Hipogonadyzm męski

Czym jest hipogonadyzm męski

Hipogonadyzm męski to stan kliniczny, w którym jądra nie produkują wystarczającej ilości testosteronu1. Mówiąc dokładniej, komórki Leydiga w jądrach są odpowiedzialne za wytwarzanie testosteronu1.

Stan ten może być wrodzony lub nabyty i wywołany przez problemy na różnych poziomach osi podwzgórze-przysadka-jądra, która kontroluje produkcję hormonów płciowych1. Hipogonadyzm może występować w każdym wieku i prowadzić do różnych objawów w zależności od momentu jego pojawienia się1.

Inne nazwy tego schorzenia to: zespół niedoboru testosteronu, hipogonadyzm pierwotny, hipogonadyzm wtórny, hipogonadyzm hipergonadotropowy lub hipogonadotropowy1.

Rola testosteronu w organizmie

Testosteron jest głównym androgenem, czyli hormonem męskim. Stymuluje rozwój męskich cech charakterystycznych i jest niezbędny do produkcji plemników (spermatogeneza)1. Poziom testosteronu we krwi jest naturalnie znacznie wyższy u mężczyzn niż u kobiet1.

U mężczyzn testosteron pomaga utrzymywać i rozwijać:

• Narządy płciowe i genitalia
• Masę mięśniową
• Odpowiedni poziom czerwonych krwinek
• Gęstość kości
• Poczucie dobrego samopoczucia
• Funkcję seksualną i rozrodczą1

Organizm ściśle kontroluje poziom testosteronu we krwi. Poziomy są zazwyczaj najwyższe rano i spadają w ciągu dnia1. Podwzgórze i przysadka mózgowa normalnie kontrolują ilość testosteronu produkowaną i uwalnianą przez jądra1.

Podwzgórze uwalnia hormon uwalniający gonadotropinę (GnRH), który sygnalizuje przysadce mózgowej, aby wydzielała hormony luteinizujący (LH) i folikulotropowy (FSH). Te hormony następnie stymulują jądra do produkcji testosteronu1.

Rodzaje hipogonadyzmu

Ważne jest rozróżnienie między hipogonadyzmem pierwotnym a hipogonadyzmem wtórnym1.

W hipogonadyzmie pierwotnym problem leży w samych jądrach – nie funkcjonują one prawidłowo1. Oznacza to, że same jądra lub jajniki nie działają prawidłowo mimo prawidłowych sygnałów z mózgu.

W hipogonadyzmie wtórnym (nazywanym również hipogonadyzmem centralnym) problem dotyczy ośrodków w mózgu kontrolujących gonady – podwzgórza i przysadki mózgowej1. Te struktury nie funkcjonują prawidłowo i nie wysyłają odpowiednich sygnałów do jąder.

Przyczyny hipogonadyzmu

Przyczyna hipogonadyzmu może być pierwotna (problem w jądrach) lub wtórna (problem w przysadce lub podwzgórzu)1.

Przyczyny hipogonadyzmu pierwotnego obejmują:

• Niektóre choroby autoimmunologiczne
• Zaburzenia genetyczne i rozwojowe
• Infekcje
• Nadmiar żelaza w organizmie (hemochromatoza)
• Choroby wątroby i nerek
• Napromienianie (jąder)
• Operacje chirurgiczne
• Urazy1

Najbardziej powszechnymi zaburzeniami genetycznymi powodującymi hipogonadyzm pierwotny są zespół Turnera (u kobiet) i zespół Klinefeltera (u mężczyzn)1.

Przyczyny hipogonadyzmu centralnego (wtórnego) obejmują:

• Jadłowstręt psychiczny (anoreksja)
• Krwawienie w okolicy przysadki
• Przyjmowanie niektórych leków, takich jak glikokortykosteroidy i opiaty
• Zaprzestanie przyjmowania sterydów anabolicznych
• Problemy genetyczne
• Infekcje
• Niedobory żywieniowe
• Nadmiar żelaza (hemochromatoza)
• Napromienianie (przysadki lub podwzgórza)
• Szybka, znaczna utrata wagi (w tym utrata wagi po operacjach bariatrycznych)
• Operacje (w okolicy podstawy czaszki, blisko przysadki)
• Urazy
• Guzy1

Genetyczną przyczyną hipogonadyzmu centralnego jest zespół Kallmanna. Wiele osób z tym schorzeniem ma również osłabione zmysł węchu1.

