Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
3 badania kliniczne w tym schorzeniu
Zwiększanie dawki glimepiridu u osób z cukrzycą typu MODY (HNF1A-MODY oraz HNF4A-MODY)
DaniaBadanie wpływu semaglutide jako dodatku do sulfonyluryny na poziom glukozy u pacjentów z HNF1A‑MODY i HNF4A‑MODY
DaniaWpływ empagliflozyny na poziom glukozy we krwi u pacjentów z HNF1A-MODY
DaniaW skrócie
Cukrzyca monogenowa to rzadka forma cukrzycy spowodowana zmianą w jednym genie, która w istotny sposób różni się od powszechnie znanych typów 1 i 2. Prawidłowa diagnoza genetyczna może całkowicie zmienić sposób leczenia i poprawić jakość życia pacjentów.
Cukrzyca monogenowa to rzadki stan powstający w wyniku mutacji (zmian) w pojedynczym genie. Dla kontrastu, najczęstsze typy cukrzycy – typ 1 i typ 2 – są spowodowane przez wiele genów, a w przypadku cukrzycy typu 2 również czynniki stylu życia.
W przeciwieństwie do powszechnych form cukrzycy, gdzie wiele różnych genów odgrywa rolę, w cukrzycy monogenowej zaburzenie w tylko jednym genie jest wystarczające, aby wywołać chorobę. Ogromna większość osób z cukrzycą – około 98% – ma cukrzycę typu 1 lub typu 2. Te formy są określane jako poligeniczne, co oznacza, że wiele genów przyczynia się do rozwoju choroby, ale żaden z nich sam w sobie nie jest wystarczający.
Cukrzyca monogenowa charakteryzuje się głównie upośledzoną funkcją lub rozwojem wysepek trzustkowych – skupisk komórek w trzustce odpowiedzialnych za wydzielanie insuliny – z wadliwym wydzielaniem insuliny przy braku otyłości.
Cukrzyca monogenowa obejmuje kilka stanów klinicznych, które można ogólnie podzielić na trzy główne kategorie.
MODY (ang. Maturity Onset Diabetes of the Young) to termin używany do określenia grupy monogenowych form cukrzycy. Stanowi ona około 1% osób z cukrzycą, ale prawdopodobnie jest niedostatecznie rozpoznawana z powodu niewystarczających badań genetycznych. Większość pacjentów z MODY ma cukrzycę dziedziczoną w sposób autosomalny dominujący.
Niektóre wspólne cechy związane z MODY to: cukrzyca rozwija się przed 30. rokiem życia, często występuje w rodzinach z pokolenia na pokolenie, może być leczona dietą lub tabletkami i nie zawsze wymaga leczenia insuliną.
Najczęstsze podtypy MODY obejmują GCK-MODY, HNF4A-MODY, HNF1A-MODY i HNF1B-MODY. Najczęstszymi formami cukrzycy monogenowej są niedobory GCK i HNF1A.
Cukrzyca rozpoznana u niemowląt jest dość rzadka. Cukrzyca rozpoznana w pierwszych 6 miesiącach życia nazywana jest cukrzycą noworodkową. Może być trwała lub przejściowa – co oznacza, że cukrzyca ustępuje we wczesnym niemowlęctwie i może nawrócić w późnym dzieciństwie lub wczesnej dorosłości.
Niemowlęta z rozpoznaną cukrzycą często mają pojedynczą przyczynę genową. U osób zdiagnozowanych przed 6. miesiącem życia istnieje 80% szans, że jest to związane z problemem DNA. Dla osób zdiagnozowanych między 6. miesiącem a 1. rokiem życia ten odsetek spada do około 5%.
Cukrzyca noworodkowa może być związana z innymi cechami, w zależności od dotkniętego genu lub konkretnej mutacji. Inne cechy obejmują trudności w uczeniu się, niewydolność wątroby, agenezję trzustki i wrodzone anomalie serca.
Niektóre formy cukrzycy monogenowej występują jako część zespołu z dodatkowymi cechami klinicznymi pozatrzustkowymi. Dziedziczenie może być dominujące, recesywne lub dziedziczone od matki. Obecność dodatkowych cech klinicznych niezwiązanych z cukrzycą sugerujących zespół monogenny jest często zauważana. Cechy kliniczne mogą obejmować torbiele lub dysplazję nerek, lipodystrofię, głuchotę, zanik nerwu wzrokowego lub anomalie serca.
Cukrzyca monogenowa odpowiada za 1-3% wszystkich przypadków cukrzycy o wczesnym początku. Najczęstszą formą cukrzycy monogenowej jest MODY, która może stanowić 0,5-5% pacjentów zdiagnozowanych z cukrzycą nieautoimmunologiczną.
Eksperci uważają, że między 2% a 5% osób z cukrzycą ma MODY, chociaż prawdziwa liczba może być wyższa, ponieważ choroba jest często błędnie diagnozowana jako cukrzyca typu 1 lub typu 2.
Większość pacjentów z cukrzycą monogenową ma cukrzycę dziedziczoną w sposób autosomalny dominujący. Oznacza to, że dziecko ma 50% szans na odziedziczenie mutacji od rodzica, który jest nosicielem zmienionego genu.
Mutacje genetyczne powodujące cukrzycę monogenową mogą być spontaniczne – występujące podczas rozwoju płodu u osoby, której rodzice nie są nosicielami mutacji – lub dziedziczne, przekazywane z rodzica na dziecko. Mutacje spontaniczne mogą następnie być przekazywane w kolejnych pokoleniach.
