Guz rabdoidalny Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często występuje guz rabdoidalny

Guz rabdoidalny należy do najbardziej rzadkich nowotworów dziecięcych. W Stanach Zjednoczonych odnotowuje się zaledwie od 20 do 25 nowych przypadków rocznie.12 Dla porównania, oznacza to, że mniej niż jedna osoba na milion mieszkańców rozwija ten typ nowotworu, co czyni go niezwykle rzadką chorobą.3

Choroba dotyka przede wszystkim najmłodszych dzieci. Średni wiek w momencie rozpoznania to około 15 miesięcy, przy czym większość przypadków występuje u niemowląt i małych dzieci poniżej trzeciego roku życia.24 Najczęściej guz rabdoidalny diagnozuje się u dzieci w wieku od 11 do 18 miesięcy, chociaż zdarza się, że choroba rozwija się nawet przed narodzinami dziecka.56

U dzieci z zespołem predyspozycji do guzów rabdoidalnych, czyli dziedziczną formą choroby, nowotwory pojawiają się jeszcze wcześniej – średnio między czwartym a siódmym miesiącem życia.5 W tej grupie pacjentów możliwe jest występowanie wielu niezależnych guzów jednocześnie, co znacznie pogarsza rokowanie. Chociaż guz rabdoidalny typowo dotyczy najmłodszych, opisywane są również przypadki u starszych dzieci i dorosłych, choć są one wyjątkowo rzadkie.1

Przyczyny powstawania guzów rabdoidalnych

Główną przyczyną rozwoju guza rabdoidalnego są zmiany genetyczne w specyficznych genach, które normalnie chronią organizm przed rozwojem nowotworów. W około 90% przypadków choroba jest spowodowana mutacją w genie SMARCB1, który działa jako gen supresorowy nowotworów – czyli gen, którego prawidłowe funkcjonowanie zapobiega niekontrolowanemu podziałowi komórek.3 W rzadszych przypadkach guz rabdoidalny może być związany ze zmianami w innym genie o podobnej funkcji, zwanym SMARCA4.3

Te genetyczne zmiany mogą być nabyte spontanicznie, co oznacza, że pojawiają się po raz pierwszy u chorego dziecka bez wyraźnej przyczyny. Jednak w niektórych rodzinach mutacje te są dziedziczone, co prowadzi do stanu znanego jako zespół predyspozycji do guzów rabdoidalnych. W takich przypadkach dziecko otrzymuje zmutowany gen od jednego z rodziców, co znacząco zwiększa ryzyko rozwoju nowotworu w bardzo młodym wieku.57

Zdrowe komórki posiadają mechanizmy kontrolujące ich wzrost i zapobiegające przekształceniu się w komórki nowotworowe. Gdy jednak dochodzi do uszkodzenia kluczowych genów, takich jak SMARCB1, te naturalne zabezpieczenia przestają działać.8 Komórki zaczynają się dzielić w sposób niekontrolowany, tworząc guz, który może szybko rosnąć i rozprzestrzeniać się do innych części organizmu.

Czynniki ryzyka – kto jest najbardziej narażony

Najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju guza rabdoidalnego jest bardzo młody wiek. Choroba dotyka przede wszystkim niemowlęta i małe dzieci do trzeciego roku życia, przy czym szczyt zachorowań przypada na okres między 11. a 18. miesiącem życia.12 Dzieci starsze i dorośli chorują niezmiernie rzadko, co wskazuje, że czynniki związane z wczesnym rozwojem organizmu mogą odgrywać kluczową rolę.

Obecność mutacji w genach SMARCB1 lub SMARCA4 znacząco zwiększa ryzyko zachorowania. Jeśli dziecko dziedziczy zmutowaną wersję jednego z tych genów od rodzica, jego szanse na rozwój guza rabdoidalnego są bardzo wysokie.5 Dotyczy to zespołu predyspozycji do guzów rabdoidalnych, w którym nowotwory mogą pojawiać się nawet przed narodzinami lub w pierwszych miesiącach życia. W takich przypadkach ryzyko obejmuje również rozwój wielu niezależnych guzów jednocześnie w różnych częściach ciała.5

Historia rodzinna odgrywa istotną rolę w ocenie ryzyka. Jeśli w rodzinie wystąpiły przypadki guzów rabdoidalnych, szczególnie u rodzeństwa, istnieje większe prawdopodobieństwo, że choroba ma podłoże genetyczne. W takich sytuacjach zaleca się konsultację genetyczną i ewentualne badania przesiewowe u innych członków rodziny.7 Warto również wiedzieć, że kobiety z zespołem predyspozycji do guzów rabdoidalnych mają zwiększone ryzyko rozwoju rzadkiego typu raka jajnika zwanego drobnokomórkowym rakiem jajnika typu hiperkalcemicznego.5

Nie istnieją znane czynniki środowiskowe ani behawioralne, które zwiększałyby ryzyko guza rabdoidalnego. Choroba nie jest zakaźna i nie można się nią zarazić od innych osób. Nie ma również dowodów łączących jej występowanie z dietą, stylem życia matki w ciąży czy ekspozycją na określone substancje chemiczne. To odróżnia guzy rabdoidalne od wielu innych nowotworów, gdzie czynniki środowiskowe odgrywają znaczącą rolę.

