Nerwiak zarodkowy Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często występuje nerwiak zarodkowy?

Nerwiak zarodkowy jest najczęstszym litym nowotworem pozaczaszkowym występującym u dzieci. Mimo że jest to schorzenie rzadkie, stanowi trzeci najczęstszy typ nowotworu dziecięcego, po białaczce i guzach mózgu. Rocznie w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się od 600 do 1000 przypadków nerwiaka zarodkowego, co oznacza, że na około 7000 urodzeń przypada jedno dziecko z tym schorzeniem.12

Choroba dotyka przede wszystkim bardzo młode dzieci. Około jedna trzecia przypadków zostaje zdiagnozowana przed pierwszymi urodzinami dziecka, a około 75% diagnoz przypada na dzieci poniżej piątego roku życia. Nerwiak zarodkowy jest bardzo rzadki u dzieci powyżej dziesiątego roku życia.13 Największa liczba zachorowań występuje u niemowląt i małych dzieci, co wiąże się z faktem, że zmian nowotworowych często rozpoczyna się jeszcze w okresie prenatalnym, czyli przed narodzinami.

Dane epidemiologiczne pokazują znaczną poprawę w przeżywalności pacjentów z nerwiakiem zarodkowym na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Między rokiem 1975 a 2020 wskaźnik pięcioletniego przeżycia wzrósł z 86% do 93% u dzieci poniżej pierwszego roku życia oraz z 34% do 83% u dzieci w wieku od 1 do 14 lat.34 Ten postęp jest wynikiem lepszego zrozumienia biologii choroby oraz wprowadzenia zaawansowanych metod leczenia.

Warto zauważyć, że rozpowszechnienie nerwiaka zarodkowego jest stosunkowo stałe na całym świecie, choć niewielkie różnice mogą wynikać z dostępności opieki zdrowotnej i systemów diagnostycznych w różnych regionach.

Przyczyny nerwiaka zarodkowego

Nerwiak zarodkowy rozwija się z neuroblastów, czyli niedojrzałych komórek nerwowych. Te komórki są naturalnie obecne w rozwijającym się układzie nerwowym płodu i zwykle przekształcają się w dojrzałe komórki nerwowe lub komórki nadnerczy. Kiedy ten proces dojrzewania zostaje zakłócony, neuroblasty mogą zacząć mnożyć się w sposób niekontrolowany, tworząc guz nowotworowy.25

Większość przypadków nerwiaka zarodkowego pojawia się spontanicznie, bez wyraźnej przyczyny, którą można by zidentyfikować. Oznacza to, że u większości dzieci choroba nie jest spowodowana niczym, co rodzice zrobili lub czego nie zrobili. To bardzo ważna informacja dla opiekunów, którzy często obwiniają się za chorobę dziecka.6

W niewielkim odsetku przypadków – szacuje się, że dotyczy to około 1-2% pacjentów – nerwiak zarodkowy ma charakter dziedziczny. Oznacza to, że mutacje genetyczne zwiększające ryzyko rozwoju choroby są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Niektóre rodziny wykazują predyspozycję do występowania nerwiaka zarodkowego, co może sugerować genetyczne podłoże choroby.57

Zmiany w genach lub chromosomach mogą powodować, że rozwijające się komórki nerwowe zaczynają się niekontrolowanie dzielić, prowadząc do powstania nerwiaka zarodkowego. Naukowcy zidentyfikowali kilka zmian genetycznych związanych z tą chorobą, w tym mutacje w genach takich jak ALK czy PHOX2B. Jednak dokładne mechanizmy, które prowadzą do rozwoju nowotworu, wciąż są przedmiotem intensywnych badań.1

Czynniki ryzyka

W przeciwieństwie do wielu nowotworów występujących u dorosłych, nerwiak zarodkowy nie ma wielu znanych czynników ryzyka związanych ze stylem życia czy środowiskiem. Głównym czynnikiem ryzyka jest wiek dziecka – choroba występuje niemal wyłącznie u małych dzieci, głównie poniżej piątego roku życia.1

Predyspozycje genetyczne odgrywają rolę w niewielkim odsetku przypadków. Dzieci, w których rodzinach występował nerwiak zarodkowy, mogą mieć nieznacznie zwiększone ryzyko zachorowania. W takich sytuacjach zaleca się badania genetyczne, które mogą pomóc w identyfikacji dzieci z podwyższonym ryzykiem i umożliwić wczesne wykrycie choroby.57

Niektóre rzadkie schorzenia genetyczne, takie jak zespół Beckwitha-Wiedemanna czy nerwiakowłókniakowatość typu 1, mogą zwiększać ryzyko rozwoju nerwiaka zarodkowego. Dzieci z tymi warunkami są zwykle poddawane regularnym badaniom kontrolnym w celu wczesnego wykrycia ewentualnych guzów.

