Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Czym jest niedokrwistość z niedoboru żelaza

Niedokrwistość z niedoboru żelaza to zaburzenie krwi, które występuje, gdy w organizmie nie ma wystarczającej ilości zdrowych czerwonych krwinek do przenoszenia tlenu. Jest to najczęstsza postać niedokrwistości na świecie12.

Żelazo jest niezbędnym minerałem, który odgrywa kluczową rolę w wielu funkcjach organizmu, w tym w produkcji hemoglobiny – cząsteczki znajdującej się w czerwonych krwinkach, która transportuje tlen3. Kiedy organizm nie ma wystarczającej ilości żelaza, szpik kostny nie może wytwarzać odpowiedniej ilości hemoglobiny. W rezultacie krew nie jest w stanie efektywnie dostarczać tlenu do tkanek organizmu2.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza rozwija się stopniowo, w trzech etapach. W pierwszym etapie zmniejszają się zapasy żelaza w organizmie. W drugim etapie wpływa to na wytwarzanie czerwonych krwinek, a w trzecim etapie rozwija się pełnoobjawowa niedokrwistość2.

Normalnie organizm pobiera żelazo z pożywienia, a następnie przechowuje je, aby było dostępne do produkcji hemoglobiny. Żelazo jest również ponownie wykorzystywane ze starych czerwonych krwinek. Niedokrwistość z niedoboru żelaza pojawia się, gdy organizm zużywa zapasy żelaza szybciej, niż mogą one zostać uzupełnione, lub gdy przepływ żelaza do organizmu zwalnia2.

Przyczyny niedokrwistości z niedoboru żelaza

Niedokrwistość z niedoboru żelaza może być spowodowana różnymi czynnikami. Najczęstszą przyczyną jest utrata krwi, ponieważ wraz z krwią organizm traci również żelazo4.

Do najczęstszych przyczyn utraty krwi prowadzących do niedoboru żelaza należą obfite i długie miesiączki u kobiet, rak układu pokarmowego (przełyku, żołądka, jelita cienkiego lub okrężnicy), żylaki przełyku (często wynikające z marskości wątroby), oraz choroba wrzodowa żołądka4. Długotrwałe stosowanie aspiryny, ibuprofenu lub leków rozrzedzających krew również może powodować krwawienie z przewodu pokarmowego4.

Organizm może nie wchłaniać wystarczającej ilości żelaza z diety z powodu takich schorzeń jak celiakia (choroba trzewna), choroba Crohna, operacja pomostowania żołądka lub przyjmowanie zbyt dużej ilości leków zobojętniających kwas żołądkowy lub antybiotyku tetracykliny4.

Niewystarczające spożycie żelaza w diecie może również prowadzić do niedoboru. Dotyczy to szczególnie osób na diecie ściśle wegetariańskiej lub tych, którzy nie jedzą wystarczającej ilości produktów bogatych w żelazo4. Żelazo pochodzące z warzyw, nawet tych bogatych w żelazo, nie jest wchłaniane tak dobrze jak żelazo z mięsa, drobiu i ryb3.

Objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza

Objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza zazwyczaj rozwijają się stopniowo i mogą być na początku łagodne. W przypadku łagodnej niedokrwistości mogą w ogóle nie występować żadne objawy45.

Do najczęstszych objawów należą uczucie zmęczenia i osłabienia, duszność oraz zauważalne bicie serca (kołatanie serca). Osoby z niedokrwistością często wyglądają na bardziej blade niż zwykle, a ich skóra może mieć bladą barwę25. Mogą również odczuwać bóle głowy, zawroty głowy lub uczucie oszołomienia2.

Rzadziej występujące objawy, które zazwyczaj nie są związane z ciążą, obejmują słyszenie dzwonienia, brzęczenia lub szumu w uszach (szumy uszne), dziwny smak jedzenia, uczucie swędzenia oraz bolesny język. Niektóre osoby mogą doświadczyć wypadania włosów – zauważają więcej włosów podczas szczotkowania lub mycia5.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza może również powodować pragnienie jedzenia rzeczy, które nie są pożywieniem, takich jak lód, papier, kreda lub ziemia – stan znany jako pica25. Inne nietypowe objawy to trudności w połykaniu (dysfagia), bolesne owrzodzenia w kącikach ust, zmiany w paznokciach (takie jak paznokcie w kształcie łyżki) oraz zespół niespokojnych nóg5.

