nich niedokrwistość z niedoboru żelaza3.

Zapobieganie niedoborowi żelaza obejmuje11:

• Spożywanie zróżnicowanej diety bogatej w żelazo
• Uwzględnianie produktów zwiększających wchłanianie żelaza
• Ograniczenie spożycia herbaty i kawy podczas posiłków
• Regularne badania krwi u osób z grup ryzyka
• Stosowanie suplementów żelaza u kobiet w ciąży, jeśli zaleci to lekarz

U niemowląt i małych dzieci ważne jest11:

• Karmienie piersią lub stosowanie mleka modyfikowanego wzbogaconego w żelazo
• Wprowadzanie pokarmów bogatych w żelazo po ukończeniu 6 miesiąca życia
• Ograniczenie mleka krowiego do odpowiednich ilości

Dobra wiadomość jest taka, że leczenie może pomóc w niedokrwistości z niedoboru żelaza. Lekarz może opracować plan dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta1.