Czerniak złośliwy stadium III Leczenie

Jak leczymy czerniaka w trzecim stadium zaawansowania

Czerniak złośliwy w stadium III wymaga szczególnej uwagi i precyzyjnego planu terapeutycznego. W tym etapie choroby nowotwór rozprzestrzenił się poza pierwotną zmianę skórną, co czyni leczenie bardziej złożonym niż we wcześniejszych stadiach. Głównym celem terapii jest zarówno usunięcie wszystkich wykrywalnych ognisk nowotworowych, jak i zapobieganie powrotowi choroby oraz jej dalszemu rozprzestrzenianiu się do odległych narządów. Każdy pacjent jest inny, dlatego lekarze biorą pod uwagę wiele czynników – od dokładnego podstadium choroby (III A, B, C lub D) po ogólny stan zdrowia i preferencje chorego.1

Leczenie czerniaka stadium III opiera się przede wszystkim na standardowych metodach zatwierdzonych przez towarzystwa onkologiczne i wspieranych przez wyniki dużych badań klinicznych. Jednak współczesna medycyna nie stoi w miejscu – równolegle prowadzone są intensywne prace badawcze nad nowymi lekami i podejściami terapeutycznymi. Badania kliniczne, czyli kontrolowane eksperymenty medyczne z udziałem pacjentów, pozwalają sprawdzić skuteczność i bezpieczeństwo innowacyjnych terapii, zanim staną się one powszechnie dostępne. Dzięki nim pacjenci mogą mieć dostęp do najnowszych osiągnięć nauki, które w przyszłości mogą zmienić oblicze leczenia czerniaka.2

Ważne jest zrozumienie, że stadium III czerniaka to nie jeden jednolity etap choroby. Lekarze dzielą je na mniejsze podgrupy – od IIIA do IIID – w zależności od tego, jak głęboko nowotwór wrósł w skórę, czy ma owrzodzenia, ile węzłów chłonnych zostało zajętych przez komórki rakowe oraz czy pojawiły się przerzuty satelitarne (małe ogniska nowotworowe w pobliżu pierwotnej zmiany). To szczegółowe określenie pozwala lekarzom zaproponować najbardziej odpowiednie leczenie i ocenić rokowania.3

Standardowe metody leczenia

Podstawową metodą leczenia czerniaka złośliwego w stadium III jest zabieg chirurgiczny. Operacja polega na usunięciu pierwotnej zmiany nowotworowej wraz z marginesem zdrowych tkanek oraz węzłów chłonnych, w których wykryto komórki rakowe. Najczęściej wykonuje się szerokie wycięcie zmiany skórnej, co oznacza usunięcie tkanki nawet kilka centymetrów wokół czerniaka, aby mieć pewność, że wszystkie komórki nowotworowe zostały wyeliminowane. Dodatkowo przeprowadza się limfadenektomię, czyli usunięcie węzłów chłonnych z danego regionu ciała. Ta procedura ma kluczowe znaczenie, ponieważ węzły chłonne są pierwszym miejscem, do którego komórki czerniaka mogą się rozprzestrzeniać.3

Po zabiegu chirurgicznym, który usuwa widoczne ogniska nowotworu, lekarze często zalecają tzw. leczenie uzupełniające (adjuwantowe). Jest to terapia mająca na celu zniszczenie ewentualnych mikroskopijnych komórek rakowych, które mogły pozostać w organizmie, a których nie da się wykryć za pomocą standardowych badań obrazowych. Takie podejście znacząco zmniejsza ryzyko nawrotu choroby. W ostatnich latach standardem stało się stosowanie immunoterapii jako leczenia uzupełniającego u pacjentów z czerniakiem stadium III po całkowitym wycięciu nowotworu.4

Immunoterapia to innowacyjna forma leczenia, która nie atakuje bezpośrednio komórek nowotworowych, lecz wzmacnia naturalną zdolność układu odpornościowego do ich rozpoznawania i niszczenia. Jednym z najczęściej stosowanych leków immunoterapeutycznych jest pembrolizumab (znany również pod nazwą handlową Keytruda). Substancja ta należy do grupy inhibitorów punktów kontrolnych układu odpornościowego – blokuje białko PD-1 na powierzchni komórek odpornościowych, co pozwala im lepiej atakować komórki rakowe. Pembrolizumab jest zatwierdzony przez agencje regulacyjne jako terapia uzupełniająca po operacji u pacjentów z całkowicie wyciętym czerniakiem stadium III.4

