Drożdżyca ogólnoustrojowa Podstawowe informacje

Czym jest drożdżyca ogólnoustrojowa?

Drożdżyca ogólnoustrojowa, zwana również infekcją inwazyjną drożdżakami Candida, to groźne zakażenie grzybicze, które rozwija się, gdy drożdżaki z rodzaju Candida przedostają się do krwi i narządów wewnętrznych. Candida to rodzaj drożdżaka, który naturalnie występuje w niewielkich ilościach na skórze i w organizmie każdego człowieka. W normalnych warunkach te mikroorganizmy nie powodują żadnych problemów – wręcz przeciwnie, współtworzą zdrową mikroflorę naszego ciała.1

Problem zaczyna się wtedy, gdy równowaga pomiędzy zdrowymi bakteriami a drożdżakami ulega zachwianiu. Można to porównać do wagi dwuszalkowej – po jednej stronie mamy pożyteczne bakterie, po drugiej drożdżaki. Gdy coś narusza tę równowagę, drożdżaki mogą zacząć niekontrolowanie się rozmnażać. W większości przypadków prowadzi to do łagodnych infekcji miejscowych, takich jak pleśniawki w jamie ustnej czy zakażenia pochwy. Jednak gdy drożdżaki przedostaną się do krwiobiegu i narządów wewnętrznych, powstaje infekcja ogólnoustrojowa – znacznie poważniejszy stan wymagający pilnego leczenia.1

Drożdżyca ogólnoustrojowa może atakować różne narządy, w tym oczy, nerki, serce, mózg, kości i inne części ciała. Najczęstszą postacią tej infekcji jest kandidemia – zakażenie krwi drożdżakami Candida. To jedna z najczęstszych infekcji krwi w Stanach Zjednoczonych, szczególnie wśród pacjentów szpitalnych. Bez natychmiastowego leczenia choroba może prowadzić do niewydolności narządów i śmierci.12

Epidemiologia – kto i jak często choruje?

Drożdżyca ogólnoustrojowa dotyka przede wszystkim osoby już poważnie chore, przebywające w szpitalach. Nie jest to choroba, która pojawia się u zdrowych ludzi prowadzących normalne życie. Statystyki pokazują, że od roku 2000 liczba infekcji drożdżakowych wzrosła aż piętnastokrotnie, co czyni je coraz bardziej istotnym problemem zdrowia publicznego.3

Kandydemia – zakażenie krwi drożdżakami – jest najczęstszą postacią infekcji ogólnoustrojowej i jednocześnie jedną z najczęstszych infekcji krwi w placówkach medycznych w Stanach Zjednoczonych. Osoby najbardziej narażone to pacjenci przebywający na oddziałach intensywnej terapii, chorzy po przeszczepach narządów, osoby poddawane chemioterapii oraz ci z bardzo osłabionym układem odpornościowym.2

Za większość przypadków – ponad 90 procent – odpowiadają pięć głównych gatunków drożdżaków: Candida albicans, C. glabrata, C. tropicalis, C. parapsilosis i C. krusei. Przez wiele lat gatunek C. albicans dominował, powodując aż 95 procent wszystkich infekcji inwazyjnych. Jednak w ostatnich latach obserwuje się wzrost znaczenia innych gatunków. Rozkład występowania poszczególnych gatunków różni się w zależności od regionu geograficznego i populacji pacjentów.42

Warto zauważyć, że od 2009 roku pojawił się nowy, szczególnie niepokojący gatunek – Candida auris. Ten drożdżak zachowuje się inaczej niż większość pozostałych gatunków Candida. Łatwo rozprzestrzenia się w placówkach medycznych, może długo przeżywać na powierzchniach i przedmiotach, a dodatkowo często wykazuje oporność na wiele leków przeciwgrzybiczych. To czyni go szczególnie groźnym dla pacjentów szpitalnych.5