Warto zaznaczyć, że większość dzieci z nerwiakiem zarodkowym nie ma żadnych zidentyfikowanych czynników ryzyka. Choroba pojawia się spontanicznie, bez ostrzeżenia, co może być szczególnie trudne do zaakceptowania dla rodziców. Nie ma znanych działań prewencyjnych, które mogłyby zapobiec rozwojowi nerwiaka zarodkowego u dzieci bez szczególnych predyspozycji genetycznych.

Objawy nerwiaka zarodkowego

Objawy nerwiaka zarodkowego są bardzo zróżnicowane i zależą od lokalizacji guza oraz tego, czy nowotwór rozprzestrzenił się na inne części ciała. Często pierwsze symptomy są niejasne i mogą być mylone z innymi, bardziej powszechnymi schorzeniami dziecięcymi, co może opóźnić diagnozę.18

Gdy guz rozwija się w jamie brzusznej, co jest najczęstsze, rodzice mogą zauważyć powiększony lub wzdęty brzuch dziecka. Może pojawić się wyczuwalny guz lub masa w okolicy brzucha. Dziecko może skarżyć się na ból brzucha lub dyskomfort. Problemy z trawieniem, takie jak zaparcia lub biegunka, również mogą wystąpić, jeśli guz naciska na jelita.57

Jeśli nerwiak zarodkowy rozwija się w klatce piersiowej, dziecko może mieć trudności z oddychaniem, kaszel lub świszczący oddech. Guz w tej lokalizacji może uciskać na drogi oddechowe lub płuca, powodując problemy oddechowe. Niektóre dzieci mogą również mieć trudności z połykaniem, jeśli guz uciska na przełyk.8

Gdy nowotwór rozwija się w okolicy szyi, może być widoczny lub wyczuwalny guz. Jeśli guz naciska na nerwy w tej okolicy, mogą wystąpić specyficzne objawy, takie jak zwężone źrenice, opadnięta powieka lub zmniejszone pocenie się na jednej stronie twarzy – zespół objawów znany jako zespół Hornera.

W momencie diagnozy u 70-80% dzieci nowotwór już rozprzestrzenił się na inne części ciała. Przerzuty najczęściej pojawiają się w węzłach chłonnych, kościach, szpiku kostnym, wątrobie i skórze. Gdy nerwiak zarodkowy rozprzestrzenia się na kości, dziecko może odczuwać ból kostny, kulec lub odmawiać chodzenia. Przerzuty do szpiku kostnego mogą prowadzić do anemii, powodując bladość skóry i uczucie zmęczenia. Mogą również wystąpić siniaki lub krwawienia z powodu niskiej liczby płytek krwi.15

Ogólne objawy mogą obejmować:

• Utratę apetytu i trudności z jedzeniem
• Utratę wagi bez widocznej przyczyny
• Gorączkę, która pojawia się i znika bez wyraźnego powodu
• Zmęczenie i osłabienie
• Drażliwość u niemowląt i małych dzieci
• Bladość skóry
• Opóźnienia rozwojowe

W niektórych przypadkach dzieci mogą doświadczyć niezwykłego zestawu objawów zwanego zespołem opsoklonus-mioklonus. Objawia się on szybkimi, niekontrolowanymi ruchami oczu i mięśni, brakiem koordynacji oraz problemami z równowagą. Ten zespół może wystąpić u około 2-3% dzieci z nerwiakiem zarodkowym i może się utrzymywać nawet po wyleczeniu nowotworu.3

Profilaktyka

Niestety, w przypadku nerwiaka zarodkowego nie ma znanych metod profilaktyki, które mogłyby zapobiec jego rozwojowi u dzieci. Ponieważ większość przypadków występuje spontanicznie i często rozwija się jeszcze przed urodzeniem dziecka, nie ma działań, które rodzice mogliby podjąć, aby zmniejszyć ryzyko zachorowania.1

W przeszłości prowadzono badania przesiewowe mające na celu wczesne wykrywanie nerwiaka zarodkowego u niemowląt. Programy te obejmowały badanie moczu w poszukiwaniu substancji wydzielanych przez komórki nerwiaka zarodkowego. Jednak badania wykazały, że przesiewowe programy nie poprawiają wyników leczenia i mogą prowadzić do niepotrzebnego leczenia guzów, które mogłyby samoistnie ustąpić. Z tego powodu rutynowe badania przesiewowe nie są obecnie zalecane.3

