Nowotwór głowy i szyi Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak powszechne są nowotwory głowy i szyi

Nowotwory głowy i szyi stanowią istotny problem zdrowotny na całym świecie, choć ich częstość występowania różni się w zależności od regionu. W Stanach Zjednoczonych nowotwory te odpowiadają za około 3 do 5 procent wszystkich zachorowań na raka. Szacuje się, że w 2023 roku w USA zdiagnozowano około 67 tysięcy nowych przypadków, a około 15 tysięcy osób zmarło z powodu tych chorób.1 Na skalę globalną problem jest jeszcze bardziej widoczny – w 2018 roku odnotowano około 890 tysięcy nowych przypadków i 450 tysięcy zgonów związanych z nowotworami głowy i szyi na całym świecie.1

Zachorowalność na te nowotwory wykazuje interesujące zmiany demograficzne w ostatnich latach. O ile ogólna liczba przypadków związanych z paleniem tytoniu i piciem alkoholu stopniowo się zmniejsza, to przypadki związane z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) – wirusem przenoszonym głównie drogą płciową – gwałtownie rosną, szczególnie w krajach rozwiniętych.1 Ta zmiana wzorca zachorowań ma istotne znaczenie, ponieważ nowotwory związane z HPV często dotyczą młodszych pacjentów i mają lepsze rokowanie niż te wywołane przez tytoń czy alkohol.

Jeśli chodzi o różnice między płciami, nowotwory głowy i szyi częściej występują u mężczyzn niż u kobiet, co prawdopodobnie wynika z historycznie większego rozpowszechnienia palenia tytoniu i spożywania alkoholu wśród mężczyzn. Pięcioletnie przeżycie pacjentów z nowotworami głowy i szyi wynosi około 60 procent, choć wskaźnik ten może się znacznie różnić w zależności od lokalizacji nowotworu, jego zaawansowania w momencie diagnozy oraz typu histologicznego.1

Przyczyny nowotworów głowy i szyi

Nowotwory głowy i szyi nie mają jednej, prostej przyczyny – ich powstanie jest wynikiem złożonego oddziaływania wielu czynników. Większość z nich, około 90 procent, to raki płaskonabłonkowe, które rozwijają się z płaskich komórek wyściełających wilgotne powierzchnie jamy ustnej, gardła i krtani.2 Te komórki są szczególnie narażone na działanie substancji drażniących i kancerogennych, z którymi mają bezpośredni kontakt.

Tytoń i alkohol to dwie najważniejsze przyczyny nowotworów głowy i szyi niezwiązanych z wirusem HPV. Palenie papierosów, fajek, cygar oraz żucie tytoniu wprowadza do organizmu setki substancji chemicznych, z których wiele ma udowodnione działanie rakotwórcze. Te substancje bezpośrednio uszkadzają DNA komórek wyściełających drogi oddechowe i jamę ustną, co z czasem może prowadzić do przekształcenia zdrowych komórek w nowotworowe. Alkohol działa synergicznie z tytoniem – oznacza to, że ich łączne stosowanie zwiększa ryzyko zachorowania znacznie bardziej niż suma ich pojedynczych efektów.3

W ostatnich dekadach coraz większe znaczenie zyskało zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, szczególnie jego typem 16. HPV jest odpowiedzialny za około 70 procent nowotworów części gardła zwanej gardłem ustnym, w tym nowotworów podniebiennych migdałków i nasady języka.4 Wirus ten przenosi się głównie drogą kontaktów seksualnych, w tym seksu oralnego. HPV wnika do komórek i wprowadza własny materiał genetyczny, który zakłóca naturalne mechanizmy kontroli wzrostu komórki, prowadząc do jej niekontrolowanego podziału.

Innym wirusem związanym z nowotworami głowy i szyi jest wirus Epsteina-Barr (EBV), który zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów nosogardła – górnej części gardła znajdującej się za nosem. Ten wirus jest bardzo powszechny i u większości ludzi nie powoduje poważnych problemów, jednak w niektórych przypadkach, szczególnie przy współwystępowaniu innych czynników ryzyka, może przyczynić się do rozwoju nowotworu.3

Dieta również odgrywa pewną rolę w powstawaniu nowotworów głowy i szyi. Niedostateczne spożycie świeżych owoców i warzyw, które są bogatym źródłem witamin, minerałów i przeciwutleniaczy chroniących komórki przed uszkodzeniem, może zwiększać ryzyko zachorowania. Z drugiej strony, pewne nawyki żywieniowe, takie jak żucie orzecha betelowego, popularnego w niektórych krajach azjatyckich, są silnie związane z rozwojem nowotworów jamy ustnej.3

