Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
2 badania kliniczne w tym schorzeniu
Badanie nad długoterminowym bezpieczeństwem i skutecznością nedosiranu u pacjentów z pierwotną hiperoksalurią
FrancjaBadanie skuteczności i bezpieczeństwa lumasiranu u pacjentów z zaawansowaną pierwotną hiperoksalurią typu 1 (PH1)
BelgiaW skrócie
Hiperoksaluria to schorzenie, w którym z moczem wydalane są nadmierne ilości szczawianów – substancji będącej produktem końcowym przemiany materii. Rozpoznanie często bywa opóźnione, ponieważ choroba może przez długi czas rozwijać się bezobjawowo. Wczesne wykrycie hiperoksalurii pozwala zapobiec poważnym powikłaniom, takim jak trwałe uszkodzenie nerek czy ich niewydolność. Dostępne metody diagnostyczne obejmują zarówno badania moczu i krwi, jak i testy genetyczne, które mogą pomóc w identyfikacji przyczyny choroby i doborze odpowiedniego leczenia.
Hiperoksaluria często jest wykrywana dopiero po wystąpieniu kamieni nerkowych, które stanowią najczęstszy pierwszy objaw tej choroby. Diagnostyka powinna być przeprowadzona u wszystkich osób, które doświadczyły nawracających kamieni nerkowych (nazywanych też kamieniami moczowymi), zwłaszcza jeśli pojawiły się one już w młodym wieku. Szczególnie istotne jest zbadanie dzieci i młodych dorosłych, u których występują kamienie nerkowe, ponieważ w tej grupie wiekowej mogą one wskazywać na pierwotną postać choroby, która jest dziedziczna i wymaga szybkiego rozpoznania.
Osoby, które mają objawy takie jak nawracający ból w okolicy nerek, krew w moczu czy zakażenia układu moczowego, powinny również zgłosić się do lekarza w celu wykonania badań diagnostycznych. Ból związany z obecnością kamieni może być bardzo intensywny i pojawia się zazwyczaj w okolicy bocznej części brzucha lub pleców. Warto również pamiętać, że hiperoksaluria może długo przebiegać bezobjawowo, powodując stopniowe uszkodzenie tkanki nerkowej, które nie manifestuje się żadnymi wyraźnymi dolegliwościami, dlatego regularne badania kontrolne są tak istotne u osób z grupy ryzyka.
Szczególnie wyczuleni na możliwość występowania hiperoksalurii powinni być rodzice dzieci, u których zauważono opóźnienie wzrostu, problemy z nerkami czy nawracające infekcje dróg moczowych. Pierwotna hiperoksaluria to choroba genetyczna, która może objawiać się już w pierwszych latach życia. W rodzinach, w których zdiagnozowano już przypadki tej choroby, zaleca się przebadanie pozostałych członków rodziny, szczególnie rodzeństwa, ponieważ istnieje zwiększone ryzyko, że mogą oni również być nosicielami genu odpowiedzialnego za schorzenie.
Diagnostyka jest również wskazana u pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy po operacjach układu trawiennego, które mogą prowadzić do nadmiernego wchłaniania szczawianów w jelitach. Taki stan określany jest jako hiperoksaluria jelitowa, która także wymaga odpowiedniej diagnozy i leczenia. Osoby z tej grupy powinny być regularnie monitorowane, szczególnie jeśli zauważą u siebie objawy mogące wskazywać na problemy z nerkami.
Podstawowym badaniem diagnostycznym stosowanym w celu rozpoznania hiperoksalurii jest 24-godzinny pomiar szczawianów w moczu. Badanie to polega na zebraniu całego moczu oddawanego przez pacjenta w ciągu całej doby, co pozwala na dokładne określenie, ile szczawianów wydalają nerki w tym okresie. Za górną granicę normy przyjmuje się zwykle wydalanie 40 mg szczawianów na dobę, chociaż u mężczyzn wartość ta może być nieco wyższa ze względu na większą masę ciała i większe porcje posiłków, a nie z powodu różnic metabolicznych. Niektórzy specjaliści stosują także alternatywną definicję, w której hiperoksaluria jest rozpoznawana, gdy wydalanie szczawianów przekracza 30 mg na dobę w przeliczeniu na gram wydalanej kreatyniny.