Leczenie pembrolizumabem podaje się dożylnie, zwykle co trzy tygodnie przez okres około roku. Badania kliniczne wykazały, że jego stosowanie po operacji może znacząco wydłużyć czas do nawrotu choroby w porównaniu do obserwacji bez leczenia. Dane z badań pokazują, że u pacjentów, którzy nie otrzymali terapii uzupełniającej, czerniak nawracał u około 50% osób, a u blisko połowy z nich nowotwór rozprzestrzenił się do innych części ciała. W grupie otrzymującej leczenie po operacji odsetek nawrotów spadł do około 33%, co oznacza wyraźną korzyść kliniczną.4

Innym lekiem z grupy immunoterapii stosowanym w leczeniu czerniaka jest nivolumab, również inhibitor PD-1. Mechanizm jego działania jest podobny do pembrolizumabu – odblokowuje komórki odpornościowe, umożliwiając im skuteczniejszą walkę z nowotworem. Nivolumab może być stosowany jako monoterapia lub w połączeniu z innym lekiem immunoterapeutycznym, ipilimumabem, który działa na inne białko kontrolne – CTLA-4. Terapia skojarzona bywa skuteczniejsza, ale wiąże się też z większym ryzykiem działań niepożądanych.5

W przypadkach, gdy czerniak ma określone mutacje genetyczne, możliwe jest zastosowanie terapii celowanej. Około połowa czerniaków skórnych zawiera mutację w genie BRAF, która sprawia, że komórki nowotworowe niekontrolowanie się dzielą. Leki celowane, takie jak kombinacja dabrafenibu z trametinibem, blokują szlaki sygnałowe zależne od zmutowanego białka BRAF oraz MEK, które są kluczowe dla przeżycia komórek rakowych. Ta forma terapii również może być stosowana jako leczenie uzupełniające po operacji u pacjentów z czerniakiem stadium III z mutacją BRAF V600. Leki te przyjmowane są doustnie, zazwyczaj codziennie przez okres 12 miesięcy.3

Terapia celowana działa szybko i często prowadzi do znacznego zmniejszenia objawów, jednak może wiązać się z objawami ubocznymi takimi jak gorączka, zmęczenie, bóle stawów, problemy skórne czy zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Należy również pamiętać, że ten rodzaj leczenia jest skuteczny wyłącznie u pacjentów z odpowiednią mutacją, dlatego przed jego rozpoczęciem konieczne jest wykonanie badania molekularnego tkanki nowotworowej.5

W niektórych sytuacjach, szczególnie gdy guz nie może być całkowicie usunięty chirurgicznie lub występują liczne przerzuty w obrębie węzłów chłonnych, lekarze mogą zastosować radioterapię (napromieniowanie). Radioterapia wykorzystuje wysokoenergetyczne promienie do niszczenia komórek nowotworowych lub spowalniania ich wzrostu. Najczęściej stosuje się ją jako uzupełnienie chirurgii, aby zmniejszyć ryzyko lokalnego nawrotu choroby, szczególnie w okolicy węzłów chłonnych, które były zajęte przez nowotwór. Radioterapia bywa także stosowana w celu złagodzenia objawów, takich jak ból, gdy nowotwór naciska na okoliczne struktury.3

Chemioterapia, czyli stosowanie leków cytostatycznych niszczących szybko dzielące się komórki, w leczeniu czerniaka odgrywa obecnie mniejszą rolę niż w przeszłości. Wynika to z faktu, że immunoterapia i terapie celowane okazały się bardziej skuteczne i lepiej tolerowane. Niemniej w niektórych przypadkach, gdy inne metody zawiodły lub nie są dostępne, chemioterapia może być brana pod uwagę. Do leków chemioterapeutycznych używanych w leczeniu czerniaka należy na przykład dakarbazyna, podawana dożylnie.5

Nowoczesne terapie badane w próbach klinicznych

Badania kliniczne nad czerniakiem stadium III stanowią dynamicznie rozwijającą się dziedzinę onkologii. Naukowcy na całym świecie, w tym w Europie, Stanach Zjednoczonych i innych regionach, prowadzą liczne eksperymenty z udziałem pacjentów, aby znaleźć jeszcze skuteczniejsze i bezpieczniejsze sposoby leczenia tej choroby. Udział w badaniu klinicznym może dać pacjentowi dostęp do najnowszych, eksperymentalnych terapii, zanim staną się one powszechnie dostępne. Ważne jest jednak, aby zdawać sobie sprawę, że badania te mają charakter naukowy – ich celem jest przede wszystkim ocena skuteczności i bezpieczeństwa nowych metod, a nie gwarancja wyleczenia.2