Czynniki ryzyka

Znajomość czynników ryzyka związanych z nowotworami głowy i szyi jest kluczowa, ponieważ wiele z nich można modyfikować poprzez zmianę stylu życia. Najsilniejszym czynnikiem ryzyka jest używanie wyrobów tytoniowych w jakiejkolwiek formie. Dotyczy to nie tylko papierosów, ale także cygar, fajek, tytoniu żującego i innych produktów zawierających tę substancję. Im dłużej osoba pali i im większe są ilości spożywanego tytoniu, tym wyższe jest ryzyko zachorowania.5

Nadmierne spożycie alkoholu również znacząco zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów głowy i szyi. Osoby, które regularnie piją duże ilości alkoholu, narażają delikatne tkanki jamy ustnej i gardła na ciągłe działanie tej substancji drażniącej i uszkadzającej komórki. Co gorsza, alkohol potęguje szkodliwy wpływ tytoniu – osoby które zarówno palą, jak i piją, mają wielokrotnie wyższe ryzyko zachorowania niż te, które robią tylko jedno z tych rzeczy lub żadnej.5

Zakażenie wirusem HPV stało się w ostatnich latach jednym z najważniejszych czynników ryzyka, szczególnie dla nowotworów gardła ustnego. Ryzyko to zwiększa się wraz z liczbą partnerów seksualnych i praktykowaniem seksu oralnego. Jednak warto podkreślić, że dostępne są szczepionki przeciwko HPV, które mogą skutecznie chronić przed zakażeniem typami wirusa najczęściej wywołującymi nowotwory.5

Długotrwałe i nadmierne narażenie na słońce zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów skóry na wargach. Osoby pracujące na zewnątrz, takie jak rolnicy, rybacy czy pracownicy budowlani, są szczególnie narażone, zwłaszcza jeśli nie stosują odpowiedniej ochrony przeciwsłonecznej.5

Narażenie zawodowe na pewne substancje chemiczne również zwiększa ryzyko. Dotyczy to szczególnie osób pracujących w przemyśle, które mają kontakt z pyłem azbestu, pyłem drzewnym, oparami farb, chemikaliami stosowanymi w przemyśle metalowym czy petrochemicznym. Długotrwałe wdychanie tych substancji może prowadzić do uszkodzenia komórek nosa, zatok i gardła.3

Niektóre czynniki genetyczne mogą również odgrywać rolę w zwiększaniu ryzyka nowotworów głowy i szyi. Osoby, które mają w rodzinie przypadki tych nowotworów, mogą być bardziej podatne na ich rozwój, choć dokładne mechanizmy tej podatności nie są jeszcze w pełni poznane. Warto również wspomnieć, że wcześniejsze napromienianie okolicy głowy i szyi, na przykład w ramach leczenia innego nowotworu, zwiększa ryzyko rozwoju wtórnych nowotworów w tej okolicy wiele lat później.3

Refluks żołądkowo-przełykowy, stan w którym treść żołądkowa cofa się do przełyku i gardła, jest podejrzewany o zwiększanie ryzyka niektórych nowotworów głowy i szyi. Kwaśna treść żołądkowa może przewlekle drażnić delikatną błonę śluzową, potencjalnie prowadząc do zmian komórkowych sprzyjających rozwojowi nowotworu.3

Objawy nowotworów głowy i szyi

Objawy nowotworów głowy i szyi mogą być różnorodne i często zależą od dokładnej lokalizacji nowotworu. Niestety, wczesne stadia tych nowotworów mogą przebiegać bezobjawowo lub powodować tylko łagodne, niespecyficzne dolegliwości, które łatwo pomylić z mniej poważnymi schorzeniami. To właśnie opóźnienie w rozpoznaniu często prowadzi do wykrycia choroby w bardziej zaawansowanym stadium.5

Jednym z najczęstszych objawów jest uporczywy ból gardła, który nie ustępuje mimo leczenia domowego czy antybiotyków. Wiele osób bagatelizuje ten objaw, myśląc że to zwykłe przeziębienie, jednak ból gardła trwający dłużej niż dwa tygodnie powinien zawsze być powodem do konsultacji lekarskiej. Podobnie, trudności w połykaniu lub uczucie, że coś utknęło w gardle, mogą być oznakami nowotworu, szczególnie gdy objawy te nasilają się z czasem.5

W jamie ustnej nowotwory mogą objawiać się jako białe lub czerwone plamy na dziąsłach, języku lub wewnętrznej części policzków, które nie goją się. Może również pojawić się obrzęk szczęki, nietypowe krwawienie lub ból w jamie ustnej, problemy z protezami dentystycznymi, które nagle przestają pasować, lub guzek lub zgrubienie w jamie ustnej.5 Te zmiany mogą być bezbolesne na początku, co dodatkowo sprzyja ich ignorowaniu.