Objawy – jak rozpoznać guza rabdoidalnego

Objawy guza rabdoidalnego zależą przede wszystkim od tego, gdzie w organizmie rozwija się nowotwór. Ponieważ jest to choroba bardzo agresywna, objawy zwykle pojawiają się nagle i szybko się nasilają w ciągu dni lub tygodni.4 To sprawia, że rodzice szybko zauważają niepokojące zmiany w stanie zdrowia dziecka.

Gdy guz rozwija się w jamie brzusznej, często pierwszym zauważalnym objawem jest wyczuwalny guz lub masa w brzuchu dziecka. Może to być szczególnie widoczne u niemowląt, gdzie powiększony brzuch może rzucać się w oczy podczas pielęgnacji czy przewijania.22 Dziecko może odczuwać ból brzucha, zwłaszcza po prawej stronie, jeśli guz znajduje się w nerce lub wątrobie. Mogą również wystąpić nudności, wymioty i utrata apetytu, co prowadzi do utraty wagi.88

W przypadkach, gdy nowotwór lokalizuje się w nerkach, mogą pojawić się dodatkowe objawy, takie jak krew w moczu czy ból pleców. Jeśli guz wpływa na funkcjonowanie wątroby, skóra i białka oczu dziecka mogą żółknąć – stan zwany żółtaczką. Dziecko może również skarżyć się na swędzenie skóry i odczuwać ogólne osłabienie związane z anemią, czyli niedokrwistością spowodowaną niskim poziomem czerwonych krwinek.88

Gdy guz rabdoidalny pojawia się w ośrodkowym układzie nerwowym – w mózgu lub rdzeniu kręgowym – objawy są zupełnie inne i często bardziej niepokojące dla rodziców. Dziecko może skarżyć się na silne bóle głowy, które są najgorsze rano i ustępują po wymiotach.4 Wymioty mogą pojawiać się bez związku z posiłkami i być szczególnie nasilone po przebudzeniu. Rodzice mogą zauważyć, że dziecko jest niezwykle senne, ma problemy z utrzymaniem równowagi lub trudności w chodzeniu.4

U niemowląt z guzem w mózgu można zaobserwować zwiększenie obwodu główki, ponieważ rosnący nowotwór powoduje nagromadzenie płynu w mózgu i zwiększa ciśnienie wewnątrzczaszkowe.4 Dzieci starsze mogą mieć problemy z koordynacją ruchów, osłabienie mięśni lub zmiany w zachowaniu i osobowości. W zależności od lokalizacji guza w mózgu mogą wystąpić też zaburzenia widzenia, trudności w mówieniu czy problemy z pamięcią.

Ponieważ guz rabdoidalny rozprzestrzenia się bardzo szybko, mogą pojawić się również objawy ogólne, takie jak długotrwała gorączka bez wyraźnej przyczyny, przewlekłe zmęczenie i ogólne złe samopoczucie dziecka.8 Ważne jest, aby rodzice niezwłocznie skonsultowali się z lekarzem przy wystąpieniu któregokolwiek z tych objawów, szczególnie jeśli nasilają się one w krótkim czasie.

Zapobieganie – czy można uniknąć choroby

Niestety, nie istnieją znane metody zapobiegania guzowi rabdoidalnemu. Ponieważ choroba jest spowodowana genetycznymi zmianami, które występują spontanicznie lub są dziedziczone, nie ma sposobu, aby rodzice mogli zapobiec jej rozwojowi u swojego dziecka.1 Nie ma również szczepionek, suplementów diety ani zmian w stylu życia, które mogłyby zmniejszyć ryzyko zachorowania.