Menopauza jest najczęstszą przyczyną hipogonadyzmu. Jest to normalny stan u wszystkich kobiet i występuje średnio około 50. roku życia1. Poziom testosteronu również spada u mężczyzn wraz z wiekiem. Zakres normalnego testosteronu we krwi jest znacznie niższy u mężczyzny w wieku 50-60 lat niż u mężczyzny w wieku 20-30 lat1.

Poziom testosteronu może również obniżać się z powodu otyłości, chorób przewlekłych takich jak choroby nerek, cukrzyca, choroby płuc i marskość wątroby, ciężkich chorób takich jak zawał serca, operacje lub urazy głowy, oraz przyjmowania niektórych leków1.

Objawy w różnych grupach wiekowych

Objawy hipogonadyzmu są bardzo sugestywne i obejmują zmniejszoną liczbę spontanicznych erekcji, zmniejszone nocne wzmocnienia penisa, obniżony popęd seksualny i zmniejszoną objętość jąder1. Objawy mogą się znacznie różnić, szczególnie w zależności od wieku i nasilenia stanu1.

U noworodków płci męskiej hipogonadyzm może objawiać się:

• Nierozwiniętymi narządami płciowymi
• Niejednoznacznymi narządami płciowymi – które nie są wyraźnie męskie ani żeńskie1

U chłopców, u których hipogonadyzm rozwija się w okresie, gdy normalnie powinna rozpocząć się pokwitanie, objawy mogą obejmować:

• Brak rozwoju masy mięśniowej
• Brak pogłębienia głosu
• Słaby wzrost włosów na ciele
• Zaburzony wzrost penisa i jąder
• Nadmierny wzrost ramion i nóg w stosunku do tułowia
• Rozwój tkanki piersiowej (ginekomastia)1

U dorosłych mężczyzn hipogonadyzm może powodować:

• Dysfunkcję erekcji – problemy z osiągnięciem lub utrzymaniem erekcji
• Niską liczbę plemników lub jej brak, prowadzącą do bezpłodności
• Zmniejszenie rozmiaru jąder
• Utratę owłosienia ciała
• Utratę masy mięśniowej
• Rozwój tkanki piersiowej (ginekomastia)
• Utratę masy kostnej (osteoporoza)
• Uczucie zmęczenia i braku energii
• Zmiany nastroju, w tym depresję i drażliwość
• Uderzenia gorąca1

Częstość występowania

Hipogonadyzm jest powszechnym schorzeniem w populacji męskiej, z wyższą częstością występowania u starszych mężczyzn, mężczyzn z otyłością i mężczyzn z cukrzycą typu 21.

Szacuje się, że około 35% mężczyzn powyżej 45. roku życia i 30-50% mężczyzn z otyłością lub cukrzycą typu 2 ma hipogonadyzm1. Poziom testosteronu u mężczyzn naturalnie spada wraz z wiekiem. Średnio poziom testosteronu spada o około 1% rocznie po osiągnięciu pewnego wieku, choć istnieją pewne wyjątki1.

Badania diagnostyczne

Rozpoznanie hipogonadyzmu wymaga zarówno obecności objawów, jak i potwierdzenia niskiego poziomu testosteronu w badaniach krwi1.

Niedobór testosteronu można zdefiniować jako całkowity poziom testosteronu poniżej 300 ng/dL potwierdzony w dwóch porannych próbkach krwi1. Poziomy testosteronu są zazwyczaj najwyższe rano, dlatego pobieranie próbek o tej porze jest ważne dla dokładnej diagnozy1.

Lekarz oceni także objawy i przeprowadzi badanie fizykalne. Aby określić przyczynę hipogonadyzmu, mogą być zlecone dodatkowe badania krwi mierzące poziom innych hormonów, takich jak hormon luteinizujący (LH), hormon folikulotropowy (FSH) i prolaktyna1.

W niektórych przypadkach mogą być potrzebne badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny (MRI) przysadki mózgowej, aby sprawdzić, czy nie ma guzów lub innych nieprawidłowości1.