Nowotwory krtani często powodują zmiany w głosie, takie jak chrypka, która utrzymuje się przez dłuższy czas. Każda chrypka trwająca dłużej niż dwa tygodnie powinna być zbadana przez lekarza, szczególnie u osób palących lub nadmiernie spożywających alkohol. Inne objawy mogą obejmować trudności w oddychaniu lub mówieniu oraz ból podczas połykania.5

Nowotwory nosogardła – górnej części gardła za nosem – mogą powodować problemy z oddychaniem lub mówieniem, częste krwawienia z nosa, uporczywe bóle głowy, ból lub dzwonienie w uszach oraz problemy ze słuchem. Te objawy wynikają z bliskości nosogardła do ważnych struktur, takich jak trąbka słuchowa łącząca gardło z uchem środkowym.2

Powiększone węzły chłonne na szyi są częstym objawem nowotworów głowy i szyi. Mogą one objawiać się jako guzki lub zgrubienia na szyi, które utrzymują się przez kilka tygodni. Chociaż powiększone węzły chłonne mogą mieć wiele przyczyn, w tym infekcje, każdy uporczywy guzek na szyi powinien zostać zbadany przez lekarza, szczególnie jeśli współistnieją inne objawy.4

Niewyjaśniona utrata wagi jest kolejnym objawem, który może wskazywać na obecność nowotworu. Dzieje się tak, ponieważ ból lub trudności w połykaniu mogą utrudniać jedzenie, a sam nowotwór może również wpływać na metabolizm organizmu i powodować utratę apetytu.

Zapobieganie nowotworom głowy i szyi

Dobra wiadomość jest taka, że wiele przypadków nowotworów głowy i szyi można zapobiec poprzez modyfikację stylu życia i unikanie znanych czynników ryzyka. Najskuteczniejszym krokiem, jaki można podjąć, jest całkowite unikanie produktów tytoniowych. Osoby, które nigdy nie zaczęły palić, mają znacznie niższe ryzyko rozwoju tych nowotworów. Jeśli jednak ktoś już pali, rzucenie tego nałogu w każdym wieku przynosi korzyści zdrowotne i zmniejsza ryzyko zachorowania.5

Ograniczenie spożycia alkoholu to kolejny ważny krok w prewencji. Jeśli ktoś decyduje się pić alkohol, powinien robić to z umiarem. Wytyczne zdrowotne zalecają, aby mężczyźni nie spożywali więcej niż dwa drinki dziennie, a kobiety nie więcej niż jeden drink dziennie. Całkowite unikanie alkoholu lub jego bardzo ograniczone spożycie jeszcze bardziej zmniejsza ryzyko.5

Szczepienie przeciwko wirusowi HPV stanowi przełomową metodę zapobiegania nowotworom związanym z tym wirusem. Szczepionka jest najbardziej skuteczna, gdy podawana jest przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, dlatego zaleca się jej podawanie młodzieży. Jednak nawet osoby starsze mogą odnieść korzyść ze szczepienia. Szczepionka chroni przed typami HPV najczęściej wywołującymi nowotwory, w tym przed HPV 16 i 18, które są odpowiedzialne za większość przypadków nowotworów głowy i szyi związanych z tym wirusem.5 W przypadku szczepionki Gardasil-9, ochrona obejmuje dodatkowo typy 31, 33, 45, 52 i 58.1

Ochrona przed nadmiernym nasłonecznieniem jest kluczowa w zapobieganiu nowotworom warg, które są rodzajem raka skóry. Stosowanie kremów z filtrem UV, noszenie kapeluszy z szerokim rondem i unikanie intensywnego słońca w godzinach od 10:00 do 16:00 może znacznie zmniejszyć to ryzyko. Osoby pracujące na zewnątrz powinny być szczególnie ostrożne.5

Zdrowa dieta bogata w świeże owoce i warzywa może pomóc w ochronie przed nowotworami głowy i szyi. Produkty te zawierają witaminy, minerały i przeciwutleniacze, które pomagają chronić komórki przed uszkodzeniem. Szczególnie zalecane są warzywa krzyżowe, takie jak brokuły czy kalafior, oraz owoce bogate w witaminę C.