Badanie moczu pozwala także na ocenę innych substancji, które mogą wpływać na tworzenie się kamieni nerkowych, takich jak wapń, cytrynian czy fosforan. Citrynian działa jako naturalny inhibitor krystalizacji, czyli substancja zapobiegająca łączeniu się szczawianów z wapniem. Zbyt niska ilość cytrynianu w moczu może sprzyjać powstawaniu kamieni, dlatego jego pomiar jest istotnym elementem diagnostyki. Dzięki pełnej analizie składu moczu lekarz może określić, czy hiperoksaluria występuje samoistnie, czy towarzyszy jej inne zaburzenie metaboliczne.
W diagnostyce hiperoksalurii wykorzystuje się również badania obrazowe nerek, które pozwalają ocenić stopień uszkodzenia narządu oraz obecność kamieni czy zwapnień w tkance nerkowej, czyli nefrocalcinozy. Jednym z podstawowych badań obrazowych jest ultrasonografia (USG) nerek, która jest nieinwazyjna, bezbolesna i nie naraża pacjenta na promieniowanie. USG pozwala zobaczyć obecność kamieni oraz obszary zwapnień w miąższu nerki. Jest to często pierwsze badanie wykonywane u dzieci i dorosłych z podejrzeniem chorób nerek.
Bardziej szczegółowe informacje dostarczają badania takie jak tomografia komputerowa (TK), która pozwala na bardzo precyzyjne zobrazowanie kamieni nerkowych i ocenę ich wielkości, liczby oraz lokalizacji. TK jest szczególnie przydatne w planowaniu ewentualnych zabiegów urologicznych mających na celu usunięcie kamieni. Niestety, ze względu na narażenie na promieniowanie rentgenowskie, TK wykonuje się tylko wtedy, gdy jest to konieczne. Alternatywnie można wykonać zdjęcie rentgenowskie (RTG) okolicy brzucha, które także może uwidocznić kamienie, choć z mniejszą dokładnością niż TK.
U pacjentów z podejrzeniem pierwotnej hiperoksalurii niezwykle istotne są badania genetyczne. Testy te pozwalają na identyfikację mutacji w genach odpowiedzialnych za produkcję określonych enzymów w wątrobie. Znane są trzy główne typy pierwotnej hiperoksalurii (typ 1, typ 2 i typ 3), z których każdy jest wywoływany przez mutację w innym genie. Badanie genetyczne jest szczególnie zalecane u dzieci z nawracającymi kamieniami nerkowymi, u osób z rodzinnym występowaniem choroby oraz u pacjentów z wczesnym rozwojem niewydolności nerek. Prawidłowe rozpoznanie typu pierwotnej hiperoksalurii pozwala na dobranie najlepszej strategii leczenia i monitorowania pacjenta.
Dodatkowe badania laboratoryjne obejmują oznaczenie poziomu szczawianów w osoczu krwi, co jest szczególnie ważne u pacjentów z zaawansowaną chorobą nerek. Gdy nerki nie pracują już prawidłowo, szczawiany nie są skutecznie wydalane z moczem i zaczynają gromadzić się we krwi, co prowadzi do oksalozy – stanu, w którym szczawiany odkładają się w różnych narządach i tkankach, takich jak serce, kości, oczy czy skóra. Pomiar poziomu szczawianów w osoczu jest pomocny w monitorowaniu tego niebezpiecznego powikłania.
Lekarz może także zlecić badanie funkcji nerek, w tym oznaczenie stężenia kreatyniny w surowicy krwi oraz obliczenie szacowanego wskaźnika filtracji kłębuszkowej (eGFR), który informuje, jak dobrze nerki radzą sobie z filtrowaniem krwi. Jeśli eGFR spada poniżej 30–45 ml/min, wzrasta ryzyko rozwoju systemowej oksalozy, ponieważ nerki nie są w stanie skutecznie usuwać szczawianów z organizmu. Regularne badania funkcji nerek pozwalają na wczesne wykrycie ich niewydolności i wprowadzenie odpowiedniego leczenia.
