Nawrót stwardnienia rozsianego

Czym jest nawrót stwardnienia rozsianego

Nawrót stwardnienia rozsianego, zwany także zaostrzeniem, atakiem lub epizodem, to sytuacja, w której dochodzi do nagłego pojawienia się nowych objawów lub znaczącego pogorszenia istniejących objawów1. Większość osób ze stwardnieniem rozsianym (SM) – przewlekłą chorobą autoimmunologiczną – doświadcza nawrotów, szczególnie w postaci rzutowo-ustępującej choroby2.

Podczas nawrotu w układzie nerwowym pojawia się zapalenie wzdłuż nerwów i mieliny – ochronnej powłoki otaczającej nerwy3. Mielina działa jak izolacja wokół przewodu elektrycznego, pomagając neuronom wysyłać sygnały elektryczne między mózgiem a ciałem. Gdy układ odpornościowy atakuje mielinę, może to zakłócać zdolność mózgu do komunikacji z nerwami i mięśniami4.

Według definicji medycznej, aby zaostrzenie zostało uznane za prawdziwy nawrót, ostre objawy fizyczne i neurologiczne muszą być obecne przez co najmniej 24 godziny, bez oznak infekcji lub gorączki3. Typowy nawrót rozwija się w ciągu 24-48 godzin i osiąga najgorszy punkt w ciągu kilku dni5.

Objawy mogą trwać od kilku dni do kilku miesięcy, po czym następuje całkowite lub częściowe ustąpienie objawów, zwane remisją6. Większość pacjentów doświadcza pewnej spontanicznej poprawy, choć jest ona zmienna i zależy od innych czynników, takich jak choroby współistniejące, stan funkcjonalny przed nawrotem oraz wiek5.

Jak często występują nawroty

Około 1 milion osób w Stanach Zjednoczonych żyje ze stwardnieniem rozsianym. Szacuje się, że 80-85% osób z diagnozą SM ma postać rzutowo-ustępującą, co czyni ją najczęstszą formą choroby2.

Częstość nawrotów jest bardzo zróżnicowana u różnych osób. Może występować mniej niż jeden nawrót rocznie lub więcej niż dwa nawroty w ciągu roku7. Większość osób ze stwardnieniem rozsianym, około 85% pacjentów, początkowo otrzymuje diagnozę postaci rzutowo-ustępującej, w której występują zaostrzenia objawów neurologicznych, takich jak osłabienie mięśni, problemy z równowagą czy zawroty głowy. Następnie, po pewnym czasie, objawy częściowo lub całkowicie ustępują7.

Nawroty występują w postaci rzutowo-ustępującej, postępująco-rzutowej i czasami wtórnie postępującej SM. Nie występują w pierwotnie postępującej postaci stwardnienia rozsianego, chociaż osoby z tą formą mogą doświadczać codziennych wahań samopoczucia3.

Objawy nawrotu

Objawy nawrotu stwardnienia rozsianego różnią się w zależności od osoby, ale mogą obejmować szeroki zakres dolegliwości2. Do najczęstszych objawów należą:

• Zmiany w widzeniu, w tym niewyraźne widzenie, zaburzone widzenie kolorów, bolesne ruchy gałek ocznych lub podwójne widzenie
• Mrowienie lub drętwienie w różnych częściach ciała
• Uczucie ściskania wokół klatki piersiowej lub brzucha, przypominające uścisk
• Zmęczenie
• Problemy z pęcherzem lub jelitami, w tym trudności lub wahanie przy próbie rozpoczęcia oddawania moczu

Podczas nawrotu osoby ze stwardnieniem rozsianym mogą doświadczać przejściowego pogorszenia lub nawrotu istniejących objawów oraz pojawienia się nowych objawów6. Typowe zespoły nawrotowe obejmują jednostronną zapalenie nerwu wzrokowego, ogniskowe zespoły pnia mózgu lub móżdżku, lub częściowe zapalenie rdzenia kręgowego5.

Objawy nietypowe, które powinny skłonić do dodatkowej diagnostyki, obejmują encefalopatię (zaburzenie funkcji mózgu), całkowite porażenie mięśni gałki ocznej, ból głowy lub izolowane zmęczenie5.