Regularne badania stomatologiczne mogą pomóc w wczesnym wykryciu zmian w jamie ustnej. Dentysta może zauważyć niepokojące zmiany podczas rutynowego przeglądu, które mogą być oznakami wczesnego stadium nowotworu. Wczesne wykrycie znacznie zwiększa szanse na skuteczne leczenie i pełne wyzdrowienie.6

W miejscach pracy, gdzie występuje narażenie na pyły, opary chemiczne czy inne substancje drażniące, ważne jest stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego, takiego jak maski czy respiratory. Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy może znacznie zmniejszyć ryzyko długoterminowych skutków zdrowotnych.

Patofizjologia – jak nowotwory głowy i szyi wpływają na organizm

Zrozumienie procesów zachodzących w organizmie podczas rozwoju nowotworu głowy i szyi pomaga lepiej pojąć istotę choroby. Większość nowotworów głowy i szyi zaczyna się w komórkach nabłonka płaskiego – cienkich, płaskich komórkach, które tworzą wilgotną błonę śluzową wyściełającą jamę ustną, nos, gardło i krtań. Te komórki są naturalną barierą chroniącą głębsze tkanki przed uszkodzeniem i zakażeniem.2

Proces przekształcania zdrowych komórek w nowotworowe nie zachodzi z dnia na dzień. Zazwyczaj jest to wieloletni proces, podczas którego komórki stopniowo gromadzą uszkodzenia DNA. Te uszkodzenia mogą być spowodowane przez substancje chemiczne z dymu tytoniowego, przewlekłe działanie alkoholu, infekcje wirusowe lub inne czynniki. Z czasem uszkodzenia te mogą zakłócić normalne mechanizmy kontrolujące wzrost i podział komórek.

Zdrowe komórki mają wbudowane mechanizmy naprawy DNA oraz mechanizmy, które powodują ich śmierć, gdy uszkodzenie jest zbyt duże do naprawienia. Jednak w komórkach nowotworowych te mechanizmy przestają działać prawidłowo. Komórki zaczynają się niekontrolowanie dzielić, nie reagują na sygnały nakazujące im zaprzestanie wzrostu i nie umierają, kiedy powinny. To prowadzi do nagromadzenia nieprawidłowych komórek, które tworzą guz.7

W przypadku nowotworów związanych z wirusem HPV, mechanizm jest nieco inny. Wirus wprowadza własny materiał genetyczny do komórki, który koduje białka E6 i E7. Te białka inaktywują naturalne białka supresorowe guza w komórce – p53 i Rb – które normalnie zapobiegają niekontrolowanemu wzrostowi. Bez działania tych naturalnych mechanizmów obronnych komórka zaczyna się dzielić bez kontroli.

Wraz z rozwojem nowotworu, guz zaczyna wpływać na otaczające tkanki na różne sposoby. Mechanicznie może naciskać na sąsiednie struktury, powodując ból, trudności w połykaniu lub oddychaniu. Nowotwór krtani może na przykład wpływać na funkcjonowanie strun głosowych, powodując chrypkę, podczas gdy guz w jamie ustnej może utrudniać żucie i połykanie.

Nowotwory głowy i szyi mają również tendencję do rozprzestrzeniania się do regionalnych węzłów chłonnych. Węzły chłonne są częścią układu odpornościowego i działają jak filtry, wychwytując bakterie, wirusy i inne niepożądane substancje. Niestety, mogą również wychwycić komórki nowotworowe, które oderwały się od pierwotnego guza. Te komórki mogą następnie rosnąć w węzłach chłonnych, powodując ich powiększenie.7

W bardziej zaawansowanych stadiach, komórki nowotworowe mogą dostać się do krwiobiegu i rozprzestrzenić się do odległych narządów, takich jak płuca, wątroba czy kości. Ten proces nazywany jest przerzutowaniem i znacznie komplikuje leczenie oraz pogarsza rokowanie.

Nowotwory głowy i szyi wpływają również na funkcje fizjologiczne organizmu poprzez wydzielanie różnych substancji biochemicznych. Mogą na przykład stymulować tworzenie nowych naczyń krwionośnych w procesie zwanym angiogenezą, co zapewnia im dostawę tlenu i składników odżywczych niezbędnych do dalszego wzrostu. Nowotwór może również wpływać na układ odpornościowy, często osłabiając jego zdolność do rozpoznawania i niszczenia komórek nowotworowych.

Biochemiczne zmiany związane z obecnością nowotworu mogą prowadzić do ogólnoustrojowych objawów, takich jak utrata wagi, zmęczenie i osłabienie. Dzieje się tak częściowo dlatego, że nowotwór wykorzystuje energię i składniki odżywcze, które normalnie byłyby dostępne dla zdrowych tkanek, a częściowo z powodu substancji wydzielanych przez sam nowotwór, które wpływają na metabolizm organizmu.