Opryszczka zwykła Podstawowe informacje

Czym jest opryszczka zwykła?

Opryszczka zwykła to infekcja wywoływana przez wirus herpes simplex (HSV), który należy do rodziny herpeswirusów. Jest to jedna z najbardziej rozpowszechnionych infekcji wirusowych na świecie, która może zaatakować różne części organizmu. Najczęściej atakuje okolice ust, powodując tak zwaną opryszczkę wargową, oraz narządy płciowe, wywołując opryszczkę narządów płciowych.1

Istnieją dwa główne typy wirusa opryszczki zwykłej. Wirus typu 1 (HSV-1) tradycyjnie kojarzony jest z infekcjami okolic ust i twarzy, natomiast wirus typu 2 (HSV-2) częściej związany jest z infekcjami narządów płciowych. Warto jednak wiedzieć, że oba typy mogą powodować zarówno opryszczkę wargową, jak i narządów płciowych. W ostatnich latach obserwuje się coraz więcej przypadków opryszczki narządów płciowych wywoływanych przez HSV-1, szczególnie wśród młodych kobiet.2

Charakterystycznym objawem opryszczki są wypełnione płynem pęcherzyki na skórze, które pękają i pokrywają się strupem. Takie pojawienie się zmian nazywane jest wybuchem opryszczki lub nawrotem. Jednak u wielu zakażonych osób objawy w ogóle nie występują, co sprawia, że osoby te mogą nieświadomie przekazywać wirusa innym.1

Po zakażeniu wirus pozostaje w organizmie na całe życie. Większość czasu pozostaje uśpiony w komórkach nerwowych, ale może się reaktywować i powodować kolejne nawroty. Nie istnieje lekarstwo całkowicie eliminujące wirusa z organizmu, ale dostępne są leki przeciwwirusowe, które pomagają kontrolować objawy i zmniejszają ryzyko przeniesienia infekcji na inne osoby.1

Epidemiologia – jak powszechna jest opryszczka?

Opryszczka zwykła jest niezwykle powszechną infekcją na całym świecie. Szacuje się, że około 3,8 miliarda ludzi poniżej 50. roku życia, co stanowi około 64% populacji globalnej, ma zakażenie wirusem HSV-1, który jest główną przyczyną opryszczki wargowej.3

Jeśli chodzi o wirusa HSV-2, odpowiedzialnego głównie za opryszczkę narządów płciowych, szacuje się, że około 520 milionów osób w wieku 15-49 lat na całym świecie jest zakażonych, co stanowi około 13% populacji w tej grupie wiekowej. W 2020 roku około 205 milionów osób w wieku 15-49 lat doświadczyło co najmniej jednego objawowego epizodu opryszczki narządów płciowych.3

W Stanach Zjednoczonych dane są równie wymowne. Około 47,8% osób w wieku 14-49 lat ma zakażenie HSV-1, a około 11,9% ma zakażenie HSV-2. Jednak rzeczywista liczba zakażonych może być znacznie wyższa, ponieważ wiele osób nie wie o swojej infekcji.4 W 2018 roku odnotowano około 572 000 nowych przypadków opryszczki narządów płciowych w Stanach Zjednoczonych wśród osób w wieku 14-49 lat.5

Większość osób zakażonych HSV nie ma zdiagnozowanej choroby. Wiele z nich ma łagodne lub nierozpoznane objawy, ale mimo to może wydzielać wirusa i zarażać innych. Większość przypadków opryszczki narządów płciowych przenoszonych jest przez osoby, które nie są świadome swojej infekcji lub które nie mają objawów w momencie przenoszenia wirusa.6

Opryszczka wargowa jest wyjątkowo powszechna – ponad 50% dorosłej populacji w Stanach Zjednoczonych ma opryszczkę wargową, często nazywaną „opryszczką" lub „zimnym pęcherzykiem". Większość osób zaraża się tym wirusem w dzieciństwie, otrzymując pocałunek od przyjaciela lub krewnego.7

Przyczyny zakażenia opryszczką

Opryszczkę zwykłą wywołują dwa typy wirusów: HSV-1 i HSV-2. Oba należą do rodziny herpeswirusów i są wirusami DNA, które po wniknięciu do organizmu pozostają w nim na zawsze. Wirus wykorzystuje komórki gospodarza do replikacji, czyli tworzenia swoich kopii.8