Przyczyny powstawania infekcji

Drożdżaki Candida są częścią naturalnej flory ludzkiego organizmu – występują na skórze, w jamie ustnej, przewodzie pokarmowym i u kobiet także w pochwie. W normalnych warunkach zdrowe bakterie kontrolują ich wzrost i nie pozwalają im nadmiernie się rozmnażać. Problem pojawia się, gdy ta naturalna równowaga zostaje zaburzona.6

Główną przyczyną drożdżycy ogólnoustrojowej jest dysbioza – zaburzenie równowagi między dobrymi bakteriami a drożdżakami w organizmie. Gdy pożyteczne bakterie giną lub ich liczba się zmniejsza, drożdżaki mogą niekontrolowanie się rozmnażać. Następnie, przy odpowiednich warunkach i osłabieniu barier ochronnych organizmu, mogą przedostać się do krwiobiegu i narządów wewnętrznych.7

U większości pacjentów infekcja powstaje ze źródła endogennego, czyli z własnej flory organizmu. Oznacza to, że drożdżaki, które normalnie żyją w przewodzie pokarmowym lub na skórze danej osoby, po naruszeniu naturalnych barier (takich jak uszkodzenie skóry czy błon śluzowych) przedostają się głębiej do tkanek i krwi. Rzadziej zdarza się przeniesienie drożdżaków z zewnątrz – na przykład przez ręce personelu medycznego lub za pośrednictwem zanieczyszczonego sprzętu medycznego.2

Interesującym zjawiskiem jest to, że drożdżaki Candida potrafią zmieniać swoją formę. Normalnie mają okrągły kształt, ale w pewnych warunkach przekształcają się w formę nitkowatą, przypominającą patyczki. W tej postaci mogą dosłownie przebijać ściany jelit, tworząc w nich otwory. To prowadzi do tzw. zespołu nieszczelnego jelita, gdzie przez uszkodzoną ścianę jelita do krwiobiegu przedostają się nie tylko drożdżaki, ale też inne cząsteczki i patogeny, zwiększając zagrożenie ogólnoustrojową infekcją.7

Czynniki ryzyka

Choć drożdżaki Candida żyją w każdym organizmie, tylko niektóre osoby rozwijają poważne, inwazyjne infekcje. Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia drożdżycy ogólnoustrojowej. Najważniejszym z nich jest osłabienie układu odpornościowego – organizm traci wtedy zdolność do kontrolowania wzrostu drożdżaków.6

Najczęściej narażone są osoby przebywające w szpitalach, szczególnie te w ciężkim stanie ogólnym. Do głównych czynników ryzyka należy obecność cewnika naczyniowego centralnego – rurki wprowadzanej do dużych żył, która może stanowić drogę wejścia dla drożdżaków bezpośrednio do krwi. Kolejnym istotnym czynnikiem jest przyjmowanie antybiotyków o szerokim spektrum działania. Antybiotyki zabijają bakterie – także te pożyteczne – co pozwala drożdżakom na niekontrolowany wzrost.82

Wśród innych istotnych czynników ryzyka wymienia się:

• Ciężkie choroby wymagające pobytu na oddziale intensywnej terapii
• Neutropenię, czyli obniżoną liczbę neutrofili – białych krwinek odpowiedzialnych za zwalczanie infekcji
• Nowotwory krwi lub guzów litych
• Przeszczepienie szpiku kostnego lub komórek macierzystych
• Operacje brzuszne, zwłaszcza gdy doszło do przecieku połączenia jelitowego
• Otrzymywanie żywienia pozajelitowego (czyli bezpośrednio do żyły)
• Niewydolność nerek lub konieczność dializoterapii
• Przyjmowanie leków immunosupresyjnych (osłabiających układ odpornościowy)
• Wcześniactwo z bardzo niską masą urodzeniową
• Używanie narkotyków dożylnych

Cukrzyca także zwiększa ryzyko infekcji drożdżakowych, ponieważ podwyższony poziom cukru we krwi stwarza korzystne warunki do wzrostu drożdżaków. Osoby w podeszłym wieku są bardziej narażone ze względu na częstsze występowanie chorób przewlekłych i osłabienie układu odpornościowego. Nadużywanie alkoholu, przewlekły stres i dieta bogata w cukry i przetworzone węglowodany również przyczyniają się do zaburzenia równowagi mikroflory organizmu.7