U młodszych mężczyzn lekarz może również zlecić badanie genetyczne, jeśli podejrzewa wrodzoną przyczynę hipogonadyzmu1.

Metody leczenia

Pacjenci z hipogonadyzmem są zazwyczaj leczeni terapią zastępczą steroidami płciowymi1. Cele leczenia to:

• Promowanie rozwoju i utrzymanie drugorzędowych cech płciowych oraz normalnej funkcji seksualnej
• Budowanie i utrzymywanie prawidłowej masy kości i mięśni
• Wspomaganie prawidłowego przystosowania psychospołecznego u młodzieży z hipogonadyzmem1

Terapia zastępcza testosteronem (TRT) jest najczęstszym sposobem leczenia hipogonadyzmu męskiego1. Istnieje kilka form terapii zastępczej testosteronem, w tym:

• Zastrzyki – podawane domięśniowo co 1-2 tygodnie lub dłużej, w zależności od preparatu
• Żele lub plastry nakładane na skórę
• Tabletki lub gumy do stosowania w jamie ustnej
• Implanty podskórne (pellety) wszczepianie pod skórę, które uwalniają testosteron przez kilka miesięcy1

Wybór metody leczenia powinien uwzględniać preferencje pacjenta, farmakokinetykę, potencjalne interakcje z lekami, specyficzne działania niepożądane związane z daną formulacją, obciążenie związane z leczeniem i koszty1.

Dla mężczyzn, którzy chcą zachować płodność, długodziałające formy terapii zastępczej testosteronem mogą być niewłaściwe, ponieważ mogą hamować produkcję plemników1. W takich przypadkach dostępne są alternatywne opcje leczenia, takie jak:

• Cytrynian klomifenu – lek, który stymuluje własną produkcję testosteronu przez organizm
• Egzogenne gonadotropiny – hormony, które stymulują jądra do produkcji testosteronu i plemników
• Hormon uwalniający gonadotropinę (GnRH) – może skutecznie indukować spermatogenezę, ale jest niepraktyczny w podawaniu
• Donosowy testosteron – może być dobrą opcją leczenia, ale jego skuteczność została jak dotąd wykazana tylko w małych próbach1

Cytrynian klomifenu i egzogenne gonadotropiny są bezpieczne, oferują dobrą kontrolę objawów i mogą skutecznie wywołać płodność u pacjentów z hipogonadyzmem1.

Badania sugerują, że terapia zastępcza testosteronem może poprawić funkcję seksualną, objawy depresyjne, gęstość kości i beztłuszczową masę ciała1. Duże badanie kliniczne (badanie TRAVERSE) wykazało, że terapia zastępcza testosteronem nie zwiększa ryzyka zawału serca ani udaru, nawet u pacjentów z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym1.

Rokowanie i jakość życia

Hipogonadyzm może znacząco zmniejszyć jakość życia, wpływając na energię, nastrój, funkcję seksualną i ogólne samopoczucie1. Wiele objawów, takich jak zmniejszenie masy mięśniowej, utrata gęstości kości i problemy seksualne, może mieć długotrwały wpływ na zdrowie fizyczne i emocjonalne1.

Odpowiednie leczenie może znacznie poprawić objawy i jakość życia. Klinicyści powinni monitorować mężczyzn otrzymujących terapię zastępczą testosteronem pod kątem poprawy objawów, potencjalnych działań niepożądanych i przestrzegania leczenia1.

Poziom testosteronu w surowicy, hematokryt (odsetek czerwonych krwinek we krwi) i poziom antygenu specyficznego dla prostaty (PSA) powinny być mierzone na początku i co najmniej raz w roku u mężczyzn w wieku 40 lat i starszych otrzymujących terapię zastępczą testosteronem1.

Zdrowy styl życia może również pomóc w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu. Przyjmowanie zdrowych nawyków, takich jak regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, utrzymanie prawidłowej wagi ciała i unikanie nadmiernego stresu, może pomóc w poprawie lub utrzymaniu poziomu testosteronu1.

Po szczegółowym omówieniu potencjalnych korzyści i zagrożeń związanych z leczeniem, terapia zastępcza testosteronem powinna być rozważana u mężczyzn z niedoborem testosteronu w celu skorygowania wybranych objawów i wywołania oraz utrzymania drugorzędowych cech płciowych1.