Zakażenie następuje, gdy wirus dostaje się do organizmu przez skórę lub błony śluzowe (cienkie, wilgotne tkanki wyściełające różne otwory ciała, takie jak usta czy narządy płciowe). Po wniknięciu do organizmu wirus przemieszcza się wzdłuż włókien nerwowych do zwojów nerwowych, gdzie pozostaje w stanie uśpionym przez większość czasu.1

Wirus może okresowo się reaktywować, czyli „budzić się" ze stanu uśpienia. Wtedy przemieszcza się z powrotem wzdłuż nerwów do skóry, gdzie może powodować pojawienie się objawów lub wydzielać się bezobjawowo. Wiele czynników może prowokować reaktywację wirusa, w tym stres, zmęczenie, osłabienie układu odpornościowego, narażenie na intensywne światło słoneczne, gorączka, infekcje, a u kobiet także menstruacja.9

Większość czasu układ odpornościowy trzyma wirusa w ryzach, utrzymując go w stanie uśpionym. Jednak gdy układ odpornościowy jest osłabiony lub zajęty zwalczaniem innych infekcji, wirus może się reaktywować i powodować objawy.9

Drogi przenoszenia wirusa

Opryszczka zwykła jest wysoce zakaźna i przenosi się z osoby na osobę przez bezpośredni kontakt skóra-do-skóry. Do zakażenia dochodzi, gdy obszar wydzielający wirusa styka się z drobnymi przerwami w skórze lub tkance błon śluzowych, zazwyczaj w okolicy ust lub narządów płciowych. Większość skóry na ciele jest zbyt gruba, aby wirus mógł przez nią przeniknąć.7

Opryszczka wargowa (wokół ust) może być przenoszona przez pocałunki lub seks oralny. Jeśli osoba z opryszczką wargową wykonuje seks oralny, możliwe jest przeniesienie infekcji na narządy płciowe partnera. Podobnie, jeśli osoba z opryszczką narządów płciowych uprawia seks, jej partner może zarazić się opryszczką narządów płciowych.7

Opryszczkę narządów płciowych można przenosić płciowo zarówno wtedy, gdy objawy są obecne, jak i czasami gdy objawy nie występują. Przez kilka dni w roku (tzw. bezobjawowe wydzielanie wirusa) wirus może być obecny na powierzchni skóry, mimo że nie ma żadnych widocznych objawów. Opryszczka może być przekazywana przez kontakt seksualny w tym czasie.7

Nie ma udokumentowanych przypadków zarażenia się opryszczką przez korzystanie z toalet, basenów, wanien z hydromasażem ani dotykanie przedmiotów takich jak sztućce czy ręczniki używane przez osobę z opryszczką. Wirus bardzo szybko umiera poza organizmem, dlatego do przeniesienia niezbędny jest bezpośredni kontakt skóra-do-skóry.7

Czynniki ryzyka

Każda osoba może zarazić się opryszczką, ale niektóre czynniki zwiększają ryzyko zakażenia. W przypadku opryszczki wargowej największym czynnikiem ryzyka jest kontakt z osobą, która ma aktywne zmiany skórne lub wydziela wirusa. Ponieważ większość ludzi zaraża się HSV-1 w dzieciństwie przez nieinfekcje kontakty, takie jak pocałunki od członków rodziny, każde dziecko jest narażone na to zakażenie.7

Jeśli chodzi o opryszczkę narządów płciowych, głównym czynnikiem ryzyka jest aktywność seksualna. Każda osoba, która jest aktywna seksualnie, może zarazić się opryszczką narządów płciowych. Ryzyko zwiększa się wraz z liczbą partnerów seksualnych – im więcej partnerów, tym większe prawdopodobieństwo kontaktu z osobą zakażoną HSV.5

Osoby z osłabionym układem odpornościowym są bardziej narażone na cięższe i częstsze epizody opryszczki. Dotyczy to osób z HIV/AIDS, przyjmujących leki immunosupresyjne po przeszczepach narządów, poddawanych chemioterapii lub z innymi schorzeniami wpływającymi na układ odpornościowy.10

Kobiety są nieco bardziej narażone na zakażenie opryszczką narządów płciowych niż mężczyźni. Wynika to z budowy anatomicznej – większa powierzchnia błon śluzowych w narządach płciowych kobiety ułatwia wniknięcie wirusa.6