W procesie diagnostycznym lekarz zbiera także szczegółowy wywiad dotyczący diety pacjenta, ponieważ nadmierne spożywanie pokarmów bogatych w szczawiany – takich jak szpinak, rabarbar, orzechy, herbata czy czekolada – może prowadzić do hiperoksalurii dietetycznej. Ważne jest również uzyskanie informacji o ewentualnych chorobach jelitowych, przebytych operacjach układu trawiennego oraz o tym, czy pacjent przyjmuje duże dawki witaminy C (kwasu askorbinowego), która w organizmie może przekształcać się w szczawiany, dodatkowo zwiększając ich stężenie w moczu.
Aby pacjent mógł zostać zakwalifikowany do badania klinicznego, musi zostać poddany szeregowi testów diagnostycznych, które potwierdzą rozpoznanie hiperoksalurii i określą zaawansowanie choroby. Badania kliniczne mają na celu sprawdzenie skuteczności i bezpieczeństwa nowych metod leczenia, dlatego stosują one ściśle określone kryteria włączenia pacjentów. W przypadku hiperoksalurii często wymaga się potwierdzenia typu choroby za pomocą badań genetycznych, co pozwala na kwalifikowanie do badań klinicznych osób z konkretną mutacją genową.
Badania genetyczne są więc kluczowe w procesie kwalifikacji, zwłaszcza w przypadku pierwotnej hiperoksalurii typu 1, dla której w ostatnich latach pojawiły się nowe eksperymentalne terapie, takie jak te oparte na technologii interferencji RNA (RNAi). Terapie te działają na poziomie ekspresji genów, zmniejszając produkcję enzymów odpowiedzialnych za nadmierną syntezę szczawianów w wątrobie. Osoby biorące udział w badaniach klinicznych muszą mieć potwierdzoną diagnozę genetyczną, która wskazuje na obecność mutacji charakterystycznej dla danego typu pierwotnej hiperoksalurii.
Kolejnym standardowym kryterium stosowanym przy kwalifikacji do badań klinicznych jest regularne oznaczanie poziomu wydalanych szczawianów w 24-godzinnym zbiorze moczu. Pacjent musi wykazywać podwyższony poziom szczawianów, zgodnie z przyjętymi normami, aby móc uczestniczyć w testach nowych leków lub metod leczenia. Niektóre badania kliniczne mogą także wymagać minimalnego lub maksymalnego progu stężenia szczawianów, aby zapewnić, że grupa badana będzie odpowiednio jednorodna pod względem stopnia zaawansowania choroby.
Ocena funkcji nerek jest również kluczowym elementem diagnostyki kwalifikacyjnej. W badaniach klinicznych często bierze się pod uwagę wartość eGFR pacjenta, ponieważ zaawansowana niewydolność nerek może wpływać na sposób działania oraz bezpieczeństwo nowego leku. Pacjenci z różnym stopniem funkcji nerek mogą być kwalifikowani do różnych faz badania, w zależności od tego, jak bardzo zaawansowane jest uszkodzenie narządu. U pacjentów z bardzo niskim eGFR (poniżej 30 ml/min), którzy są zagrożeni rozwojem systemowej oksalozy, stosuje się szczególnie ścisły monitoring, ponieważ ryzyko powikłań jest u nich wyższe.
Przed włączeniem pacjenta do badania klinicznego wykonuje się również szczegółowe badania obrazowe, takie jak USG lub TK nerek, które pozwalają ocenić obecność kamieni nerkowych oraz stopień uszkodzenia tkanki nerkowej. Te dane wyjściowe są ważne, ponieważ pozwalają później ocenić, czy leczenie eksperymentalne przyniosło poprawę, na przykład czy zmniejszyło się liczba nowych kamieni czy też spowolniało postęp zwapnień w tkance nerki. Badania obrazowe są również powtarzane w trakcie i po zakończeniu badania klinicznego, aby monitorować zmiany w stanie zdrowia pacjenta.
W ramach kwalifikacji do badań klinicznych często przeprowadza się także oznaczenie poziomu szczawianów w osoczu krwi, szczególnie u pacjentów z zaawansowaną niewydolnością nerek. Pomiar ten pozwala ocenić, czy u pacjenta rozwijają się lub mogą się rozwinąć powikłania systemowe, takie jak odkładanie się kryształów szczawianów w innych narządach poza nerkami. To ważne, ponieważ systemowa oksaloza może być przyczyną dyskwalifikacji z pewnych badań, lub odwrotnie – może sprawić, że pacjent będzie kwalifikował się do badań, które testują leki zaprojektowane specjalnie do leczenia zaawansowanych postaci choroby.
