Świąd

Czym jest świąd?

Świąd (pruritus) to medyczne określenie na swędzenie skóry. Odnosi się do nieprzyjemnego odczucia lub wrażenia na skórze, które wywołuje chęć drapania danego miejsca w celu uzyskania ulgi1. Świąd może być bolesny lub irytujący i może być zlokalizowany w jednym obszarze ciała lub rozprzestrzeniać się na kilka miejsc1.

Świąd jest jedną z najczęstszych dolegliwości dermatologicznych. Badanie populacyjne przeprowadzone we Francji oszacowało częstość występowania świądu na 12,4% w okresie dwóch lat2. W Stanach Zjednoczonych pacjenci zgłaszają ten objaw podczas ponad 7 milionów wizyt ambulatoryjnych rocznie, z czego 1,8 miliona dotyczy pacjentów w wieku 65 lat i starszych2.

Chociaż świąd jest powszechny i każdy doświadczy go w ciągu życia, jego nasilenie może być bardzo różne. Może być łagodnym dyskomfortem lub przewlekłym, wyniszczającym stanem2. Świąd może być objawem stanu chorobowego. Ma wiele możliwych przyczyn, przy czym najczęstszą jest kontakt z alergenem, sucha skóra, ciąża oraz reakcja organizmu na lek1.

Rodzaje świądu

Istnieje kilka różnych typów świądu, które są klasyfikowane według przyczyny swędzenia i lokalizacji na ciele. Niektóre z najczęstszych typów to1:

• Świąd ramienno-promieniowy (brachioradial pruritus): Swędzenie górnej części ramienia spowodowane uszkodzeniem nerwów.
• Świąd nocny (nocturnal pruritus): Swędzenie występujące w nocy z kilkoma możliwymi przyczynami, w tym reakcją na naturalne funkcje organizmu, reakcją na lek lub kontaktem z drażniącą substancją.
• Świąd odbytu (pruritus ani): Swędzenie skóry wokół odbytu spowodowane hemoroidami, infekcją lub drażniącą substancją.
• Świąd starcze (senile pruritus): Swędzenie spowodowane zmianami w skórze, które dotyka osoby powyżej 65. roku życia.
• Świąd mocznicowy (uremic pruritus): Swędzenie występujące jako objaw u osób z chorobą nerek, które poddawane są dializie.

Świąd uogólniony może być klasyfikowany według przyczyn na kilka kategorii, takich jak: dermatologiczne, ogólnoustrojowe (np. nerkowe, wątrobowo-żółciowe, endokrynologiczne, hematologiczne), nowotworowe, neuropatyczne, psychogenne lub idiopatyczne3.

Kto może doświadczać świądu?

Świąd jest bardzo powszechny i dotknie każdego w ciągu życia1. Epidemiologia świądu zależy od jego przyczyny lub przyczyn. Jednak ogólnie rzecz biorąc, częstość występowania przewlekłego świądu zwiększa się z wiekiem, jest bardziej powszechny u kobiet i u osób pochodzenia azjatyckiego4.

Czynniki ryzyka obejmują starszy wiek, znaną lub nowo rozpoznaną chorobę skóry oraz schorzenia ogólnoustrojowe, takie jak choroby nerek i wątroby5. Starsi pacjenci często borykają się z ciężkim świądem z powodu zmian w barierze skórnej związanych z wiekiem6.

Mechanizmy powstawania świądu

Świąd, podobnie jak ból, może pochodzić z dowolnego miejsca wzdłuż nerwowej ścieżki świądu, od ośrodkowego układu nerwowego (mózg i rdzeń kręgowy) przez obwodowy układ nerwowy do skóry4. Mechanizmy leżące u podstaw świądu są złożone. Sygnał świądu jest przekazywany głównie przez małe włókna nerwowe typu C w skórze, selektywnie wrażliwe na świąd, a także przez neurony aktywowane histaminą i neurony niehistaminergiczne4.

Te neurony łączą się z neuronami drugorzędowymi, które przecinają na przeciwną stronę drogi rdzeniowo-wzgórzowej i wznoszą się do części mózgu zaangażowanych w odczuwanie, emocje, nagrodę i pamięć. Obszary te nakładają się na te aktywowane przez ból4.

