Nowotwór głowy i szyi Diagnostyka

Wprowadzenie – kto powinien zgłosić się na badania diagnostyczne

Diagnostyka nowotworów głowy i szyi powinna być przeprowadzona u osób, które zauważają u siebie niepokojące objawy trwające dłużej niż dwa do trzech tygodni. Najważniejszym sygnałem ostrzegawczym jest uporczywy ból gardła, który nie ustępuje mimo stosowania domowych środków czy leków dostępnych bez recepty1.

Szczególnie czujne powinny być osoby z grupy podwyższonego ryzyka, czyli palący tytoń, osoby nadużywające alkoholu, a także ci, którzy mieli kontakt z wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), znanym jako czynnik powodujący część nowotworów gardła2. Wirus HPV jest szczególnie związany z rakiem gardła środkowego (oropharynx), czyli obszaru obejmującego migdałki i nasadę języka3.

Warto zgłosić się do lekarza, jeśli w jamie ustnej pojawia się białe lub czerwone zmiany, które nie goją się przez kilka tygodni, lub jeśli zauważysz guzek w szyi, który nie znika. Inne niepokojące objawy to trudności w przełykaniu, uczucie, że coś utknęło w gardle, nieustępujący ból uszu, zmiany w głosie trwające dłużej niż dwa tygodnie, a także nietypowe krwawienia w jamie ustnej2.

Objawy nowotworów głowy i szyi mogą się różnić w zależności od tego, w której części powstał guz. W jamie ustnej mogą to być bolesne owrzodzenia, trudności z żuciem, problemy z dopasowaniem protezy lub puchnięcie szczęki. W przypadku nosogardzieli – górnej części gardła za nosem – mogą wystąpić trudności w oddychaniu lub mówieniu. Rak krtani często objawia się bólem podczas połykania2.

Ponieważ wiele z tych objawów może być również spowodowanych innymi, mniej poważnymi problemami zdrowotnymi, lekarze muszą przeprowadzić dokładną diagnostykę, aby potwierdzić lub wykluczyć obecność nowotworu. Tylko specjalistyczne badania mogą dać pewność co do rozpoznania.

Klasyczne metody diagnostyczne nowotworów głowy i szyi

Diagnozowanie nowotworów głowy i szyi zaczyna się zazwyczaj od dokładnego wywiadu lekarskiego i badania fizykalnego. Lekarz pyta pacjenta o objawy, ich czas trwania, historię palenia tytoniu i picia alkoholu oraz inne czynniki ryzyka. Następnie przeprowadza badanie, w którym oglądając i dotykając ocenia jamę ustną, gardło, szyję oraz okoliczne węzły chłonne4.

Jednym z podstawowych badań jest badanie endoskopowe, które pozwala lekarzowi zajrzeć w głąb gardła i krtani. Podczas badania używa się cienkiego, elastycznego lub sztywnego narzędzia z kamerą na końcu, które wprowadza się przez nos lub usta. Badanie to może być wykonane w gabinecie lekarskim, czasami po miejscowym znieczuleniu, aby zwiększyć komfort pacjenta4.

Jeśli lekarz zauważy podejrzane zmiany, kolejnym krokiem jest biopsja, czyli pobranie małego wycinka tkanki do badania pod mikroskopem. Biopsja jest jedynym sposobem, aby z całkowitą pewnością stwierdzić, czy zmiana jest nowotworowa. Materiał pobierany jest w trakcie endoskopii lub poprzez nakłucie cienką igłą, na przykład gdy badany jest guzek w szyi4.

Po potwierdzeniu rozpoznania, konieczne jest określenie zaawansowania choroby, czyli ocena, jak daleko nowotwór się rozprzestrzenił. W tym celu wykonuje się różne badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI). Badania te tworzą szczegółowe obrazy struktur wewnętrznych ciała i pozwalają ocenić rozmiar guza, a także sprawdzić, czy nowotwór zajął pobliskie tkanki lub węzły chłonne4.

