Świnka

Czym jest świnka?

Świnka to choroba zakaźna wywołana przez wirus świnki, który należy do rodziny paramyksowirusów (grupa wirusów wywołujących różne choroby układu oddechowego)1. Choroba najczęściej atakuje gruczoły ślinowe przyuszne – duże gruczoły położone między uchem a szczęką, które produkują ślinę2.

Charakterystycznym objawem świnki jest obrzęk gruczołów ślinowych, który powoduje spuchnięcie policzków i bolesne powiększenie okolicy szczęki. To właśnie ten objaw nadaje twarzy chorego charakterystyczny wygląd przypominający "chomika"2. Choroba rozpoczyna się zwykle od łagodnych objawów, takich jak ból głowy, gorączka i zmęczenie2.

Przed wprowadzeniem szczepionki przeciwko śwince w 1967 roku choroba była bardzo powszechna wśród dzieci. Po rozpoczęciu programów szczepień liczba zachorowań znacząco spadła2. Mimo to ogniska zachorowań na świnkę nadal się zdarzają, szczególnie wśród osób przebywających w bliskim kontakcie przez dłuższy czas, na przykład na kampusach uniwersyteckich2.

Objawy choroby

Objawy świnki nie pojawiają się od razu po zarażeniu. Okres inkubacji – czyli czas od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów – trwa zazwyczaj od 16 do 18 dni, ale może wynosić od 12 do 25 dni34. W tym czasie osoba zakażona może nie wiedzieć, że jest chora, ale może już zarażać innych1.

Wiele osób zakażonych wirusem świnki nie ma żadnych objawów lub odczuwa tylko bardzo łagodne dolegliwości przypominające przeziębienie25. Niektóre osoby mogą w ogóle nie wiedzieć, że są chore1.

Najczęstsze wczesne objawy świnki to35:

• Niewysoka gorączka
• Ból głowy
• Bóle mięśni
• Uczucie zmęczenia
• Utrata apetytu
• Ogólne złe samopoczucie

Te objawy mogą pojawić się kilka dni przed charakterystycznym obrzękiem5. Głównym i najbardziej rozpoznawalnym objawem świnki jest bolesny obrzęk w okolicy policzków i szyi, który nasila się przez kilka dni5. Obrzęk zwykle zaczyna się po jednej stronie twarzy, a następnie pojawia się po drugiej stronie. Czasami występuje tylko po jednej stronie lub w ogóle nie pojawia się obrzęk, mimo że osoba jest zakażona5.

Obrzęk gruczołów ślinowych może powodować ból ucha oraz trudności z żuciem, przełykaniem lub mówieniem5. U niektórych chorych występuje również suchość w ustach, nudności i wymioty2.

Jak się zaraża świnką?

Świnka jest chorobą zakaźną, która łatwo przenosi się z człowieka na człowieka. Wirus rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową – przez kaszel lub kichanie zakażonej osoby35. Można się również zarazić przez bezpośredni kontakt ze śliną lub wydzieliną z nosa zakażonej osoby4.

Do zakażenia dochodzi przez3:

• Przebywanie w pobliżu osoby zakażonej, która kaszle lub kicha
• Dzielenie się naczyniami do picia, sztućcami lub papierosami
• Całowanie zakażonej osoby
• Dotykanie przedmiotów lub powierzchni, na których znajduje się wirus, a następnie dotykanie własnych oczu, nosa lub ust

Osoba chora na świnkę jest zakaźna od 2-3 dni przed pojawieniem się obrzęku do pięciu dni po jego rozpoczęciu34. Szczególnie zaraźliwa jest w okresie od 1-2 dni przed wystąpieniem objawów do 5 dni po ich pojawieniu się6. Dlatego tak ważne jest, aby osoby chore pozostawały w domu i unikały kontaktu z innymi przez co najmniej 5 dni od momentu pojawienia się obrzęku55.

Osoby z potwierdzoną świnką powinny poinformować innych o swoim zakażeniu i powiadomić lekarza przed wizytą w gabinecie, aby uniknąć zarażenia innych pacjentów1.

Powikłania świnki

Większość osób chorych na świnkę wraca do zdrowia w ciągu około 10 dni lub dwóch tygodni bez żadnych poważnych konsekwencji56. Jednak w niektórych przypadkach świnka może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych1.

Powikłania świnki występują częściej u dorosłych niż u dzieci34. Mogą pojawić się nawet wtedy, gdy nie wystąpił obrzęk gruczołów ślinowych4.

Do najczęstszych powikłań należą54:

• Zapalenie jąder (orchitis) – dotyczy mężczyzn po okresie dojrzewania i może prowadzić do zmniejszenia rozmiaru jąder, rzadziej do bezpłodności
• Zapalenie jajników (oophoritis) – obrzęk jajników u kobiet po okresie dojrzewania
• Zapalenie gruczołów sutkowych (mastitis) – obrzęk tkanki piersiowej
• Zapalenie trzustki (pancreatitis) – stan zapalny trzustki powodujący ból brzucha
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (meningitis) – stan zapalny błon otaczających mózg i rdzeń kręgowy
• Zapalenie mózgu (encephalitis) – najpoważniejsze powikłanie, stan zapalny tkanki mózgowej
• Utrata słuchu w jednym uchu – zwykle przejściowa, ale czasami trwała

Należy pamiętać, że ani zapalenie jąder, ani zapalenie jajników wywołane świnką nie prowadzą zazwyczaj do bezpłodności7. Osoby zaszczepione, które mimo to zachorują, zazwyczaj mają łagodniejszy przebieg choroby i rzadziej doświadczają powikłań13.

