Hiperlipidemia typu IIa Podstawowe informacje

Czym jest hiperlipidemia typu IIa

Hiperlipidemia typu IIa, zwana także rodzinną hipercholesterolemią, to schorzenie genetyczne przekazywane w rodzinach, które wpływa na sposób, w jaki organizm przetwarza tłuszcze, szczególnie cholesterol. Osoby z tym stanem mają bardzo wysoki poziom cholesterolu lipoprotein o niskiej gęstości (LDL-C), czyli tak zwanego „złego cholesterolu". Ten rodzaj cholesterolu jest najbardziej niebezpieczny, ponieważ powoduje gromadzenie się stwardniałych złogów cholesterolu, zwanych blaszkami miażdżycowymi, wewnątrz naczyń krwionośnych.1

Wysokie poziomy cholesterolu wynikają z mutacji genów i mogą prowadzić do wczesnego rozwoju choroby sercowo-naczyniowej. Osoby, które dziedziczą to schorzenie od obojga rodziców, zazwyczaj rozwijają chorobę już w dzieciństwie. Niestety, wiele przypadków rodzinnej hipercholesterolemii pozostaje niezauważonych i nie jest skutecznie leczonych, dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie i odpowiednie postępowanie, aby zapobiec przedwczesnym zgonom.2

W przypadku hiperlipidemii typu IIa nadmiar cholesterolu we krwi utrudnia swobodny przepływ krwi przez tętnice. Można to porównać do sytuacji na autostradzie, gdzie zepsuta ciężarówka blokuje pas ruchu – cholesterol LDL działa podobnie, tworzząc przeszkody w naczyniach krwionośnych. To uszkadza narządy, które nie otrzymują wystarczającej ilości krwi z tętnic, a także zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.3

Epidemiologia – częstość występowania

Choroby układu sercowo-naczyniowego stanowią główną przyczynę zgonów wśród dorosłych w Stanach Zjednoczonych, a osoby z hipercholesterolemią mają mniej więcej dwukrotnie większe ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych w porównaniu z osobami o prawidłowym całkowitym poziomie cholesterolu. Szacuje się, że około 93 miliony dorosłych w Stanach Zjednoczonych ma wysoki poziom cholesterolu.4

Pacjenci z rodzinną hipercholesterolemią (hiperlipidemia typu IIa) mają jeszcze większe ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych w młodszym wieku. Dlatego wczesne wykrycie i leczenie są niezwykle istotne, aby zmniejszyć liczbę incydentów sercowo-naczyniowych i przedwczesnych zgonów. Jest to schorzenie dziedziczne, więc gdy u jednej osoby zostanie zdiagnozowane, ważne jest, aby przebadać wszystkich członków rodziny pod kątem rodzinnej hipercholesterolemii.5

Hiperlipidemia typu IIa wykazuje wzorzec dziedziczenia autosomalny dominujący, co oznacza, że średnio 50% dzieci dotkniętego rodzicem będzie miało chorobę przekazaną dalej. To powoduje, że schorzenie może występować w wielu pokoleniach tej samej rodziny, a ryzyko jego wystąpienia u potomstwa jest stosunkowo wysokie.5

Przyczyny hiperlipidemii typu IIa

Główną przyczyną hiperlipidemii typu IIa są zaburzenia genetyczne. W większości przypadków – od 80% do 90% – za rozwój tego stanu odpowiadają zmiany w genie kodującym receptor LDL (LDLR), co określa się mianem „klasycznej" rodzinnej hipercholesterolemii. Mutacje te są dziedziczone w sposób dominujący, co oznacza, że wystarczy jedna zmieniona kopia genu od jednego z rodziców, aby rozwinęło się schorzenie.2

W niektórych rzadkich przypadkach mutacje w genach APOB i PCSK9 również mogą prowadzić do wysokiego poziomu cholesterolu i są one również dziedziczone w sposób dominujący. Ważne jest jednak to, że same objawy fizyczne nie mogą wskazać, która z tych trzech mutacji genowych jest odpowiedzialna za stan pacjenta.2

Gen APOB odpowiada za tworzenie głównego białka w cząsteczkach LDL, które łączy się z receptorem LDL. Jakakolwiek mutacja w tym genie może prowadzić do wadliwego białka ApoB-100, co skutkuje słabą interakcją między cząsteczkami LDL a receptorem LDL. To z kolei prowadzi do upośledzenia usuwania cholesterolu z krwi. Gen PCSK9 natomiast odpowiada za wytwarzanie białka, które reguluje żywotność receptorów LDL w komórkach.2