Pozytonowa tomografia emisyjna (PET) to kolejne badanie obrazowe, które może być wykorzystane w diagnostyce. W tym badaniu pacjent otrzymuje niewielką ilość substancji radioaktywnej, która gromadzi się w komórkach nowotworowych. Specjalna kamera wykrywa te obszary, co pomaga zlokalizować ogniska choroby w całym ciele4.

W niektórych przypadkach może być konieczne wykonanie panendoskopii, czyli badania wykonywanego pod znieczuleniem ogólnym, podczas którego lekarz dokładnie ocenia wszystkie obszary głowy i szyi, w tym gardło, krtań, tchawicę i przełyk. Pozwala to na bardzo precyzyjną ocenę zasięgu choroby oraz pobranie dodatkowych wycinków do badania4.

Ważnym elementem diagnostyki jest również ocena stanu ogólnego pacjenta, w tym funkcji nerek, wątroby i serca. Pomaga to lekarzom zaplanować odpowiednie leczenie, biorąc pod uwagę ogólny stan zdrowia chorego oraz możliwe przeciwwskazania do określonych terapii.

Diagnostyka w celu zakwalifikowania do badań klinicznych

Badania kliniczne to specjalne programy, w których testuje się nowe metody leczenia nowotworów. Aby pacjent mógł wziąć udział w takim badaniu, musi spełnić określone kryteria włączenia. Diagnostyka w tym przypadku jest bardziej szczegółowa niż standardowe badania, ponieważ naukowcy muszą dokładnie wiedzieć, jaki typ nowotworu ma pacjent, jak bardzo jest zaawansowany i czy inne schorzenia mogłyby wpłynąć na wyniki badania5.

Jednym z podstawowych wymagań w badaniach klinicznych jest potwierdzenie rozpoznania za pomocą badania histopatologicznego, czyli mikroskopowej oceny tkanki pobranej podczas biopsji. Często wymagane jest, aby próbka została dodatkowo oceniona przez specjalistycznego patologa, który potwierdzi typ nowotworu, na przykład rak płaskonabłonkowy, będący najczęstszą formą nowotworu głowy i szyi6.

W ramach kwalifikacji do badań klinicznych pacjenci często muszą przejść dodatkowe badania obrazowe, takie jak MRI lub PET-CT, które dokładnie określają rozmiar guza i obecność przerzutów. Te informacje są kluczowe, aby ocenić, czy pacjent znajduje się na odpowiednim etapie choroby, aby móc uczestniczyć w danym badaniu5.

Coraz większą rolę w diagnostyce odgrywa również testowanie na obecność biomarkerów, czyli specyficznych cech molekularnych nowotworu. Na przykład w przypadku nowotworów gardła środkowego często sprawdza się, czy nowotwór jest związany z infekcją wirusem HPV. Nowotwory HPV-dodatnie mają inną biologię i lepiej odpowiadają na leczenie niż te niezwiązane z HPV, dlatego w niektórych badaniach klinicznych przyjmuje się pacjentów tylko z jednym typem nowotworu3.

Oprócz badań związanych bezpośrednio z nowotworem, pacjenci muszą przejść szereg testów oceniających ogólny stan zdrowia. Obejmują one badania krwi, w tym morfologię, która ocenia liczbę czerwonych i białych krwinek oraz płytek krwi, a także badania funkcji wątroby i nerek. Te parametry są istotne, ponieważ wiele leków stosowanych w badaniach klinicznych może wpływać na pracę tych narządów5.

Przed włączeniem do badania pacjenci często muszą również przejść badanie wydolności fizycznej, które ocenia, jak dobrze radzą sobie z codziennymi czynnościami. Lekarze używają różnych skal, takich jak skala wydolności według Organizacji Światowej Zdrowia (WHO) lub skala ECOG, które pomagają określić, czy pacjent jest wystarczająco sprawny, by wziąć udział w badaniu klinicznym5.

Warto pamiętać, że diagnostyka do badań klinicznych nie jest bardziej ryzykowna niż standardowa diagnostyka. Polega ona głównie na bardziej szczegółowej dokumentacji stanu zdrowia i może wymagać dodatkowych wizyt u lekarza oraz dodatkowych testów. Wszystkie badania są wykonywane zgodnie z najwyższymi standardami medycznymi i etycznymi.