Zaburzenie metabolizmu lipoprotein

Czym są lipoproteiny i jak działają

Lipoproteiny to okrągłe cząsteczki złożone z tłuszczów (lipidów) i białek, które transportują substancje tłuszczowe przez układ krwionośny do komórek w całym organizmie. Cholesterol i triacyloglicerole (znane również jako triglicerydy) to dwa główne rodzaje tłuszczów znajdujących się w lipoproteinach.1

Tłuszcze są hydrofobowe, co oznacza, że nie rozpuszczają się w wodzie ani we krwi, dlatego wymagają specjalnych transporterów. Lipoproteiny pełnią właśnie tę rolę – przenoszą tłuszcze z miejsca ich pochodzenia (jelita lub wątroba) do miejsca, gdzie są wykorzystywane lub składowane.2

Organizm produkuje cholesterol, ale otrzymujemy go również z pożywienia, szczególnie z tłuszczów zwierzęcych, mięsa i produktów mlecznych. Cholesterol pomaga organizmowi produkować witaminę D oraz hormony, takie jak estrogen, testosteron i kortyzol. Jest również niezbędny do budowy komórek układu nerwowego.3

Triacyloglicerole są wytwarzane przez wątrobę i jelita w układzie pokarmowym. Gdy spożywasz dużo tłuszczu i kalorii, organizm produkuje jeszcze więcej triacylogliceroli i magazynuje nadmiar w komórkach tłuszczowych. Te zapasy uwalniają triacyloglicerole do krwiobiegu, gdy organizm potrzebuje energii.3

Istnieje pięć głównych typów lipoprotein. Lipoproteina wysokiej gęstości (HDL) to „dobry cholesterol", który transportuje cholesterol z powrotem do wątroby, skąd jest usuwany z organizmu. Wysokie poziomy HDL zmniejszają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Lipoproteina niskogestościowa (LDL) to „zły cholesterol", który zwiększa ryzyko choroby wieńcowej, zawału serca i udaru mózgu. LDL przenosi cholesterol, który gromadzi się jako płytka nazębna wewnątrz naczyń krwionośnych.3

Główne rodzaje zaburzeń metabolizmu lipoprotein

Zaburzenia metabolizmu lipoprotein można klasyfikować na podstawie głównego biochemicznego nieprawidłowości, takiego jak wysokie lub niskie poziomy cholesterolu LDL, cholesterolu HDL lub triacylogliceroli, lub pewnej kombinacji tych elementów.4

Głównymi zaburzeniami metabolizmu lipidów są hipercholesterolemia LDL, hipertriglicerydemia, mieszana hiperlipidemia i niski poziom cholesterolu HDL. Poziom lipoproteiny(a) może być również podwyższony, samodzielnie lub w połączeniu z innymi zaburzeniami metabolizmu lipoprotein.5

Hipercholesterolemia oznacza zbyt wysoki poziom złego cholesterolu (LDL) we krwi. To zaburzenie lipidów, w którym lipoproteina niskogestościowa lub zły cholesterol jest za wysoki. Powoduje to gromadzenie się tłuszczu w tętnicach, co zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.6

Hipertriglicerydemia charakteryzuje się podwyższonym poziomem triacylogliceroli we krwi. Nieprawidłowe poziomy niektórych lipidów i lipoprotein w osoczu zwiększają ryzyko punktów końcowych chorób sercowo-naczyniowych, takich jak zawał mięśnia sercowego i udar mózgu, oraz innych powikłań, takich jak zapalenie trzustki.4

Lipoproteina(a), zwana również Lp(a), to cząstka tłuszczowa krążąca we krwi, podobna do cholesterolu LDL, ale bardziej niebezpieczna. Wysokie poziomy Lp(a) mogą podwoić, a nawet potroić ryzyko zawału serca u danej osoby. Jest uważana za częstego sprawcę chorób serca występujących w młodym wieku.7

Przyczyny zaburzeń metabolizmu lipoprotein

Zaburzenia metabolizmu lipidów, takie jak choroba Gauchera i choroba Taya-Sachsa, dotyczą lipidów. Lipidy to tłuszcze lub substancje podobne do tłuszczów. Obejmują oleje, kwasy tłuszczowe, woski i cholesterol. Jeśli masz jedno z tych zaburzeń, możesz nie mieć wystarczającej ilości enzymów do rozkładu lipidów. Albo enzymy mogą nie działać prawidłowo i organizm nie może przekształcić tłuszczów w energię.1

Wiele czynników genetycznych i środowiskowych przyczynia się do różnic między poszczególnymi osobami w stężeniach lipidów i lipoprotein w osoczu. Zaburzenia o monogenicznym podłożu zazwyczaj pojawiają się wcześniej w życiu, podczas gdy te, które pojawiają się później, również mają genetyczne, głównie poligeniczne uwarunkowania, ale ich ekspresja zależy dodatkowo od interakcji z czynnikami środowiskowymi lub stylem życia.4

Te zaburzenia są dziedziczne. Geny określają wartość Lp(a). Zwyczaje żywieniowe i ćwiczenia fizyczne praktycznie nie mają wpływu na poziomy w krwiobiegu.7

Czynniki ryzyka obejmują wiek, wysokie ciśnienie krwi, rodzinną historię przedwczesnej miażdżycowej choroby serca, cukrzycę i niskie poziomy HDL („dobrego cholesterolu").6