Zakażenie HSV-2 zwiększa dwu- do trzykrotnie ryzyko zarażenia się wirusem HIV. Dzieje się tak, ponieważ owrzodzenia związane z opryszczką ułatwiają wniknięcie wirusa HIV do organizmu. Z tego powodu wszystkie osoby z opryszczką narządów płciowych powinny wykonać test na HIV.6

Objawy opryszczki

Wiele osób zakażonych wirusem opryszczki nigdy nie rozwija żadnych objawów. W rzeczywistości większość infekcji HSV przebiega bezobjawowo lub objawy są tak łagodne, że zostają przeoczone lub pomylone z innymi problemami skórnymi, takimi jak pryszcz czy wrastający włos.5

Gdy objawy występują, zazwyczaj pojawiają się w postaci jednego lub więcej pęcherzyków na narządach płciowych, odbycie, ustach lub wokół nich. Jest to tzw. wybuch opryszczki lub nawrót. Pęcherzyki są wypełnione płynem, pękają i pozostawiają bolesne owrzodzenia, które mogą się goić przez tydzień lub dłużej.5

Objawy opryszczki wargowej mogą obejmować ból, pieczenie, mrowienie lub swędzenie warg lub ust. Na wargach lub wokół ust pojawiają się charakterystyczne zmiany, często nazywane „opryszczką" lub „zimnymi pęcherzykami". Początkowo mogą wyglądać jak płytkie owrzodzenia, a następnie pokrywają się strupem. Bez leczenia zmiany te utrzymują się przez kilka dni do kilku tygodni, zanim samoistnie się wygodzą.9

Objawy opryszczki narządów płciowych mogą obejmować ból, pieczenie, mrowienie lub swędzenie w okolicy narządów płciowych lub odbytu. Mogą pojawić się pęcherzyki, które pękają, tworząc bolesne owrzodzenia. Inne objawy mogą obejmować trudności z oddawaniem moczu, jeśli owrzodzenia blokują cewkę moczową, oraz powiększone i bolesne węzły chłonne w pachwinach.9

Pierwszy epizod opryszczki (tzw. pierwotna infekcja) zwykle jest najcięższy. Może wystąpić gorączka, bóle mięśni, powiększone węzły chłonne i ogólne złe samopoczucie przypominające grypę. Objawy pierwszego epizodu mogą być znacznie bardziej nasilone i trwać dłużej niż w przypadku późniejszych nawrotów.5

Przed pojawieniem się widocznych zmian wiele osób odczuwa tzw. objawy prodromalne – mrowienie, swędzenie lub ból w miejscu, gdzie pojawią się zmiany. Te wczesne sygnały ostrzegawcze mogą wystąpić na kilka godzin do kilku dni przed pojawieniem się pęcherzyków.11

Osoby, które doświadczają pierwszego epizodu opryszczki, mogą mieć powtarzające się nawroty, szczególnie jeśli są zakażone HSV-2. Nawroty są zazwyczaj krótsze i mniej dotkliwe niż pierwszy epizod. Chociaż opryszczka jest przewlekłą infekcją, liczba nawrotów może z czasem maleć.5

Profilaktyka – jak zapobiegać opryszczce?

Ponieważ opryszczka jest wysoce zakaźna i bardzo powszechna, całkowite uniknięcie zakażenia może być trudne. Istnieją jednak sposoby znacznego zmniejszenia ryzyka zarażenia się lub przeniesienia wirusa na innych.1

Najważniejszą zasadą jest unikanie bezpośredniego kontaktu z aktywnymi zmianami skórnymi. Osoby z aktywną opryszczką wargową nie powinny całować innych ani dzielić się przedmiotami mającymi kontakt z ustami, takimi jak kubki, sztućce czy balsamy do ust. Osoby z aktywną opryszczką narządów płciowych powinny powstrzymać się od kontaktów seksualnych do momentu całkowitego wygojenia się zmian.1

Używanie prezerwatyw podczas kontaktów seksualnych może znacznie zmniejszyć ryzyko przeniesienia opryszczki narządów płciowych, choć nie eliminuje go całkowicie. Wynika to z faktu, że prezerwatywy mogą nie zakrywać wszystkich obszarów skóry, które mogą wydzielać wirusa. Mimo to prezerwatywy stanowią ważną barierę ochronną i powinny być stosowane konsekwentnie.1