Etiologia świądu jest złożona i może obejmować uwalnianie histaminy, serotoniny i neuropeptydów oraz transmisję nerwowego sygnału świądu5. Pacjenci z przewlekłym świądem zazwyczaj mają zarówno obwodowe, jak i ośrodkowe mechanizmy uczulenia, które nasilają odczucie świądu4.

Przyczyny świądu

Świąd najczęściej wiąże się z pierwotnym zaburzeniem skóry, w tym między innymi z suchością skóry (kseroza), atopowym zapaleniem skóry, wysypką polekową, pokrzywką, łuszczycą, atakiem stawonogów, mastocytozą, opryszczkowym zapaleniem skóry i pemfigoidem3. Jednak gdy nie można zidentyfikować pierwotnego stanu skóry jako przyczyny świądu, należy poszukać przyczyny ogólnoustrojowej, neuropatycznej lub psychogennej3.

Niektóre z częstych przyczyn świądu to7:

• Reakcje alergiczne na żywność, ukąszenia owadów, pyłki i leki
• Schorzenia skóry, takie jak egzema, łuszczyca i sucha skóra
• Drażniące chemikalia, kosmetyki i inne substancje
• Pasożyty, takie jak owsiki, świerzb, wszy głowowe i wszy ciała
• Ciąża
• Choroby wątroby, nerek lub tarczycy
• Niektóre nowotwory lub leczenie przeciwnowotworowe
• Choroby, które mogą wpływać na układ nerwowy, takie jak cukrzyca i półpasiec

Świąd związany z chorobami ogólnoustrojowymi może być szczególnie trudny do leczenia. Bez wyleczenia podstawowej choroby ogólnoustrojowej leczenie jest często jedynie paliatywne i może być frustrujące zarówno dla pacjenta, jak i lekarza8.

Objawy towarzyszące

Poza samym odczuciem świądu objawy mogą obejmować9:

• Zaczerwienienie
• Guzki, plamy lub pęcherze
• Suchą, popękaną skórę
• Skórę o konsystencji skórzanej lub łuskowatej

Nie ma specyficznych zmian skórnych związanych ze świądem, poza śladami drapania (obtarcia) i oznakami stanu podstawowego4. Uporczywe drapanie przez dłuższy czas może prowadzić do4:

• Pogrubienia skóry (lichenifikacja, liszaj prosty)
• Grudek i guzków świądowych (prurigo)
• Obtarć i siniaków

Sucha, podrażniona skóra jest bardziej narażona na infekcje. Zainfekowana skóra jest czerwona, ciepła i opuchnięta. Może z niej sączyć się płyn. W takim przypadku może być konieczne zastosowanie antybiotyków9.

Gdy świąd jest nieodpowiednio leczony, może negatywnie wpływać na jakość życia pacjenta, zmieniając nastrój, poziom stresu i sen5. Swędzenie może wpływać na wiele aspektów życia, w tym na codzienne funkcjonowanie. Może powodować absencję w pracy lub szkole, zakłócać sen i wpływać na zdrowie psychiczne10.

Badania diagnostyczne

Historia ekspozycji może ujawnić czynniki wywołujące objawy. Dokładne badanie skóry, w tym uwidocznienie przestrzeni między palcami, okolicy płciowo-odbytowej, paznokci i skóry głowy, jest niezbędne5. Ważne jest rozróżnienie zmian pierwotnych od wtórnych. Pierwotne zmiany skórne wskazują na chorobę skóry, natomiast zmiany wtórne są reakcją i wynikają z manipulacji skórą, takiej jak drapanie5.

Badanie fizykalne pod kątem świądu powinno obejmować pełną ocenę dermatologiczną5. W przypadku uporczywego, niewyjaśnionego świądu należy rozważyć dodatkowe badania skóry, takie jak biopsja, zeskrobiny lub posiew5.

Początkowa ocena przyczyn ogólnoustrojowych może obejmować5:

• Pełną morfologię krwi z rozmazem
• Poziom kreatyniny i mocznika we krwi
• Testy czynności wątroby
• Badania żelaza
• Poziom glukozy na czczo lub hemoglobiny A1C
• Test hormonu tyreotropowego (TSH)

Dodatkowe badania, w tym odczyn opadania krwinek czerwonych, badania przesiewowe w kierunku HIV, serologie wirusowego zapalenia wątroby i prześwietlenie klatki piersiowej, mogą być również odpowiednie w zależności od wywiadu i badania fizykalnego5. W przypadku braku pierwotnych zmian skórnych lekarze powinni rozważyć ocenę w kierunku nowotworów u starszych pacjentów z przewlekłym uogólnionym świądem5.