Warto wiedzieć, że wątroba wytwarza cholesterol, aby pomóc w trawieniu pokarmu i produkcji takich substancji jak hormony. Ponieważ wątroba może wytworzyć tyle cholesterolu, ile potrzebuje organizm, cholesterol zawarty w spożywanej przez nas żywności – szczególnie pochodzącej z mięsa i produktów mlecznych – jest dodatkowy i może przyczynić się do nadmiaru cholesterolu we krwi.3

Czynniki ryzyka

Najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju hiperlipidemii typu IIa jest dziedziczność genetyczna. Osoby, które mają w rodzinie przypadki przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych lub wysokiego cholesterolu, są narażone na znacznie większe ryzyko. Ponieważ schorzenie jest dziedziczone w sposób autosomalny dominujący, dzieci osób z tym stanem mają 50% szans na odziedziczenie wadliwego genu.5

Poza czynnikami genetycznymi, pewne nawyki żywieniowe i styl życia mogą nasilać objawy hiperlipidemii. Dieta bogata w tłuszcze nasycone i cholesterol, pochodzące głównie z produktów mięsnych i mlecznych, zwiększa poziom LDL we krwi. Spożywanie produktów zawierających częściowo uwodornione oleje również może podnosić poziom „złego" cholesterolu.6

Palenie tytoniu stanowi kolejny istotny czynnik ryzyka. Palenie może zwiększać poziom triglicerydów i obniżać poziom HDL, czyli „dobrego" cholesterolu, który pomaga usuwać cholesterol z krwi. Brak aktywności fizycznej, otyłość i nadwaga również przyczyniają się do pogorszenia profilu lipidowego we krwi.6

Objawy hiperlipidemii typu IIa

Jednym z największych wyzwań związanych z hiperlipidemia typu IIa jest to, że przez długi czas może nie powodować żadnych widocznych objawów. Z tego powodu stan ten często nazywany jest „cichym zabójcą". Wiele osób dowiaduje się o problemie dopiero wtedy, gdy dochodzi do poważnego incydentu sercowo-naczyniowego, takiego jak zawał serca lub udar mózgu.7

U niektórych pacjentów z rodzinną hipercholesterolemią mogą wystąpić widoczne oznaki fizyczne, które świadczą o ekstremalnie wysokim poziomie cholesterolu. Xanthelasma to żółtawe, woskowate złogi, które mogą pojawiać się wokół powiek. Są one wynikiem odkładania się cholesterolu w skórze i stanowią charakterystyczny znak wysokiego poziomu lipidów we krwi.1

Żółtaki ścięgniste to kolejne widoczne objawy – są to złogi cholesterolu w ścięgnach, które mogą być widoczne w ścięgnach Achillesa lub w ścięgnach rąk. Te zmiany pogarszają się z wiekiem w wyniku bardzo wysokich poziomów cholesterolu. Niektórzy pacjenci mogą również rozwinąć łuk starczy rogówki, czyli biały, szary lub niebieski nieprzezroczysty pierścień na brzegu rogówki, który powstaje w wyniku odkładania się cholesterolu.1

Osoby z bardziej ciężką postacią choroby, często w wyniku mutacji odziedziczonych od obojga rodziców, mogą mieć bardzo znaczne podwyższenie poziomu LDL-C (powyżej 500 mg/dl), wczesny początek choroby wieńcowej (objawiający się nawet w dzieciństwie u niektórych osób) oraz zwapniałą chorobę zastawki aortalnej.1

Patofizjologia – zmiany w organizmie

W hiperlipidemii typu IIa podstawowy problem polega na tym, że pacjenci mają wadliwe lub całkowicie nieobecne receptory LDL na powierzchni komórek. Te receptory są odpowiedzialne za wychwytywanie cząsteczek LDL z krwi i wprowadzanie ich do wnętrza komórek, gdzie cholesterol jest wykorzystywany lub rozkładany. Gdy receptory te nie działają prawidłowo lub ich brakuje, cząsteczki LDL pozostają we krwi, powodując gwałtowny wzrost poziomu cholesterolu.5