Jednym z kierunków intensywnych badań jest rozwój kolejnych generacji leków immunoterapeutycznych. Oprócz wspomnianych już inhibitorów PD-1 i CTLA-4, naukowcy testują nowe cząsteczki, które blokują inne białka kontrolne układu odpornościowego, takie jak LAG-3 czy TIM-3. Celem jest znalezienie kombinacji leków, które będą jeszcze bardziej skuteczne w aktywacji systemu odpornościowego przeciwko nowotworowi. W niektórych badaniach sprawdza się stosowanie trzech różnych leków immunoterapeutycznych jednocześnie, co może przynieść korzystne efekty u pacjentów, u których dotychczasowe terapie nie działały wystarczająco dobrze.6

Innym obiecującym podejściem jest terapia komórkami TIL (Tumor-Infiltrating Lymphocytes), czyli limfocyty naciekające guz. Jest to forma spersonalizowanej immunoterapii komórkowej. W tym podejściu lekarze pobierają fragment tkanki nowotworowej pacjenta, izolują z niego limfocyty T (rodzaj komórek odpornościowych, które już rozpoznały nowotwór), a następnie namnażają je w laboratorium do bardzo dużych ilości. Po kilku tygodniach hodowli, namnożone komórki podaje się pacjentowi z powrotem dożylnie. Dzięki temu organizm otrzymuje „armię" specjalnie wyszkolonych komórek odpornościowych, które potrafią skutecznie atakować czarne komórki rakowe. Badania kliniczne nad terapią TIL w czerniaku są w zaawansowanych fazach i pokazują obiecujące wyniki, szczególnie u pacjentów z zaawansowaną chorobą.6

Terapia neoadjuwantowa to kolejna strategia badana w próbach klinicznych. W tym podejściu pacjent otrzymuje leki – najczęściej immunoterapię lub terapię celowaną – przed planowanym zabiegiem chirurgicznym, a nie po nim. Celem jest zmniejszenie rozmiarów guza i ewentualnych przerzutów w węzłach chłonnych, co może ułatwić operację i zwiększyć szansę na całkowite usunięcie nowotworu. Dodatkowo terapia neoadjuwantowa daje możliwość oceny, jak bardzo guz jest wrażliwy na dane leczenie, co pomaga lekarzom w planowaniu dalszej terapii. Jeśli nowotwór znacząco się zmniejszy lub całkowicie zaniknie pod wpływem leczenia przed operacją, to dobry znak, że ten sam lek będzie skuteczny jako terapia uzupełniająca po zabiegu.6

W ramach badań klinicznych testowane są również różne nowe kombinacje leków. Na przykład, niektóre próby łączą immunoterapię z terapią celowaną u pacjentów z mutacją BRAF, aby sprawdzić, czy taka podwójna blokada – zarówno szlaków molekularnych w komórkach rakowych, jak i aktywacja układu odpornościowego – przyniesie lepsze efekty niż stosowanie jednej metody. Inne badania skupiają się na dodawaniu do immunoterapii leków mających na celu zwiększenie wrażliwości nowotworu na atak immunologiczny, na przykład poprzez poprawę penetracji komórek odpornościowych do guza.6

Badania kliniczne dzielą się na różne fazy, z których każda ma swój cel. Faza I to wczesny etap testowania nowego leku, w którym głównym celem jest ocena bezpieczeństwa oraz określenie optymalnej dawki. Liczba pacjentów w fazie I jest zazwyczaj niewielka, a lek jest podawany małym grupom osób z uważnym monitorowaniem działań niepożądanych. Faza II koncentruje się na ocenie skuteczności nowej terapii – czy rzeczywiście działa przeciwko nowotworowi. W tej fazie bierze udział więcej pacjentów, a lekarze obserwują, jak często dochodzi do zmniejszenia guza, wydłużenia czasu przeżycia bez progresji choroby czy poprawy jakości życia. Faza III to duże badania porównawcze, w których nowy lek jest zestawiany ze standardowym leczeniem lub placebo. Celem jest udowodnienie, że nowa terapia jest lepsza lub przynajmniej równie skuteczna, jak obecny standard, przy akceptowalnym profilu bezpieczeństwa. Wyniki badań fazy III są podstawą do rejestracji leku i dopuszczenia go do szerokiego stosowania klinicznego.2

