Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
6 badań klinicznych w tym schorzeniu
Badanie bezpieczeństwa i tolerancji substancji ALE1 u zdrowych dorosłych oraz dorosłych pacjentów z hipofosfatazją
NiemcyBadanie skuteczności ALXN1850 u dzieci z hipofosfatazją, które nie były wcześniej leczone asfotazą alfa
BelgiaBadanie fazy 3 nad ALXN1850 u dzieci z hipofosfatazją wcześniej leczonych asfotazą alfa
FrancjaBadanie oceniające wpływ ilofotazy alfa na biomarkery u dorosłych pacjentów z hipofosfatazją
NiemcyW skrócie
Hipofosfatazja to rzadka, genetyczna choroba metaboliczna kości, która sprawia, że kości stają się miękkie i podatne na złamania, a zęby wypadają przedwcześnie. Choroba może pojawić się w każdym wieku – od okresu prenatalnego aż po dorosłość – i wykazuje bardzo różne nasilenie objawów. Leczenie obejmuje zarówno standardowe metody wspomagające, jak i terapię enzymatyczną zastępczą, która w ciężkich przypadkach może uratować życie.
Leczenie hipofosfatazji koncentruje się przede wszystkim na opanowaniu objawów, poprawie jakości życia oraz, w przypadku ciężkich postaci, na uratowaniu życia pacjenta. Cel terapii zależy od tego, w jakim stadium choroby znajduje się dana osoba i jak poważne są objawy. U niemowląt z najcięższą postacią choroby kluczowe znaczenie ma zapewnienie przeżycia i zapobieganie powikłaniom ze strony układu oddechowego oraz szkieletu. U dorosłych z łagodniejszymi objawami terapia może koncentrować się na zmniejszeniu bólu kostno-stawowego, zapobieganiu złamaniom oraz wsparciu w codziennym funkcjonowaniu.
Ważne jest, że sposób leczenia zależy również od indywidualnych cech pacjenta. Nie każdy chory wymaga takiej samej terapii. Lekarz prowadzący musi ocenić, jak bardzo naruszona jest mineralizacja kości, czy występują powikłania takie jak drgawki (napady epileptyczne związane z niedoborem witaminy B6), problemy z zębami, czy deformacje szkieletu. Wiek pacjenta ma znaczenie, ponieważ u dzieci choroba może prowadzić do opóźnień w rozwoju ruchowym, podczas gdy u dorosłych dominują złamania stresowe i przewlekły ból.
Współczesna medycyna oferuje dwa główne nurty terapii hipofosfatazji. Pierwszy to standardowe leczenie zalecane przez towarzystwa medyczne, które obejmuje stosowanie różnych metod wspomagających, takich jak fizjoterapia, opieka ortopedyczna, stomatologiczna i neurologiczna. Drugi nurt to nowe terapie, które są badane w ramach badań klinicznych. Najbardziej obiecującą z nich jest terapia enzymatyczna zastępcza, która została zatwierdzona w wielu krajach jako leczenie pierwszego rzutu u pacjentów z ciężką postacią choroby.
Należy zaznaczyć, że leczenie hipofosfatazji jest procesem długotrwałym i często wymaga zaangażowania zespołu specjalistów. Pacjent powinien być pod stałą opieką m.in. endokrynologa, ortopedy, dentysty, neurologa, a czasem także fizjoterapeuty i psychologa. Taka wielodyscyplinarna opieka pozwala na kompleksowe zarządzanie wszystkimi aspektami choroby i poprawia rokowanie.
Standardowe leczenie hipofosfatazji polega głównie na łagodzeniu objawów i wspomaganiu funkcjonowania pacjenta. Niestety, przez wiele lat nie istniała żadna terapia, która celowałaby w przyczynę choroby, czyli niedobór enzymu fosfatazy alkalicznej nieswoistej tkankowej (TNAP). Dlatego lekarze musieli stosować różne metody symptomatyczne, aby złagodzić ból, zapobiegać powikłaniom i poprawić komfort życia chorych.
W przypadku pacjentów z łagodnymi objawami, takimi jak przedwczesna utrata zębów mlecznych lub okazjonalny ból kości, leczenie może obejmować jedynie regularne wizyty u stomatologa, który monitoruje stan uzębienia. Ważne jest, aby dentysta był świadomy rozpoznania, ponieważ nieprawidłowe leczenie stomatologiczne może prowadzić do dalszych uszkodzeń zębów i dziąseł. Pacjenci z hipofosfatazją często wymagają specjalistycznej opieki protetycznej oraz wczesnego planowania leczenia ortodontycznego.