Dodatkowo, przed rozpoczęciem badania klinicznego lekarz zbiera szczegółowy wywiad medyczny pacjenta, obejmujący informacje o przebytych epizodach kamieni nerkowych, liczbie zabiegów urologicznych, stosowanych dotychczas lekach oraz o obecności innych chorób współistniejących. Ważne jest także ustalenie, czy pacjent przyjmuje dietetyczne ograniczenia, jakie ma nawyki żywieniowe oraz jak wygląda jego stan nawodnienia. Wszystkie te informacje są kluczowe dla oceny, czy pacjent jest dobrym kandydatem do badania klinicznego i czy będzie w stanie przestrzegać wymaganych procedur badania.
Rokowanie w hiperoksalurii zależy przede wszystkim od typu schorzenia, czasu postawienia diagnozy oraz szybkości wdrożenia odpowiedniego leczenia. U pacjentów z pierwotną hiperoksalurią, która jest chorobą genetyczną, rokowanie może być różne w zależności od podtypu. Pierwotna hiperoksaluria typu 1 jest najczęstsza i zazwyczaj przebiega najcięższej – w tej postaci choroba często prowadzi do wczesnego rozwoju niewydolności nerek, niekiedy jeszcze w wieku niemowlęcym. Pacjenci z typem 2 i 3 mogą mieć nieco łagodniejszy przebieg, jednak wszystkie trzy typy mogą prowadzić do nawracających kamieni nerkowych i stopniowego uszkodzenia nerek.
Kluczowym czynnikiem wpływającym na rokowanie jest stopień zaawansowania choroby w momencie diagnozy. Jeśli hiperoksaluria zostanie wykryta wcześnie, przed rozwojem znaczącego uszkodzenia nerek, istnieje większa szansa na spowolnienie progresji choroby poprzez odpowiednią terapię, taką jak zwiększone nawodnienie, zmiana diety czy podawanie inhibitorów krystalizacji. Jednak w przypadkach, gdy schorzenie nie jest leczone i prowadzi do zaawansowanej niewydolności nerek, pacjenci wymagają dializ lub przeszczepienia narządów, co znacząco wpływa na jakość życia i dalsze rokowanie.
W przypadku pierwotnej hiperoksalurii typu 1, u której dochodzi do niewydolności nerek, konieczne może być wykonanie jednoczesnego przeszczepu wątroby i nerek. Takie przeszczepienie jest procedurą bardzo złożoną, ale może przynieść znaczną poprawę, gdyż nowa wątroba nie produkuje nadmiernych ilości szczawianów. Rokowanie po przeszczepieniu zależy od wielu czynników, w tym od ogólnego stanu zdrowia pacjenta, obecności powikłań oraz stopnia zaawansowania systemowej oksalozy. Systemowa oksaloza, czyli odkładanie się kryształów szczawianów w innych narządach, takich jak serce, kości czy oczy, może być przyczyną poważnych powikłań i wpływa negatywnie na długoterminowe rokowanie.
U pacjentów z hiperoksalurią jelitową, która jest skutkiem chorób przewodu pokarmowego, rokowanie jest zwykle lepsze, pod warunkiem że podstawowa choroba jelitowa jest odpowiednio leczona. Kontrola stanu jelitowego, zmiana diety, a także stosowanie odpowiednich leków wspierających może znacząco zmniejszyć wydalanie szczawianów i zapobiegać powstawaniu nowych kamieni nerkowych.
Niestety, w dostępnych źródłach naukowych nie podano konkretnych danych liczbowych dotyczących wskaźnika przeżywalności pacjentów z hiperoksalurią po określonych okresach czasu. Rokowanie pacjentów jest bardzo zróżnicowane i zależy od wielu czynników indywidualnych, takich jak typ choroby, wiek w chwili diagnozy, stopień zaawansowania uszkodzenia nerek oraz dostępność i skuteczność leczenia. Dlatego trudno podać jednoznaczne wskaźniki przeżycia w postaci procentowej dla ogólnej populacji pacjentów z hiperoksalurią. Współczesne osiągnięcia medyczne, w tym rozwój terapii opartych na interferencji RNA oraz doskonalenie technik przeszczepiania narządów, dają nadzieję na poprawę rokowania u pacjentów z tą trudną chorobą.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