Czynniki wpływające na nawroty

Badania wskazują, że nawroty stwardnienia rozsianego są pod wpływem wielu różnych czynników1. Do głównych czynników należą:

• Wiek pacjenta
• Płeć – stwardnienie rozsiane występuje około 2-3 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn4
• Ciąża
• Poziom witaminy D we krwi
• Interakcje między czynnikami genetycznymi i środowiskowymi
• Choroby zakaźne

Wiele z tych czynników można modyfikować i wymagają one uwagi zarówno pacjentów, jak i służby zdrowia, jeśli mają zostać osiągnięte korzystne rezultaty. Identyfikacja czynników ryzyka nawrotów może pomóc w opracowaniu terapii, które mogłyby być wykorzystane do zarządzania stwardnieniem rozsianym1.

Chociaż nikt nie wie dokładnie, co powoduje stwardnienie rozsiane, prowadzone są badania nad możliwymi przyczynami, takimi jak czynniki środowiskowe, czynniki zakaźne (takie jak bakterie lub wirusy), predyspozycje genetyczne (rodzinna historia SM) oraz pochodzenie etniczne – chociaż każdy może zachorować na SM, znaczny odsetek pacjentów pochodzi z Północnej Europy4.

Pseudozaostrzenie a prawdziwy nawrót

Pseudozaostrzenie to przejściowe pogorszenie objawów bez faktycznego zapalenia lub uszkodzenia mieliny, wywołane innymi czynnikami6. Może być spowodowane infekcją lub gorączką, wysiłkiem fizycznym, ciepłym otoczeniem, depresją, wyczerpaniem lub stresem.

Główną różnicą między prawdziwym nawrotem a pseudozaostrzeniem jest to, że podczas prawdziwego nawrotu dochodzi do zapalenia wzdłuż nerwów i mieliny, podczas gdy pseudozaostrzenie to tymczasowy powrót wcześniejszych deficytów neurologicznych, zwykle w kontekście określonych czynników stresowych, takich jak infekcja, narażenie na ciepło (w tym gorączka lub wysiłek fizyczny) lub niekorzystne wydarzenie psychospołeczne5.

Typowe zespoły napadowe, które nie są prawdziwymi nawrotami, obejmują neuralgia nerwu trójdzielnego (ból nerwu twarzowego), objaw Lhermitte'a, który jest uczuciem elektrycznym wywoływanym przez zgięcie szyi, lub zjawisko Pulfricha, które jest iluzorycznym, obuocznym zaburzeniem, w którym obiekt poruszający się w poprzek pola widzenia wydaje się poruszać po zakrzywionej ścieżce5.

Leczenie nawrotów

Leczenie nawrotów stwardnienia rozsianego, chociaż nie jest wskazane klinicznie w każdym przypadku, zapewnia ulgę w objawach, co jest szczególnie ważne, gdy objawy wpływają na funkcjonowanie8. Dostępnych jest kilka metod leczenia nawrotów.

Kortykosteroidy w wysokich dawkach są zazwyczaj pierwszą linią leczenia nawrotu SM8. Kortykosteroidy skracają czas trwania nawrotu i poprawiają objawy poprzez tłumienie układu odpornościowego i zmniejszanie stanu zapalnego w układzie nerwowym. Działają one poprzez kilka mechanizmów, w tym hamowanie produkcji cytokin prozapalnych i chemokin, indukcję produkcji cytokin przeciwzapalnych, zmniejszenie migracji komórek zapalnych do układu nerwowego, oraz stabilizację błon komórek tucznych, zapobiegając ich uwalnianiu mediatorów zapalnych8.

Inne dostępne metody leczenia nawrotów obejmują immunoglobuliny dożylne (IVIg) oraz aferezę terapeutyczną (TA)8. Wybór metody leczenia zależy od nasilenia objawów, odpowiedzi na wcześniejsze leczenie oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.

Dobrą wiadomością jest to, że istnieją nowsze metody leczenia SM, które mogą pomóc pacjentom w zmniejszeniu liczby nawrotów i niepełnosprawności. Leki, które zmniejszają liczbę krążących komórek B, takie jak okrelizumab i ofatumumab, mogą zapobiegać nawrotom i uważa się, że spowalniają postęp choroby7. Eksperci podkreślają, że osiągnęliśmy bardzo interesujący nowy etap w leczeniu SM i mamy niezwykle skuteczne leczenie, jeśli jest stosowane wcześnie w przebiegu choroby7.