Czasami niedokrwistość może powodować ból w klatce piersiowej, szybkie bicie serca i uczucie zimna w dłoniach i stopach2.

Grupy szczególnego ryzyka

Niedobór żelaza jest bardzo powszechny, szczególnie wśród kobiet i osób, których dieta jest uboga w żelazo. Niektóre grupy ludzi są szczególnie narażone na rozwój niedokrwistości z niedoboru żelaza3.

Kobiety, które miesiączkują, należą do grupy wysokiego ryzyka, zwłaszcza jeśli ich okresy są obfite. Kobiety w ciąży lub karmiące piersią oraz te, które niedawno rodziły, również są szczególnie narażone. Badania szacują, że nawet jedna trzecia kobiet w wieku rozrodczym w Stanach Zjednoczonych może nie mieć wystarczającej ilości żelaza w organizmie6.

Ciąża jest szczególnie wrażliwym okresem, który zwiększa ryzyko niedoboru żelaza, ponieważ potrzeba znacznie więcej żelaza do wsparcia rozwijającego się płodu6. Wszystkie kobiety w ciąży powinny być badane pod kątem niedokrwistości z niedoboru żelaza7.

Inne grupy wysokiego ryzyka obejmują osoby, które przeszły poważną operację lub doznały urazu fizycznego, osoby z chorobami przewodu pokarmowego, takimi jak celiakia, choroby zapalne jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego lub choroba Crohna), choroba wrzodowa żołądka, osoby przyjmujące leki zobojętniające kwas żołądkowy, oraz osoby po zabiegach bariatrycznych, zwłaszcza pomostowaniu żołądka3.

Wegetarianie, weganie i inne osoby, których diety nie zawierają produktów bogatych w żelazo, również są narażone na ryzyko. Dzieci, które piją więcej niż 480-720 ml mleka krowiego dziennie, mogą być zagrożone, ponieważ mleko krowie nie tylko zawiera mało żelaza, ale może również zmniejszać wchłanianie żelaza i podrażniać wyściółkę jelit, powodując przewlekłą utratę krwi3.

Jak rozpoznaje się niedokrwistość z niedoboru żelaza

Aby sprawdzić, czy pacjent ma niedokrwistość z niedoboru żelaza, lekarz zapyta o styl życia i historię medyczną. Następnie zazwyczaj zleca badanie krwi w celu ustalenia, czy liczba czerwonych krwinek jest prawidłowa5.

Podstawowym badaniem jest morfologia krwi obwodowej, która sprawdza nie tylko liczbę czerwonych krwinek, ale także inne typy komórek we krwi5. Niedokrwistość definiuje się jako poziom hemoglobiny o dwa odchylenia standardowe poniżej normy dla wieku i płci7.

Pomiar poziomu ferrytyny w surowicy jest najdokładniejszym testem do rozpoznania niedokrwistości z niedoboru żelaza. Ferrytyna to białko, które przechowuje żelazo w organizmie7. Lekarz może również zbadać poziom żelaza w surowicy oraz całkowitą zdolność wiązania żelaza3.

Jeśli przyczyna niedokrwistości nie jest jasna, lekarz może zlecić inne badania, aby dowiedzieć się, co powoduje objawy. Może to obejmować badanie próbki kału w poszukiwaniu krwi (test immunochemiczny kału, FIT)5. Lekarz może również skierować pacjenta do specjalisty w celu dalszych badań.

Wszyscy dorośli mężczyźni i kobiety po menopauzie z niedokrwistością z niedoboru żelaza powinni być przebadani pod kątem nowotworów przewodu pokarmowego7. U wszystkich dorosłych z niedokrwistością z niedoboru żelaza należy również rozważyć badania serologiczne w kierunku celiakii7.

Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza

Po ustaleniu przyczyny niedokrwistości z niedoboru żelaza lekarz zaleci odpowiednie leczenie. Jeśli badanie krwi wykaże niski poziom czerwonych krwinek, lekarz przepisze tabletki żelaza w celu uzupełnienia żelaza, którego brakuje w organizmie5.

Pierwszą linią leczenia dla pacjentów z niedokrwistością z niedoboru żelaza jest doustna suplementacja żelaza. Jest ona tania, bezpieczna i skuteczna w korygowaniu niedokrwistości8. Tabletki należy przyjmować przez około 6 miesięcy5.

Picie soku pomarańczowego po przyjęciu tabletki może pomóc organizmowi w wchłanianiu żelaza5. Ważne jest, aby przestrzegać zaleceń lekarza dotyczących sposobu przyjmowania tabletek żelaza.