Objawy choroby

Objawy drożdżycy ogólnoustrojowej są bardzo ogólne i nieokreślone, co sprawia, że można je łatwo pomylić z innymi schorzeniami. To utrudnia wczesne rozpoznanie tej groźnej infekcji. Najczęstszymi objawami są gorączka i dreszcze, które nie ustępują mimo stosowania antybiotyków – co jest ważną wskazówką, że może to być infekcja grzybicza, a nie bakteryjna.2

W miarę rozprzestrzeniania się infekcji pojawiają się objawy związane z uszkodzeniem konkretnych narządów. Jeśli drożdżaki atakują serce, może rozwinąć się zapalenie wsierdzia – infekcja wewnętrznej wyściółki serca, objawiająca się szmerami serca, bólami w klatce piersiowej i trudnościami w oddychaniu. Gdy infekcja dotrze do mózgu i rdzenia kręgowego, może spowodować zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (meningitis) z silnymi bólami głowy, sztywnością karku, wrażliwością na światło i zmianami świadomości.1

Zakażenie oczu, zwane zapaleniem wewnątrzgałkowym, może powodować zamazane widzenie, ból oczu, zwiększoną wrażliwość na światło i pojawienie się zmian w polu widzenia. W przypadku infekcji kości istawów (zapalenie kości i szpiku, zapalenie stawów) pacjenci odczuwają ból, obrzęk i ograniczenie ruchomości w dotkniętych miejscach. Zakażenie nerek objawia się bólem w okolicy lędźwiowej, gorączką i zmianami w oddawaniu moczu.2

U wielu pacjentów występują także objawy ogólne związane z obecnością infekcji w organizmie – osłabienie, utrata apetytu, spadek masy ciała, bóle mięśni i stawów. Może dojść do obniżenia ciśnienia krwi (hipotensja) i przyspieszonej pracy serca. W badaniach laboratoryjnych często stwierdza się podwyższoną liczbę białych krwinek (leukocytozę) lub przeciwnie – ich obniżoną liczbę, co wskazuje na walkę organizmu z infekcją.8

Zapobieganie

Zapobieganie drożdżycy ogólnoustrojowej skupia się przede wszystkim na osobach z grup wysokiego ryzyka, czyli pacjentach szpitalnych. W placówkach medycznych bardzo istotne są procedury kontroli zakażeń, w tym właściwa higiena rąk personelu medycznego, sterylizacja sprzętu i odpowiednie zarządzanie cewnikami naczyniowymi.9

U niektórych pacjentów o bardzo wysokim ryzyku lekarze mogą zastosować profilaktykę przeciwgrzybiczą, czyli podawanie leków przeciwgrzybiczych zapobiegawczo, zanim jeszcze pojawi się infekcja. Takie postępowanie jest często zalecane u osób po przeszczepie narządów, pacjentów na oddziałach intensywnej terapii, osób z bardzo niską liczbą białych krwinek po chemioterapii oraz po przeszczepie szpiku kostnego lub komórek macierzystych.9

Bardzo ważnym elementem zapobiegania jest rozsądne stosowanie antybiotyków. Antybiotyki należy przyjmować wyłącznie wtedy, gdy zostały przepisane przez lekarza, i dokładnie według jego wskazówek – przez pełen zalecony czas, w odpowiednich dawkach. Nadużywanie antybiotyków zabija zdrowe bakterie i stwarza warunki do niekontrolowanego wzrostu drożdżaków. Podobnie ostrożnie należy podchodzić do stosowania leków steroidowych (kortykosteroidów), które osłabiają układ odpornościowy.9