W normalnych warunkach wątroba odgrywa kluczową rolę w usuwaniu cholesterolu z organizmu. Cholesterol jest przechwytywany przez receptory LDL w komórkach wątroby, gdzie jest przetwarzany i wydalany z organizmu lub wykorzystywany do produkcji żółci, która pomaga w trawieniu tłuszczów. Jednak gdy receptory LDL są wadliwe, wątroba nie może skutecznie usuwać cholesterolu z krwi, co prowadzi do jego kumulacji.2

Nagromadzony cholesterol LDL zaczyna się odkładać w ścianach tętnic, tworząc blaszki miażdżycowe. Te blaszki składają się z cholesterolu, tłuszczów, wapnia i innych substancji znalezionych we krwi. Z czasem blaszki te rosną i mogą zwężać lub całkowicie blokować tętnice, utrudniając przepływ krwi. Proces ten nazywa się miażdżycą i stanowi główną przyczynę zawałów serca i udarów mózgu u osób z hiperlipidemia typu IIa.3

Same blaszki mogą również stać się niestabilne i pękać. Gdy blaszka pęka, organizm reaguje, tworząc skrzep krwi wokół uszkodzonego miejsca. Ten skrzep może całkowicie zablokować przepływ krwi przez tętnicę, prowadząc do zawału serca, jeśli nastąpi w tętnicy wieńcowej, lub udaru mózgu, jeśli nastąpi w tętnicy prowadzącej do mózgu. Lokalizacja blokady określa, który narząd zostanie pozbawiony tlenu i składników odżywczych.3

Zapobieganie

Chociaż nie można zapobiec genetycznemu aspektowi hiperlipidemii typu IIa, istnieje wiele działań, które można podjąć, aby zmniejszyć ryzyko powikłań i spowolnić progresję choroby. Kluczowe znaczenie ma wczesne wykrycie schorzenia poprzez badania przesiewowe, szczególnie w rodzinach z historią przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych lub wysokiego cholesterolu.4

Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów zapobiegania. Należy ograniczyć spożycie pokarmów bogatych w tłuszcze nasycone i cholesterol, takich jak czerwone mięso, produkty mleczne pełnotłuste, smażone potrawy i przetworzone produkty jak kiełbasy czy bekon. Zamiast tego warto wybierać chude źródła białka, takie jak ryby lub kurczak, oraz zwiększyć spożycie owoców i warzyw.6

Włączenie do diety pokarmów bogatych w kwasy tłuszczowe omega-3, takich jak śledź, łosoś, makrela, siemię lniane i orzechy włoskie, może pomóc w poprawie profilu lipidowego. Wszystkie rodzaje błonnika są dobre dla serca, ale szczególnie błonnik rozpuszczalny może obniżać poziom LDL cholesterolu. Do gotowania zaleca się używanie oliwy z oliwek lub oleju rzepakowego, ponieważ zawierają one nienasycone jednonowodororodowe tłuszcze, które mogą pomóc zmniejszyć poziom LDL.6

Regularna aktywność fizyczna jest kolejnym kluczowym elementem zapobiegania. Badania pokazują, że całkowity poziom cholesterolu może się obniżyć, jeśli wykonuje się 40 minut umiarkowanych do intensywnych ćwiczeń 3-4 razy w tygodniu lub łącznie 150 minut tygodniowo. Nawet dodanie codziennych aktywności fizycznych, takich jak jazda rowerem do pracy lub korzystanie ze schodów zamiast windy, może przynieść korzyści.6

Utrzymywanie zdrowej wagi ciała jest równie ważne. Utrata wagi może pomóc zmniejszyć poziom cholesterolu. Aby to osiągnąć, należy obliczyć dzienne zapotrzebowanie kaloryczne i ile kalorii naturalnie się spala, a następnie zmniejszyć dzienne spożycie kalorii i zwiększyć aktywność spalającą kalorie. Zawsze jednak należy skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem w sprawie odpowiedniego planu żywieniowego i ćwiczeń.6

Rzucenie palenia jest niezwykle istotne. Palenie może zwiększać poziom triglicerydów i obniżać poziom HDL, czyli „dobrego" cholesterolu. Ograniczenie spożycia alkoholu również może pomóc w utrzymaniu zdrowego poziomu lipidów we krwi. Osoby z hiperlipidemia powinny unikać alkoholu i estrogenu w niektórych typach hiperlipoproteinemii.8