Warto podkreślić, że udział w badaniu klinicznym jest całkowicie dobrowolny i wymaga zgody pacjenta po szczegółowym przedstawieniu mu informacji o potencjalnych korzyściach i ryzykach. Pacjenci w badaniach są poddawani wnikliwemu monitorowaniu medycznemu, co często oznacza częstsze wizyty kontrolne i badania dodatkowe niż w przypadku standardowego leczenia. Pacjent może w każdej chwili zrezygnować z uczestnictwa w badaniu, bez podawania przyczyny i bez konsekwencji dla dalszej opieki medycznej. Badania kliniczne są prowadzone zgodnie z surowymi zasadami etycznymi i regulacyjnymi, aby chronić prawa i zdrowie uczestników.2

Rola różnych specjalistów w leczeniu

Pacjent z czerniakiem stadium III ma do czynienia z zespołem lekarzy różnych specjalności, którzy współpracują ze sobą, aby zapewnić najlepszą możliwą opiekę. Dermatolog to lekarz specjalizujący się w chorobach skóry, który często jako pierwszy rozpoznaje czerniaka. Dermatolog wykonuje lub zleca biopsję zmiany skórnej, a po potwierdzeniu diagnozy może uczestniczyć w monitorowaniu pacjenta po leczeniu, aby szybko wykryć ewentualny nawrót choroby lub pojawienie się nowych zmian podejrzanych na skórze.4

Chirurg onkologiczny przeprowadza operację mającą na celu usunięcie czerniaka wraz z węzłami chłonnymi. To doświadczony specjalista w zakresie wycięć szerokich i limfadenektomii. Po zabiegu chirurg może skierować pacjenta do onkologa klinicznego, który zajmie się dalszym planowaniem leczenia, w tym terapią uzupełniającą. Onkolog kliniczny to lekarz specjalizujący się w leczeniu nowotworów za pomocą leków – chemioterapii, immunoterapii, terapii celowanej. To onkolog decyduje o wyborze konkretnego leku, ustala schemat leczenia, monitoruje odpowiedź na terapię oraz zarządza działaniami niepożądanymi.4

Jeśli w leczeniu wykorzystywana jest radioterapia, w opiekę nad pacjentem włącza się onkolog radioterapii, który planuje i nadzoruje napromienianie. Ponadto, pacjenci mogą spotykać się z pielęgniarkami onkologicznymi, psychoonkologami, dietetykami czy fizjoterapeutami – wszystkimi specjalistami, których zadaniem jest wsparcie pacjenta na różnych etapach leczenia i pomaganie w radzeniu sobie z trudnościami fizycznymi, emocjonalnymi i społecznymi związanymi z chorobą nowotworową.4

Działania niepożądane i jakość życia podczas leczenia

Każda forma leczenia czerniaka, niezależnie od tego, czy jest to chirurgia, immunoterapia, terapia celowana czy radioterapia, może wiązać się z pewnymi działaniami niepożądanymi, które wpływają na codzienne funkcjonowanie pacjenta. Ważne jest, aby pacjent był świadomy tych potencjalnych skutków ubocznych i wiedział, jak sobie z nimi radzić oraz kiedy zgłosić je lekarzowi.

Po zabiegu chirurgicznym typowe dolegliwości to ból w miejscu operacji, obrzęk, sine zabarwienie skóry oraz ograniczona ruchomość, szczególnie jeśli usunięto węzły chłonne. Może wystąpić również obrzęk limfatyczny (lymphedema) kończyny, jeśli operacja dotyczyła węzłów chłonnych w okolicy pachy lub pachwiny. Jest to stan, w którym płyn limfatyczny gromadzi się w tkankach, powodując puchnięcie. Obrzęk limfatyczny wymaga specjalistycznego leczenia, takiego jak fizjoterapia, masaż limfatyczny, bandażowanie czy noszenie specjalnych ubrań uciskowych.3