W przypadku rodzin z historią nerwiaka zarodkowego lub dzieci z określonymi schorzeniami genetycznymi zaleca się badania genetyczne i regularne kontrole. Testy genetyczne mogą pomóc zidentyfikować dzieci z podwyższonym ryzykiem rozwoju choroby. W takich przypadkach lekarz może zalecić okresowe badania obrazowe lub inne formy monitorowania, aby umożliwić wczesne wykrycie ewentualnego guza.57

Dla ogólnej populacji najważniejsze jest zachowanie czujności wobec objawów i szybkie zgłaszanie się do lekarza w przypadku pojawienia się niepokojących symptomów. Regularne wizyty kontrolne u pediatry mogą pomóc w zauważeniu nieprawidłowości na wczesnym etapie.

Patofizjologia – jak choroba wpływa na organizm

Nerwiak zarodkowy powstaje z komórek układu współczulnego, który jest częścią autonomicznego układu nerwowego odpowiedzialnego za reakcję organizmu na stres. Układ ten kontroluje wiele automatycznych funkcji ciała, takich jak tętno, ciśnienie krwi, oddychanie i trawienie. Nowotwór może rozwijać się wszędzie tam, gdzie znajdują się neuroblasty – w nadnerczach, wzdłuż kręgosłupa, w szyi, klatce piersiowej lub jamie brzusznej.25

Najczęstszą lokalizacją nerwiaka zarodkowego są nadnercza – dwa małe narządy znajdujące się na górze każdej nerki, w tylnej części górnej części brzucha. Nadnercza wytwarzają ważne hormony, które pomagają kontrolować tętno, ciśnienie krwi, poziom cukru we krwi oraz sposób, w jaki organizm reaguje na stres. Gdy guz rozwija się w nadnerczach, może zakłócać normalną produkcję hormonów, choć rzadko prowadzi to do poważnych zaburzeń hormonalnych.57

Komórki nerwiaka zarodkowego mogą wytwarzać i uwalniać do krwiobiegu substancje zwane katecholaminami, w tym adrenalinę i noradrenalinę. Podwyższone poziomy tych substancji mogą być wykrywane w moczu lub krwi i są często wykorzystywane jako marker diagnostyczny choroby. U niektórych dzieci nadmiar katecholamin może powodować objawy takie jak przyspieszone bicie serca, nadciśnienie, pocenie się lub biegunka, choć objawy te są rzadkie.3

Guz nerwiaka zarodkowego może rosnąć i rozszerzać się lokalnie, uciskając na sąsiednie narządy i tkanki. W jamie brzusznej może uciskać na nerki, jelita lub inne struktury, powodując ból, problemy z trawieniem lub upośledzenie funkcji narządów. W klatce piersiowej może uciskać na płuca lub tchawicę, prowadząc do trudności w oddychaniu. Gdy guz rozwija się wzdłuż kręgosłupa, może naciskać na rdzeń kręgowy, potencjalnie powodując ból, osłabienie kończyn lub problemy z kontrolą pęcherza i jelit.8

Jedną z najbardziej niepokojących cech nerwiaka zarodkowego jest jego zdolność do szybkiego rozprzestrzeniania się na odległe części ciała. Komórki nowotworowe mogą przedostać się do układu limfatycznego i krwionośnego, docierając do węzłów chłonnych, kości, szpiku kostnego, wątroby i skóry. Przerzuty do kości mogą powodować ból i osłabienie struktury kostnej. Zajęcie szpiku kostnego może zakłócać normalną produkcję krwi, prowadząc do anemii, zwiększonej podatności na infekcje i problemów z krzepnięciem krwi.15

Co fascynujące, niektóre nerwiaki zarodkowe, zwłaszcza te diagnozowane u bardzo małych dzieci, mogą spontanicznie ustępować bez żadnego leczenia. Ten rzadki fenomen, zwany samoistną regresją, występuje głównie u niemowląt poniżej 18. miesiąca życia. Naukowcy wciąż badają mechanizmy, które prowadzą do tego niezwykłego zjawiska, w którym komórki nowotworowe mogą dojrzewać w normalne komórki nerwowe lub obumierać samoczynnie.19

Biologiczne cechy nerwiaka zarodkowego mogą znacząco różnić się między pacjentami. Niektóre guzy są bardziej agresywne i szybko rosnące, podczas gdy inne są powolne i mniej inwazyjne. Zmiany genetyczne w komórkach nowotworowych, takie jak amplifikacja genu MYCN, mogą wpływać na zachowanie guza i rokowanie. Guzy z amplifikacją MYCN są zwykle bardziej agresywne i trudniejsze do wyleczenia.3