Pacjenci, którzy cierpią na przewlekły ból kostny lub stawowy, mogą otrzymać leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol lub niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Jednak te leki tylko tymczasowo łagodzą ból i nie wpływają na przebieg choroby. W przypadkach, gdy ból jest bardzo silny, może być konieczne zastosowanie silniejszych leków przeciwbólowych, a nawet opioidów, choć zawsze pod ścisłym nadzorem lekarskim.
Fizjoterapia odgrywa istotną rolę w standardowym leczeniu. Regularne ćwiczenia pomagają wzmocnić mięśnie, poprawić równowagę i zmniejszyć ryzyko upadków, co jest szczególnie ważne u dzieci z opóźnionym rozwojem motorycznym oraz u dorosłych z osłabieniem mięśni. Fizjoterapeuci mogą również pomóc w nauce chodzenia na kuli lub o kulach, jeśli pacjent doznał złamania. Ważne jest, aby ćwiczenia były dostosowane indywidualnie, ponieważ zbyt intensywny wysiłek może prowadzić do dodatkowych urazów kości.
W przypadku poważniejszych postaci choroby, takich jak ciężkie deformacje szkieletu, może być konieczna interwencja chirurgiczna. Zabiegi ortopedyczne mogą obejmować np. korekcję zniekształceń kości długich nóg lub leczenie kraniosynostozy (przedwczesnego zrośnięcia się szwów czaszkowych). Takie operacje wymagają dużej ostrożności, ponieważ kości u pacjentów z hipofosfatazją są kruche i gorzej się goją. Chirurdzy muszą być świadomi specyfiki tej choroby, aby uniknąć powikłań pooperacyjnych.
Standardowe leczenie obejmuje także monitorowanie i leczenie powikłań. U niemowląt z ciężką postacią choroby mogą wystąpić drgawki związane z wysokim poziomem pirydoksalu 5'-fosforanu (PLP), czyli aktywnej formy witaminy B6. W takich przypadkach lekarz może przepisać pirydoksynę (witaminę B6) w postaci nieufosforylowanej, aby obniżyć stężenie PLP we krwi i zapobiec napadom. Niemowlęta mogą także wymagać wsparcia oddechowego, ponieważ nieprawidłowy rozwój klatki piersiowej może prowadzić do problemów z oddychaniem.
Czas trwania standardowego leczenia wspomagającego jest indywidualny. U pacjentów z łagodnymi objawami może wystarczyć okresowa kontrola u specjalistów oraz stosowanie podstawowych środków przeciwbólowych i fizjoterapii. Natomiast u osób z ciężką postacią choroby leczenie wymaga ciągłej opieki wielospecjalistycznej i może trwać przez całe życie. Działania niepożądane standardowego leczenia są zazwyczaj związane z konkretnymi lekami lub procedurami – na przykład NLPZ mogą powodować problemy żołądkowe, a zabiegi chirurgiczne wiążą się z ryzykiem infekcji i powolnego gojenia się ran.
W ostatnich latach poczyniono ogromny postęp w zrozumieniu hipofosfatazji i w opracowywaniu nowych terapii. Przełomem było odkrycie, że zastąpienie brakującego enzymu – fosfatazy alkalicznej – może znacząco poprawić rokowanie u pacjentów z ciężkimi postaciami choroby. Leczenie to nosi nazwę terapii enzymatycznej zastępczej (ERT, enzyme replacement therapy). Pierwszym lekiem z tej grupy, zatwierdzonym przez agencje regulacyjne, jest asfotaza alfa, znana pod nazwą handlową Strensiq.
Asfotaza alfa to syntetyczny enzym, który został specjalnie zaprojektowany tak, aby docierał do kości i tam wykonywał swoją pracę. Działa poprzez rozkład substancji, które normalnie blokują mineralizację kości – takich jak nieorganiczny pirofosforan (PPi). Gdy te substancje są rozkładane, minerały mogą znowu odkładać się w kościach, co sprawia, że stają się one bardziej twarde i mniej podatne na złamania. Lek podawany jest w formie zastrzyków podskórnych, najczęściej trzy do sześciu razy w tygodniu, w zależności od ciężkości choroby i wskazań lekarza.
Badania kliniczne wykazały, że u niemowląt i małych dzieci z ciężką postacią hipofosfatazji leczenie asfotazą alfa może być ratujące życie. W jednym z badań otwartych, obejmującym 99 pacjentów, którzy rozwinęli chorobę w okresie prenatalnym, niemowlęcym lub młodzieńczym, zastosowanie leku przez okres do 6,5 roku znacząco poprawiło przeżywalność. Około 97% pacjentów otrzymujących lek przeżyło do pierwszego roku życia, podczas gdy w grupie kontrolnej (historycznej) jedynie 42% dzieci przeżyło. Lek poprawiał także funkcję płuc, zmniejszał ryzyko powikłań oddechowych i przyspieszał mineralizację kości.