Immunoterapia może prowadzić do tak zwanych działań niepożądanych związanych z układem odpornościowym (immune-related adverse events). Objawy te wynikają z nadmiernej aktywacji systemu odpornościowego, który może zacząć atakować nie tylko komórki nowotworowe, ale także zdrowe tkanki organizmu. Najczęstsze działania niepożądane to zmęczenie, wysypki skórne, biegunka i zapalenie jelit, zapalenie płuc, zapalenie wątroby czy zaburzenia hormonalne (problemy z tarczycą, nadnerczami lub przysadką mózgową). Większość tych objawów jest łagodna i można nimi zarządzać za pomocą leków miejscowych, doustnych kortykosteroidów lub tymczasowego przerwania leczenia. W rzadkich przypadkach działania niepożądane mogą być poważne i wymagać hospitalizacji.4

Terapia celowana inhibitorami BRAF i MEK często powoduje gorączkę, dreszcze, zmęczenie, bóle mięśniowo-stawowe, wysypki skórne, nudności i wymioty. Mogą też wystąpić zmiany w wynikach badań krwi, takie jak podwyższone poziomy enzymów wątrobowych. U niektórych pacjentów pojawiają się problemy oczne, takie jak zaburzenia widzenia czy zapalenie naczyniówki. Rzadziej mogą wystąpić problemy sercowe. Lekarz prowadzący regularnie monitoruje pacjenta, wykonuje badania krwi i innych parametrów, aby wcześnie wykryć działania niepożądane i odpowiednio je leczyć, dostosowując dawki leków lub czasowo przerywając terapię.5

Radioterapia może powodować zmęczenie oraz reakcje miejscowe w obszarze napromieniania, takie jak zaczerwienienie skóry, swędzenie czy łuszczenie się naskórka, przypominające poparzenie słoneczne. Te objawy są zwykle przejściowe i ustępują po zakończeniu leczenia. Ważne jest odpowiednie pielęgnowanie skóry w trakcie radioterapii – stosowanie delikatnych, niedrażniących kremów oraz unikanie ekspozycji na słońce.3

Jakość życia podczas leczenia jest kwestią bardzo indywidualną. Niektórzy pacjenci dobrze tolerują terapię i mogą kontynuować codzienne aktywności, praca zawodowa włącznie. Inni mogą czuć się bardzo zmęczeni, mieć trudności ze snem, odczuwać niepokój lub obniżony nastrój. Ważne jest, aby pacjent nie bał się mówić o swoich odczuciach lekarzowi i zespołowi leczącemu. Dostępne są różne formy wsparcia, od leków przeciwbólowych i przeciwwymiotnych, przez grupy wsparcia psychologicznego, aż po programy rehabilitacyjne i dietetyczne, które mogą pomóc w radzeniu sobie z trudnościami związanymi z chorobą i leczeniem.7

Monitorowanie po leczeniu i zapobieganie nawrotom

Po zakończeniu aktywnego leczenia czerniaka stadium III pacjent pozostaje pod stałą opieką medyczną. Obserwacja onkologiczna polega na regularnych wizytach kontrolnych, podczas których lekarz bada skórę pacjenta, obszar po operacji oraz okoliczne węzły chłonne w poszukiwaniu oznak nawrotu choroby. Badania te są kluczowe, ponieważ wczesne wykrycie nawrotu znacznie zwiększa szanse na skuteczne leczenie.8

Częstotliwość wizyt kontrolnych zależy od wielu czynników, w tym od ryzyka nawrotu, które jest wyższe u pacjentów z bardziej zaawansowanym podstadium IIIC czy IIID. Zazwyczaj w pierwszych latach po leczeniu pacjent jest badany co kilka miesięcy, a następnie, jeśli nie ma oznak choroby, wizyty mogą stać się rzadsze. W trakcie wizyt lekarz może zlecać badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny czy USG węzłów chłonnych, aby sprawdzić, czy nie pojawiły się nowe ogniska nowotworowe w narządach wewnętrznych.8

Pacjenci są również zachęcani do regularnego samodzielnego badania skóry w domu. Powinni obserwować całą powierzchnię ciała w poszukiwaniu nowych pieprzyków, zmian w wyglądzie istniejących zmian skórnych lub jakichkolwiek nowych guzków czy zgrubień pod skórą. Jeśli coś wydaje się niepokojące, należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Wczesne wykrycie ewentualnego nawrotu daje większe możliwości terapeutyczne.8