Leczenie świądu

Leczenie świądu zależy w dużej mierze od możliwej do zidentyfikowania przyczyny6. Niestety nie istnieje solidna baza dowodów z wysokiej jakości badań dotyczących leczenia świądu, a dostępne terapie często zapewniają jedynie częściową ulgę11.

Ogólne postępowanie obejmuje5:

• Unikanie czynników wywołujących
• Obfite stosowanie środków nawilżających
• Ograniczenie kontaktu z wodą
• Podawanie doustnych leków przeciwhistaminowych
• Miejscowe kortykosteroidy

Pacjentów z wywiadem podrażniającego i alergicznego kontaktowego zapalenia skóry należy pouczyć o unikaniu drażniących substancji i innych czynników wywołujących, takich jak szorstkie tkaniny, detergenty, perfumy, chemikalia i barwniki5.

Niektóre terapie, takie jak leki przeciwhistaminowe i środki zmiękczające, zapewniają jedynie marginalną korzyść, ale mimo to należy je wypróbować ze względu na ich niski koszt i możliwość przyniesienia ulgi8. Sedacyjne leki przeciwhistaminowe mogą być skuteczne u pacjentów ze świądem nocnym8.

Chociaż leki przeciwhistaminowe są częściowo skuteczne w leczeniu świądu spowodowanego chorobą ogólnoustrojową, efekt jest zwykle niewielki, a ulga niezadowalająca8. Doksepina, trójpierścieniowy lek przeciwdepresyjny o właściwościach przeciwhistaminowych, może być bardzo pomocna w dawce 10-25 mg na noc8.

W przypadku świądu związanego z chorobami cholestatycznymi wątroby, cholstyramina jest prawdopodobnie najlepszą opcją leczenia pierwszego rzutu. Jeśli pacjent nie odpowiada na cholstyraminy, ryfampicyna może być opcją leczenia drugiego rzutu12.

Jeśli ocena pod kątem wielu etiologii świądu jest niejednoznaczna, klinicyści mogą rozważyć przyczyny psychogenne i konsultację ze specjalistą5.

Zapobieganie i ulga w objawach

Większość świądu nie jest poważna. Aby poczuć się lepiej, można spróbować7:

• Stosowania zimnych okładów
• Używania nawilżających balsamów
• Brania letniej kąpieli lub kąpieli owsianej
• Stosowania dostępnego bez recepty kremu z hydrokortyzonem lub leków przeciwhistaminowych
• Unikania drapania, noszenia drażniących tkanin i narażenia na wysokie temperatury i wilgotność

Kuszące jest drapanie, ale staraj się tego unikać13. Zamiast drapania można13:

• Delikatnie ścisnąć obszar skóry blisko świądu
• Potrzeć, postukać lub nacisnąć obszar delikatnie
• Nałożyć zimny okład na skórę
• Delikatnie nałożyć więcej kremu nawilżającego

Dodatkowe wskazówki obejmują13:

• Ograniczenie liczby kąpieli, używanie letniej wody
• Zamiast mydła używanie nawilżającego płynu (emolienta), takiego jak aqueous cream
• Osuszanie skóry ręcznikiem przez delikatne klepanie zamiast pocierania
• Stosowanie bezzapachowych i bezbarwnych kremów nawilżających
• Nawilżanie skóry zaraz po kąpieli
• Noszenie bawełny i lnu zamiast wełny lub materiałów syntetycznych
• Utrzymywanie paznokci krótko przyciętych
• Picie dużej ilości płynów, najlepiej wody (2-3 litry dziennie)
• Utrzymywanie równej, chłodnej temperatury w pomieszczeniu

Skontaktuj się ze swoim lekarzem, jeśli świąd jest ciężki, nie ustępuje po kilku tygodniach lub nie ma wyraźnej przyczyny7. Możesz potrzebować innych metod leczenia, takich jak leki lub fototerapia. Jeśli masz chorobę podstawową powodującą świąd, leczenie tej choroby może pomóc7.