W badaniach klinicznych oceniano też wpływ asfotazy alfa u pacjentów w wieku młodzieńczym. Wyniki pokazały poprawę w zakresie wzrostu, zdrowia kości oraz sprawności ruchowej w porównaniu z danymi z naturalnej historii choroby. Dzieci, które otrzymywały lek, mogły lepiej funkcjonować w życiu codziennym, chodziły bez pomocy i osiągały kamienie milowe rozwoju ruchowego wcześniej niż te, które nie były leczone. Ważnym aspektem było również zmniejszenie bólu kostnego, który znacznie ogranicza jakość życia młodych pacjentów.
Asfotaza alfa została zatwierdzona przez Amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) w 2015 roku oraz przez Europejską Agencję Leków (EMA). Zatwierdzenie nastąpiło na podstawie wyników badań z fazy II i III. W badaniach fazy I, które oceniają bezpieczeństwo leku, nie stwierdzono poważnych działań niepożądanych. W kolejnych fazach – fazy II (ocena skuteczności) i fazy III (porównanie z dotychczasowym standardem leczenia) – wykazano nie tylko skuteczność, ale również korzystny profil bezpieczeństwa leku.
Mechanizm działania asfotazy alfa polega na odtworzeniu aktywności enzymu, którego brakuje u pacjentów z hipofosfatazją. Enzym ten jest modyfikowany tak, aby miał tendencję do wiązania się z kośćmi – dlatego nosi nazwę enzymu „targetowanego na kości". Po podaniu zastrzyku lek dociera do krwioobiegu, a następnie transportowany jest do tkanek kostnych, gdzie rozkłada nadmiar PPi i innych substratów. Dzięki temu procesy mineralizacji kości mogą przebiegać prawidłowo. Badania laboratoryjne wykazały również, że asfotaza alfa obniża stężenie PLP w surowicy krwi, co może zapobiegać napadom drgawkowym u niemowląt.
Chociaż asfotaza alfa stanowi ogromny postęp, leczenie to nie jest pozbawione ograniczeń. Jednym z głównych problemów jest sposób podawania – zastrzyki podskórne trzy do sześciu razy w tygodniu mogą być uciążliwe, szczególnie dla małych dzieci. U niektórych pacjentów pojawiają się miejscowe reakcje skórne w miejscu wstrzyknięcia, takie jak zaczerwienienie, obrzęk czy bolesność. Rzadziej obserwuje się reakcje ogólnoustrojowe, takie jak gorączka lub ból mięśni. Wstępne wyniki badań sugerują jednak, że większość działań niepożądanych jest łagodna i przemija samoistnie.
Badania kliniczne nad nowymi metodami leczenia hipofosfatazji trwają nadal. Naukowcy prowadzą badania nad innymi formami terapii enzymatycznej, a także nad terapią genową. Ostatnie doniesienia z 2025 roku wspominają o nowej terapii genowej, która może umożliwić jednorazowe lub długoterminowe dostarczenie genu kodującego fosfatazę alkaliczną. Tego typu leczenie mogłoby w przyszłości zastąpić regularne zastrzyki i zapewnić pacjentom stałą obecność enzymu w organizmie. Badania są jednak wciąż na wczesnym etapie – faza przedkliniczna lub wczesna faza I – i potrzebne są dalsze prace, aby ocenić bezpieczeństwo i skuteczność tej metody.
Badania kliniczne z użyciem asfotazy alfa prowadzone są w wielu krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, krajach Europy oraz w Azji. Pacjenci z Polski mają możliwość udziału w tych badaniach, jeśli spełniają określone kryteria włączenia, takie jak potwierdzenie diagnozy hipofosfatazji na podstawie badań genetycznych, niski poziom fosfatazy alkalicznej w surowicy oraz obecność charakterystycznych objawów klinicznych. Informacje o rekrutacji do badań klinicznych można znaleźć na stronach internetowych szpitali specjalistycznych oraz rejestrów badań klinicznych.
Wyniki badań klinicznych są na bieżąco monitorowane przez zespoły naukowców. Wstępne dane wskazują, że pacjenci leczeni asfotazą alfa doświadczają nie tylko poprawy parametrów klinicznych (jak gęstość mineralna kości), ale również subiektywnej poprawy jakości życia. Rodzice dzieci leczonych tym lekiem zgłaszają, że ich pociechy stają się bardziej aktywne, mniej często odczuwają ból i lepiej funkcjonują w codziennych czynnościach. Dorośli pacjenci zgłaszają zmniejszenie bólu i większą samodzielność w życiu codziennym.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