Jeśli masz opryszczkę, ważne jest poinformowanie o tym swoich partnerów seksualnych. Badania pokazują, że ujawnienie informacji o zakażeniu znacznie opóźnia przeniesienie wirusa. Średni czas do przeniesienia wynosił 60 dni dla osób, które nie ujawniły swojej infekcji, w porównaniu do 270 dni dla tych, które to zrobiły – niezależnie od innych czynników, takich jak używanie prezerwatyw czy częstotliwość aktywności seksualnej.12

Osoby z opryszczką mogą rozważyć przyjmowanie leków przeciwwirusowych jako tzw. terapię supresyjną. Polega to na codziennym przyjmowaniu leków, nawet gdy nie ma objawów. Terapia supresyjna zmniejsza częstotliwość nawrotów i znacznie redukuje bezobjawowe wydzielanie wirusa, co z kolei zmniejsza ryzyko przeniesienia infekcji na partnera.11

Ważna jest również higiena rąk. Należy często myć ręce, szczególnie po dotykaniu zmian skórnych. Unikaj dotykania oczu po kontakcie ze zmianami, ponieważ wirus może wywołać poważną infekcję oczu. Nie należy przebijać pęcherzyków, ponieważ może to prowadzić do rozprzestrzenienia się infekcji na inne obszary ciała lub wtórnego zakażenia bakteryjnego.9

Patofizjologia – jak działa wirus w organizmie?

Wirus opryszczki zwykłej jest wirusem DNA o podwójnej nici, który po wniknięciu do organizmu przechodzi przez specyficzny cykl zakażenia. Zrozumienie tego procesu pomaga wyjaśnić, dlaczego infekcja jest przewlekła i dlaczego mogą występować nawroty.8

Po kontakcie z zakażoną osobą wirus dostaje się do organizmu przez drobne uszkodzenia skóry lub błony śluzowe. Wirus przyczepia się do komórek i wnika do ich wnętrza, gdzie zaczyna się replikować, czyli tworzyć swoje kopie. W miejscu zakażenia pojawiają się charakterystyczne pęcherzyki wypełnione płynem zawierającym miliony cząstek wirusowych.1

Po pierwotnej replikacji w skórze wirus migruje wzdłuż włókien nerwowych czuciowych do zwojów nerwowych rdzenia kręgowego lub pnia mózgu, gdzie ustanawia stan latencji (uśpienia). W tym stanie wirus pozostaje nieaktywny i nie jest wykrywany przez układ odpornościowy. Może pozostawać uśpiony przez miesiące lub lata.4

Okresowo wirus może się reaktywować. Nie do końca rozumiemy wszystkie czynniki wyzwalające reaktywację, ale wiadomo, że mogą to być stres fizyczny lub emocjonalny, choroby osłabiające układ odpornościowy, narażenie na słońce, zmiany hormonalne czy uszkodzenie nerwów. Po reaktywacji wirus przemieszcza się z powrotem wzdłuż nerwów do skóry, gdzie może powodować nawrót objawów lub bezobjawowo wydzielać się na powierzchni skóry.4

Układ odpornościowy organizmu odgrywa kluczową rolę w kontrolowaniu infekcji HSV. Podczas pierwotnej infekcji organizm wytwarza przeciwciała przeciwko wirusowi, które pomagają kontrolować replikację. Jednak wirus wykształcił mechanizmy unikania odpowiedzi immunologicznej, co pozwala mu przetrwać w organizmie przez całe życie. Osoby z osłabionym układem odpornościowym mogą doświadczać cięższych i częstszych nawrotów.2

Nawroty HSV-2 w narządach płciowych są zazwyczaj częstsze niż nawroty HSV-1 w tej samej lokalizacji. Podobnie nawroty HSV-1 w okolicy ust są częstsze niż nawroty HSV-2 w tej lokalizacji. Wynika to z naturalnego tropizmu (preferencji) każdego typu wirusa do określonych miejsc w organizmie.6

Pęcherzyki powstają, gdy nowo powstałe cząstki wirusowe uszkadzają komórki skóry. Płyn w pęcherzykach zawiera duże ilości wirusa, co czyni zmiany wysoce zakaźnymi. Gdy pęcherzyki pękają, powstają owrzodzenia, które stopniowo się goją, gdy układ odpornościowy kontroluje replikację wirusa.1