Jedynym podejściem, które może pomóc w przypadku rodzin z historią guzów rabdoidalnych, jest poradnictwo genetyczne. Jeśli w rodzinie wystąpiły przypadki tej choroby, szczególnie u rodzeństwa lub u rodzica, rodzice mogą rozważyć konsultację z genetykiem. Specjalista może przeprowadzić testy genetyczne, aby określić, czy istnieje mutacja w genach SMARCB1 lub SMARCA4, która może być przekazywana następnym pokoleniom.59

W przypadku wykrycia dziedzicznej mutacji rodziny mogą być objęte programami monitorowania. Chociaż nie zapobiega to rozwojowi guza, regularne badania obrazowe i kontrole lekarskie mogą pomóc w wykryciu nowotworu na możliwie najwcześniejszym etapie, gdy leczenie może być bardziej skuteczne. U dzieci z zespołem predyspozycji do guzów rabdoidalnych lekarze mogą zalecić częstsze badania kontrolne, takie jak ultrasonografia czy rezonans magnetyczny, aby monitorować ewentualne oznaki rozwoju nowotworu.5

Warto również wiedzieć, że kobiety z rodzin, w których wystąpił zespół predyspozycji do guzów rabdoidalnych, mogą mieć zwiększone ryzyko rozwoju rzadkiego typu raka jajnika. W takich przypadkach regularny nadzginekologiczny i badania obrazowe mogą pomóc w wczesnym wykryciu ewentualnych problemów.5 Choć nie są to działania zapobiegawcze w ścisłym tego słowa znaczeniu, mogą znacząco poprawić rokowanie poprzez umożliwienie szybszego rozpoczęcia leczenia.

Patofizjologia – jak choroba zmienia organizm

Guz rabdoidalny rozwija się, gdy komórki w organizmie zaczynają się dzielić w sposób niekontrolowany z powodu uszkodzenia genów odpowiedzialnych za regulację wzrostu komórkowego. W prawidłowo funkcjonującym organizmie geny takie jak SMARCB1 działają jak hamulce, zapobiegając zbyt szybkiemu podziałowi komórek. Gdy dochodzi do mutacji w tych genach, komórki tracą naturalną zdolność do kontrolowania swojego wzrostu i zaczynają tworzyć guz.37

Nazwa „rabdoidalny" pochodzi od wyglądu komórek nowotworowych pod mikroskopem. Komórki te przypominają rabdomioblasty – czyli komórki, które w prawidłowym rozwoju płodowym przekształcają się w mięśnie szkieletowe. Mimo podobieństwa wizualnego, guzy rabdoidalne nie są faktycznie związane z tkanką mięśniową, a jedynie komórki te wykazują podobne cechy morfologiczne.17 Te duże komórki nowotworowe są bardzo agresywne i mają zdolność do szybkiego namnażania się.

Guzy rabdoidalne mogą rozwijać się w różnych częściach ciała. Gdy nowotwór powstaje w nerce, nazywa się go guzem rabdoidalnym nerki. Może również występować w innych tkankach miękkich, takich jak wątroba, płuca czy skóra – wtedy określa się go mianem pozaczaszkowego złośliwego guza rabdoidalnego.1 Około połowy guzów rabdoidalnych rozwija się w ośrodkowym układzie nerwowym, najczęściej w móżdżku – części mózgu odpowiedzialnej za koordynację ruchów i równowagę – lub w pniu mózgu, który kontroluje podstawowe funkcje życiowe, takie jak oddychanie i bicie serca.110

Rosnący guz wpływa na organizm na kilka sposobów. Po pierwsze, fizycznie uciska otaczające tkanki i narządy, co może zakłócać ich normalne funkcjonowanie. Na przykład guz w mózgu może zwiększać ciśnienie wewnątrzczaszkowe, powodując bóle głowy, wymioty i problemy neurologiczne.4 Guz w jamie brzusznej może uciskać narządy wewnętrzne, powodując ból i dyskomfort, a także utrudniać prawidłowe trawienie.

Co czyni guzy rabdoidalne szczególnie niebezpiecznymi, to ich zdolność do bardzo szybkiego rozprzestrzeniania się po organizmie. Komórki nowotworowe mogą oderwać się od pierwotnego guza i przedostać się przez układ krwionośny lub limfatyczny do odległych narządów, tworząc przerzuty.23 W przypadku guzów w ośrodkowym układzie nerwowym, komórki rakowe mogą rozprzestrzeniać się przez płyn mózgowo-rdzeniowy do innych obszarów mózgu i rdzenia kręgowego.10 Ta agresywna natura sprawia, że nawet jeśli guz zostanie początkowo usunięty, istnieje wysokie ryzyko jego nawrotu.

Guz wpływa również na organizm na poziomie biochemicznym. Rosnące komórki nowotworowe zużywają duże ilości składników odżywczych i energii, co może prowadzić do utraty wagi i ogólnego osłabienia organizmu. Dodatkowo, obecność guza może wywoływać reakcję zapalną i wpływać na funkcjonowanie układu odpornościowego, sprawiając, że dziecko staje się bardziej podatne na infekcje. W przypadku guzów w wątrobie może dochodzić do zaburzeń produkcji białek i problemów z metabolizmem, co objawia się żółtaczką i innymi objawami niewydolności wątroby.8