Ważnym elementem prewencji nawrotów oraz nowych czerniaków jest ochrona przed promieniowaniem ultrafioletowym (UV). Pacjenci, którzy przeszli czerniaka, mają podwyższone ryzyko rozwoju kolejnych nowotworów skóry, dlatego powinni unikać nadmiernego opalania się, stosować kremy z wysokim filtrem ochronnym (SPF 50+), nosić odzież ochronną, kapelusz i okulary przeciwsłoneczne, szczególnie w godzinach intensywnego nasłonecznienia. Należy całkowicie unikać sztucznego opalania w solarium, które znacząco zwiększa ryzyko czerniaka.7

Znaczenie badań molekularnych

Przed rozpoczęciem leczenia, szczególnie terapii celowanej, kluczowe znaczenie ma wykonanie badań molekularnych tkanki nowotworowej. Badanie mutacji BRAF polega na sprawdzeniu, czy w DNA komórek czerniaka obecna jest mutacja genu BRAF – najczęściej V600E lub V600K. Jeśli mutacja zostanie wykryta, pacjent jest kandydatem do leczenia inhibitorami BRAF i MEK. Jeśli mutacji BRAF nie ma, leki te nie będą skuteczne, a pacjent powinien rozważyć inne opcje terapeutyczne, takie jak immunoterapia.5

W niektórych ośrodkach wykonuje się również szersze badania molekularne (tzw. next-generation sequencing, NGS), które analizują wiele genów jednocześnie. Dzięki temu można wykryć rzadsze mutacje czy zmiany genetyczne, które mogą być celem dla eksperymentalnych leków testowanych w badaniach klinicznych. Przykładem mogą być mutacje w genie NRAS, KIT czy inne aberracje, dla których opracowywane są specyficzne inhibitory.6

Badania molekularne wymagają odpowiedniego materiału – zazwyczaj fragmentu tkanki nowotworowej pobranej podczas biopsji lub operacji. Tkanka ta jest wysyłana do specjalistycznego laboratorium, gdzie przeprowadza się analizy genetyczne. Wyniki są dostępne po kilku dniach lub tygodniach, w zależności od zakresu badania i możliwości laboratorium.6

Najczęściej stosowane metody leczenia

• Chirurgia
  • Szerokie wycięcie pierwotnej zmiany czerniaka wraz z marginesem zdrowych tkanek
  • Limfadenektomia – usunięcie węzłów chłonnych zajętych przez nowotwór
  • Podstawowa metoda leczenia czerniaka stadium III możliwego do całkowitego wycięcia
• Immunoterapia
  • Pembrolizumab (inhibitor PD-1) – podawany dożylnie co 3 tygodnie przez około rok jako terapia uzupełniająca po operacji
  • Nivolumab (inhibitor PD-1) – stosowany w monoterapii lub w połączeniu z ipilimumabem (inhibitor CTLA-4)
  • Wzmacnia układ odpornościowy do rozpoznawania i niszczenia komórek nowotworowych
• Terapia celowana
  • Dabrafenib i trametinib – leki doustne stosowane u pacjentów z mutacją BRAF V600, blokujące szlaki BRAF i MEK
  • Leczenie trwa zazwyczaj 12 miesięcy jako terapia uzupełniająca po operacji
  • Szybkie działanie, ale wymaga potwierdzenia obecności mutacji w badaniu molekularnym
• Radioterapia
  • Napromienianie stosowane jako uzupełnienie chirurgii w celu zmniejszenia ryzyka lokalnego nawrotu
  • Może być zastosowana w okolicy węzłów chłonnych po ich wycięciu
  • Niekiedy wykorzystywana w terapii paliatywnej dla złagodzenia objawów
• Chemioterapia
  • Dakarbazyna i inne leki cytostatyczne – rzadziej stosowane obecnie ze względu na skuteczniejsze metody immunoterapii i terapii celowanej
  • Może być rozważana w sytuacjach, gdy inne metody nie są dostępne lub zawiodły
• Terapie eksperymentalne w badaniach klinicznych
  • Nowe inhibitory punktów kontrolnych układu odpornościowego (np. blokery LAG-3, TIM-3)
  • Terapia komórkami TIL (limfocyty naciekające guz) – spersonalizowana immunoterapia komórkowa
  • Terapia neoadjuwantowa – leczenie immunoterapią lub terapią celowaną przed operacją w celu zmniejszenia guza
  • Kombinacje różnych leków w celu zwiększenia skuteczności leczenia