MODY należy podejrzewać u nieotyłych pacjentów, którzy mają cukrzycę zdiagnozowaną w młodym wieku (przed 30. rokiem życia) i silną rodzinną historię cukrzycy. W przeciwieństwie do osób z cukrzycą typu 1, pacjenci z MODY mają zachowaną funkcję komórek beta trzustki trzy do pięciu lat po diagnozie, co potwierdza wykrywalny poziom peptydu C w surowicy przy poziomie glukozy w surowicy przekraczającym 144 mg/dl oraz brak laboratoryjnych dowodów autoimmunizacji komórek beta trzustki.
Czynniki ryzyka związane z częstszymi typami cukrzycy, takie jak otyłość, wysokie ciśnienie krwi czy wiek powyżej 45 lat, mogą nie mieć zastosowania do osób z cukrzycą monogenową.
Objawy kliniczne cukrzycy monogenowej różnią się w zależności od dotkniętego genu. Ten sam gen cukrzycy monogenowej może przyczyniać się do różnych form cukrzycy o wczesnym lub późnym początku, w zależności od funkcjonalnego wpływu wariantu, a ta sama mutacja patogenna może powodować zmienne fenotypy cukrzycy, nawet w tej samej rodzinie.
Ogólne objawy cukrzycy monogenowej mogą być podobne do tych występujących w innych typach cukrzycy i obejmują zwiększone pragnienie, częste oddawanie moczu i zmęczenie. Jednakże nasilenie objawów i czas ich wystąpienia mogą się różnić w zależności od konkretnego podtypu genetycznego.
Pacjenci z MODY1 i MODY3 mają postępującą hiperglikemię i wskaźniki powikłań naczyniowych podobne do pacjentów z cukrzycą typu 1 i typu 2. Z kolei pacjenci z MODY2 mają łagodną, stabilną hiperglikemię na czczo z niskim ryzykiem powikłań związanych z cukrzycą i generalnie nie wymagają leczenia, z wyjątkiem okresu ciąży.
Ponieważ istnieje kliniczne nakładanie się cukrzycy monogenowej z cukrzycą typu 1 i typu 2, prezentujące cechy kliniczne i laboratoryjne wymagają starannej uwagi, aby pomóc w klasyfikacji cukrzycy i zidentyfikowaniu osób, które wymagają badań genetycznych.
Do cech wskazujących na możliwość cukrzycy monogenowej należą: ujemne wyniki na przeciwciała przeciw komórkom wysepek z utrzymującym się peptydem C, sugerujące diagnozę inną niż cukrzyca typu 1.
Szybkie i dokładne rozpoznanie genetyczne cukrzycy monogenowej stwarza możliwość ukierunkowania terapii na leżącą u jej podstaw przyczynę genową, udoskonalenia zarządzania chorobą oraz identyfikacji dotkniętych i zagrożonych krewnych.
Test genetyczny może potwierdzić cukrzycę monogenową. Postępy w sekwencjonowaniu nowej generacji (ang. next-generation sequencing) sprawiły, że diagnostyka genetyczna stała się przystępna cenowo, umożliwiając skuteczną medycynę genomową w cukrzycy monogenowej.
Do tej pory zidentyfikowano ponad 40 podtypów cukrzycy monogenowej. Ponad 33 różne geny zostały zidentyfikowane jako mogące powodować cukrzycę monogenową. Wszystkie charakteryzują się różnymi cechami klinicznymi, sposobami dziedziczenia i wpływem na funkcję komórek beta.
Leczenie cukrzycy monogenowej zależy od typu MODY, który ma pacjent. Może obejmować zmiany stylu życia, leki doustne lub zastrzyki insuliny.
Podejścia medycyny precyzyjnej, w tym specjalne leczenie hiperglikemii, monitorowanie związanych fenotypów pozatrzustkowych lub śledzenie trajektorii klinicznych, szczególnie podczas ciąży, są dostępne dla niektórych form cukrzycy monogenowej, w tym GCK-cukrzycy i HNF1A-cukrzycy, i poprawiają jakość życia pacjentów.
Modyfikacja stylu życia, w tym dieta niskowęglowodanowa, powinna być leczeniem pierwszego rzutu w przypadku MODY1 i MODY3. Pochodne sulfonylomocznika są preferowaną terapią farmakologiczną w oparciu o uzasadnienie patofizjologiczne, chociaż brakuje badań klinicznych.
Badanie randomizowane wykazało, że pochodne sulfonylomocznika były bardziej skuteczne w HNF1A-cukrzycy niż w cukrzycy typu 2. Badania kohortowe i opisy przypadków potwierdzają skuteczność pochodnych sulfonylomocznika w obniżaniu HbA1c. Dwa badania cross-over sugerują, że glinidy i agoniści receptora GLP-1 mogą być stosowane zamiast pochodnych sulfonylomocznika.
Pacjenci z MODY2 mają łagodną stabilną hiperglikemię na czczo z niskim ryzykiem powikłań związanych z cukrzycą i generalnie nie wymagają leczenia, z wyjątkiem okresu ciąży.
Sześć badań oceniających przerwanie terapii u 35 osób z GCK-cukrzycą nie wykazało pogorszenia HbA1c po zaprzestaniu leczenia.
Ciężarne pacjentki z cukrzycą monogenową mogą wymagać terapii insulinowej i dodatkowego monitorowania płodu pod kątem makrosomii (nadmiernie dużego płodu).
Dowody dotyczące HNF4A-cukrzycy są ograniczone. Większość zgłoszonych pacjentów z HNF1B-cukrzycą (N=293) i cukrzycą mitochondrialną (N=233) jest na insulinie bez badań nad leczeniem.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