Diagnostyka i badania

Pierwszym krokiem w ocenie jest wykluczenie wtórnych przyczyn hiperlipemii. Ocena ryzyka choroby wieńcowej u pacjenta pomaga określić, jakie leczenie należy rozpocząć i jak często należy przeprowadzać analizę lipidów.8

Test krwi na lipoproteiny mierzy poziomy lipoprotein. Zmiany stylu życia i leki, takie jak statyny, leczą wysoki cholesterol.3

Noworodki są poddawane badaniom przesiewowym w kierunku niektórych z tych zaburzeń przy użyciu badań krwi. Jeśli w rodzinie występuje historia jednego z tych zaburzeń, rodzice mogą wykonać badania genetyczne, aby sprawdzić, czy są nosicielami genu. Inne testy genetyczne mogą określić, czy płód ma zaburzenie lub jest nosicielem genu odpowiedzialnego za to zaburzenie.1

Według obecnych europejskich zaleceń docelowa wartość cholesterolu LDL powinna być określona na podstawie ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Jeśli to ryzyko jest bardzo wysokie, jak u pacjentów z udokumentowaną miażdżycą, wartość docelowa powinna być ustawiona na mniej niż 70 mg/dl (mniej niż 1,8 mmol/l). Jeśli ryzyko jest niższe, można ustawić wyższe wartości docelowe: mniej niż 100 mg/dl (mniej niż 2,6 mmol/l).5

W przypadku pierwotnej prewencji choroby wieńcowej celem leczenia jest osiągnięcie poziomu cholesterolu LDL poniżej 160 mg/dl (4,15 mmol/l) u pacjentów z tylko jednym czynnikiem ryzyka. Docelowy poziom LDL u pacjentów z dwoma lub więcej czynnikami ryzyka wynosi 130 mg/dl (3,35 mmol/l) lub mniej. W przypadku pacjentów z udokumentowaną chorobą wieńcową poziom cholesterolu LDL powinien zostać obniżony do mniej niż 100 mg/dl (2,60 mmol/l).8

Możliwości leczenia

Terapie zastępcze enzymów mogą pomóc w kilku z tych zaburzeń. W przypadku innych nie ma leczenia. Leki, transfuzje krwi i inne procedury mogą pomóc w powikłaniach.1

Wczesna diagnoza ma kluczowe znaczenie dla konkretnych interwencji dietetycznych, związanych ze stylem życia i farmakologicznych, aby opóźnić śmierć, niepełnosprawność i powikłania medyczne. Na przykład, aby zapobiec przedwczesnej chorobie sercowo-naczyniowej w heterozygotycznej rodzinnej hipercholesterolemii, ważne jest przesiewanie osób zagrożonych, postawienie odpowiedniej diagnozy (która może obejmować analizę DNA) i rozpoczęcie leczenia, które obejmuje dietę, ćwiczenia i leki obniżające poziom lipidów.4

Dieta typu II, w której całkowita zawartość tłuszczu wynosi mniej niż 30 procent całkowitych kalorii, a tłuszcz nasycony stanowi od 8 do 10 procent całkowitych kalorii, może pomóc obniżyć poziom cholesterolu LDL do docelowego zakresu u niektórych pacjentów. Dieta bogata w błonnik jest również terapeutyczna.8

Najczęściej stosowane opcje leczenia farmakologicznego dyslipidemii obejmują żywice wiążące kwasy żółciowe, inhibitory reduktazy HMG-CoA (statyny), kwas nikotynowy i pochodne kwasu fibrynowego. Inne możliwości w wybranych przypadkach to terapia zastępcza estrogenami, plazmafereza, a nawet operacja w ciężkich, opornych przypadkach.8

W skandynawskim badaniu z zastosowaniem simwastatyny wykazano 30-procentowe zmniejszenie całkowitej śmiertelności u pacjentów z chorobą wieńcową leczonych simwastatyną w porównaniu z pacjentami, którzy nie otrzymywali tego leku. W badaniu pierwotnej prewencji pacjenci leczeni prawastatyną wykazali zmniejszenie ryzyka o 26 procent.8

Powikłania i ryzyko dla zdrowia

Zaburzenia te powodują gromadzenie się szkodliwej ilości lipidów w organizmie. Z czasem może to uszkodzić komórki i tkanki, szczególnie w mózgu, obwodowym układzie nerwowym, wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Wiele z tych zaburzeń może być bardzo poważnych, a czasami nawet śmiertelnych.1

Badania epidemiologiczne, angiograficzne i pośmiertne udokumentowały związek przyczynowy między podwyższonym poziomem cholesterolu w surowicy a powstaniem choroby wieńcowej. Badania angiograficzne pokazują, że agresywna redukcja cholesterolu za pomocą różnych metod, w przeciwieństwie do samych modyfikacji diety, skutkuje zwiększoną częstością regresji i stabilizacji płytki nazębnej.8

Leczenie lekami obniżającymi cholesterol wydaje się być związane ze zmniejszeniem zawartości lipidów w płytkach miażdżycowych, dzięki czemu stają się one bardziej stabilne i mniej podatne na pęknięcie.8

Gromadzenie się płytki nazębnej może sprawić, że naczynia krwionośne staną się zbyt wąskie, aby krew mogła swobodnie przepływać. Ten stan to miażdżyca, główna przyczyna chorób sercowo-naczyniowych, które są powodem większej liczby zgonów niż cokolwiek innego na świecie.3

Dyslipidemia to podwyższenie cholesterolu lub triacylogliceroli w osoczu, lub niski poziom HDL-C, który przyczynia się do rozwoju miażdżycy.9