Niektóre osoby mogą doświadczać działań niepożądanych podczas przyjmowania tabletek żelaza, takich jak zaparcia lub biegunka, bóle brzucha, zgaga, nudności oraz ciemniejszy niż zwykle kał5. Aby zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych, można próbować przyjmować tabletki podczas posiłku lub zaraz po nim. Ważne jest, aby kontynuować przyjmowanie tabletek, nawet jeśli wystąpią działania niepożądane.

W ciągu kilku miesięcy lekarz przeprowadzi powtórne badania krwi, aby sprawdzić, czy poziom żelaza się poprawił5. Doustna suplementacja nie jest jednak tolerowana przez wszystkich pacjentów, a u niektórych może być niewystarczająca8.

W przypadkach, gdy pacjenci nie mogą tolerować lub nie wchłaniają preparatów doustnych, można zastosować terapię pozajelitową (podawanie żelaza przez żyłę)9. Pacjenci, u których utrata krwi z przewodu pokarmowego przekracza zdolność jelit do wchłaniania żelaza, mogą rozwinąć niedokrwistość oporną na doustną suplementację żelaza i wymagać częstych transfuzji krwi8.

Należy unikać podawania żelaza pacjentom z zaburzeniami przeciążenia żelazem, takimi jak talasemia lub niedokrwistość syderoblastyczna10.

Dieta bogata w żelazo

Zmiany w diecie są korzystne dla pacjentów z niedokrwistością z niedoboru żelaza spowodowaną niedoborem witamin lub żelaza. Chociaż suplementy witamin i minerałów mogą pomóc, pacjenci zazwyczaj odnoszą korzyści również z bardziej odżywczej diety11.

Dobrze zbilansowana dieta w przypadku niedokrwistości powinna obejmować produkty pełnoziarniste (owsianka, wzbogacony makaron i wzbogacone płatki śniadaniowe), białko zwierzęce (kurczak, wołowina, wieprzowina i ryby), orzechy (migdały, pistacje i nasiona sezamu), fasolę i rośliny strączkowe (soja, soczewica i ciecierzyca) oraz owoce i warzywa bogate w żelazo11.

Żelazo z pożywienia jest wchłaniane do organizmu przez komórki wyścielające przewód pokarmowy, ale organizm wchłania tylko niewielką część spożywanego żelaza3. Żelazo jest następnie uwalniane do krwiobiegu, gdzie białko zwane transferryną przyłącza się do niego i dostarcza je do wątroby. Żelazo jest przechowywane w wątrobie jako ferrytyna i uwalniane w razie potrzeby do produkcji nowych czerwonych krwinek w szpiku kostnym3.

Niektóre pokarmy i napoje wpływają na to, ile żelaza organizm wchłania. Należy upewnić się, że dieta zawiera wystarczającą ilość produktów bogatych w żelazo5. Czerwone krwinki krążą w organizmie przez około 120 dni. Gdy przestają działać, są ponownie wchłaniane przez śledzionę, a żelazo ze starych komórek również może być ponownie wykorzystane przez organizm3.

Jak zapobiegać niedokrwistości z niedoboru żelaza

Zapobieganie niedokrwistości z niedoboru żelaza koncentruje się przede wszystkim na zapewnieniu odpowiedniej ilości żelaza w diecie oraz leczeniu wszelkich stanów, które mogą prowadzić do utraty krwi.

Wszystkie kobiety w ciąży powinny być badane pod kątem niedokrwistości z niedoboru żelaza7. U dzieci badania przesiewowe zaleca się w wieku jednego roku7.

Mężczyźni i kobiety po menopauzie nie powinni być rutynowo badani, ale jeśli zostanie u nich zdiagnozowana niedokrwistość z niedoboru żelaza, należy ich zbadać za pomocą endoskopii przewodu pokarmowego7.

Po wyleczeniu niedokrwistości ważne jest kontynuowanie diety bogatej w żelazo oraz regularne kontrole u lekarza. Lekarz może zalecić okresowe badania krwi, aby upewnić się, że niedokrwistość nie nawróciła5.

Suplementy żelaza należy przechowywać z dala od niemowląt i małych dzieci, ponieważ przedawkowanie może być śmiertelne12. Ważne jest również leczenie podstawowej przyczyny niedoboru żelaza, aby zapobiec jego nawrotowi10.