Dla osób z grup ryzyka istotne jest także usunięcie potencjalnych źródeł infekcji. Cewniki naczyniowe centralne powinny być usuwane, gdy tylko przestają być konieczne. Odpowiednia pielęgnacja miejsc wkłucia cewników i regularna wymiana opatrunków zmniejsza ryzyko przedostania się drobnoustrojów do krwiobiegu. W niektórych przypadkach konieczne jest wczesne osuszenie ropni czy usunięcie zainfekowanych implantów lub protez.8

Choć zdrowe osoby rzadko chorują na drożdżycę ogólnoustrojową, także one mogą zmniejszyć swoje ogólne ryzyko infekcji drożdżakowych poprzez zdrowy styl życia. Utrzymywanie dobrego stanu higieny jamy ustnej – regularne szczotkowanie zębów, używanie nici dentystycznej – pomaga zapobiegać pleśniawkom. Kobiety mogą zmniejszyć ryzyko infekcji pochwy nosząc bawełnianą bieliznę, unikając zbyt obcisłych ubrań i utrzymując okolicę narządów płciowych w czystości i suchości.9

Patofizjologia – jak choroba wpływa na organizm

Drożdżyca ogólnoustrojowa powstaje w wyniku serii złożonych zmian w organizmie. W normalnych warunkach Candida jest trzymana w ryzach przez zdrową florę bakteryjną i sprawnie działający układ odpornościowy. Gdy te mechanizmy obronne zostają osłabione, drożdżaki otrzymują szansę na niekontrolowany wzrost i inwazję.6

Kluczowym momentem jest przełamanie naturalnych barier organizmu. U pacjentów szpitalnych dochodzi do tego często przez cewniki naczyniowe – rurki wprowadzane bezpośrednio do żył – które stanowią dla drożdżaków dosłowną autostradę do krwiobiegu. Podobnie operacje, szczególnie w obrębie jamy brzusznej, mogą uszkodzić błony śluzowe jelit, umożliwiając drożdżakom przedostanie się z przewodu pokarmowego do krwi.2

Po dostaniu się do krwi drożdżaki są przenoszone po całym organizmie. Mogą się osadzać w różnych narządach i tam tworzyć miejsca infekcji. W około połowie przypadków kandydemii (zakażenia krwi) dochodzi do tak zwanej głębokiej infekcji rozsianej, czyli zajęcia narządów wewnętrznych w wyniku rozprzestrzeniania przez krew. Drożdżaki mogą zaatakować serce, mózg, oczy, nerki, kości, śledzionę, wątrobę i inne organy.10

W zaatakowanych narządach drożdżaki wywołują reakcję zapalną. Układ odpornościowy pacjenta próbuje je zniszczyć, wysyłając białe krwinki do miejsc infekcji. To prowadzi do powstania stanów zapalnych – na przykład zapalenia wsierdzia w sercu, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w układzie nerwowym czy zapalenia kości i szpiku w układzie kostnym. Reakcja zapalna, choć ma na celu zniszczenie patogenu, sama w sobie uszkadza tkanki i upośledza funkcjonowanie narządów.1

Gdy infekcja nie jest leczona lub leczenie jest niewystarczające, stan pacjenta może się gwałtownie pogorszyć. Masywna reakcja zapalna prowadzi do uogólnionej odpowiedzi organizmu zwanej sepsą – niebezpiecznego stanu, w którym własna odpowiedź immunologiczna organizmu zaczyna uszkadzać jego tkanki. Ciśnienie krwi spada (wstrząs septyczny), narządy nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych, co może prowadzić do niewydolności wielonarządowej i śmierci.6

Proces chorobowy komplikuje także fakt, że drożdżaki potrafią tworzyć tak zwane biofilmy – struktury, w których komórki drożdżaków otaczają się warstwą ochronną i silnie przylegają do powierzchni, na przykład do cewników czy wszczepów medycznych. W biofilmach drożdżaki są bardzo odporne na działanie układu odpornościowego i leków przeciwgrzybiczych, co utrudnia wyleczenie infekcji. Często konieczne jest usunięcie zainfekowanego cewnika lub implantu, aby pozbyć się źródła infekcji.8