Jeśli pojawią się poważniejsze objawy, takie jak sztywność karku, silny ból głowy, bolesne jądra lub silny ból brzucha, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem6.

Rozpoznanie choroby

Świnkę zazwyczaj rozpoznaje się na podstawie charakterystycznych objawów i informacji o kontakcie z osobą chorą6. Lekarz bada pacjenta, zwracając szczególną uwagę na obrzęk w okolicy szczęki i gruczołów ślinowych.

Jeśli zachodzi potrzeba potwierdzenia rozpoznania, można wykonać badania laboratoryjne6. Lekarz może zlecić3:

• Badanie krwi w celu potwierdzenia zakażenia i wykluczenia innych chorób
• Posiew wirusologiczny – test identyfikujący wirus świnki w próbce moczu, śliny lub płynu mózgowo-rdzeniowego (rzadko wykonywany)

Ważne jest, aby przed wizytą w gabinecie lekarskim zawsze uprzedzić personel o podejrzeniu świnki. Pozwoli to na odpowiednie przygotowanie się i uniknięcie zarażenia innych pacjentów w poczekalni56.

Leczenie

Nie ma specyficznego leku przeciwwirusowego na świnkę8. Choroba musi przebiec naturalnie, a leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów i zapewnieniu komfortu choremu2.

Zalecenia dla osób chorych na świnkę obejmują58:

• Odpoczynek w łóżku
• Picie dużej ilości płynów, aby uniknąć odwodnienia (nadmiernej utraty wody z organizmu)
• Przyjmowanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, takich jak paracetamol lub ibuprofen (nie należy podawać aspiryny dzieciom poniżej 16 roku życia)
• Przykładanie ciepłych lub zimnych okładów do obrzękniętych policzków i szyi w celu złagodzenia bólu

Ważne jest, aby unikać kwaśnych pokarmów i napojów, takich jak sok pomarańczowy, ponieważ mogą one powodować trudności w połykaniu i podrażniać bolesne gruczoły ślinowe89. Zaleca się spożywanie płynnych lub miękkich pokarmów, które nie wymagają długiego żucia910.

W przypadku zapalenia jąder pomocne może być stosowanie suspensorium (podtrzymującego ubrania), poduszek z lodem i silniejszych leków przeciwbólowych8. Pacjenci z określonymi powikłaniami mogą wymagać hospitalizacji w celu podawania płynów dożylnie, kontroli bólu lub obserwacji neurologicznej8.

Najważniejsze jest, aby osoby chore pozostawały w domu i unikały kontaktu z innymi przez co najmniej 5 dni od momentu pojawienia się obrzęku, aby nie zarażać innych55.

Zapobieganie i szczepienia

Najskuteczniejszym sposobem ochrony przed świnką jest szczepienie12. Szczepionka MMR chroni jednocześnie przed trzema chorobami: odrą, świnką i różyczką1.

Szczepionka MMR jest częścią rutynowego programu szczepień dla dzieci116. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki, aby zapewnić pełną ochronę7. Chociaż niektóre osoby zaszczepione mogą mimo wszystko zachorować na świnkę, zazwyczaj przechodzą chorobę w łagodniejszej formie i rzadziej doświadczają powikłań17.

Odporność uzyskana ze szczepionki może słabnąć po kilku latach, dlatego młodzież i dorośli mogą zachorować mimo wcześniejszego zaszczepienia2. W niektórych sytuacjach, na przykład podczas epidemii, może być zalecana trzecia dawka szczepionki12.

Osoby, które miały świnkę w przeszłości lub otrzymały dwie dawki szczepionki MMR, są mało narażone na ponowne zachorowanie5. Szczepienie jest szczególnie ważne przed podróżami międzynarodowymi do miejsc, gdzie świnka jest nadal powszechna1.

Aby zmniejszyć ryzyko rozprzestrzeniania się świnki, należy5:

• Pozostać w domu i unikać kontaktu z innymi, jeśli jesteś chory
• Często myć ręce wodą z mydłem
• Zasłaniać usta i nos chusteczką podczas kaszlu lub kichania, a następnie wyrzucać chusteczkę do kosza
• Nie dzielić się ręcznikami, pościelą, ubraniami, kubkami ani sztućcami z innymi osobami

Kto jest najbardziej zagrożony?

Każda osoba, która nie jest chroniona przed świnką, jest narażona na zachorowanie1. Świnka najczęściej dotyka dzieci w wieku od 2 do 12 lat, które nie otrzymały szczepionki przeciwko śwince2. Jednak młodzież i dorośli również mogą zachorować, nawet jeśli zostali zaszczepieni, ze względu na osłabienie odporności po kilku latach2.

Niektóre grupy osób mają większe prawdopodobieństwo zarażenia się i rozprzestrzeniania choroby ze względu na stały bliski kontakt z innymi1. Należą do nich:

• Dzieci w wieku szkolnym
• Studenci uczelni wyższych i uniwersytetów
• Pracownicy służby zdrowia
• Osoby podróżujące za granicę do miejsc, gdzie świnka jest nadal powszechna
• Osoby przebywające w pobliżu ognisk epidemicznych

Świnka jest nadal powszechną chorobą w wielu krajach na świecie, dlatego szczepienie jest szczególnie ważne dla osób planujących podróże międzynarodowe1. Chociaż po wprowadzeniu szczepionki liczba przypadków znacznie spadła, ogniska zachorowań nadal występują, zwłaszcza w środowiskach, gdzie ludzie przebywają w bliskim kontakcie przez dłuższy czas27.