Choroba Gauchera typu I Podstawowe informacje

Epidemiologia choroby Gauchera typu I

Choroba Gauchera typu I jest najczęstszą postacią tej rzadkiej choroby genetycznej, stanowiąc około 90-95% wszystkich przypadków choroby Gauchera w krajach zachodnich123. Pomimo że jest to choroba rzadka, stanowi najbardziej rozpowszechnione schorzenie spichrzania lizosomalnego – czyli chorobę, w której pewne substancje tłuszczowe gromadzą się w komórkach organizmu34.

W populacji ogólnej szacuje się, że choroba Gauchera typu I występuje z częstością około 1 na 100 000 osób2. Jednak w niektórych grupach etnicznych choroba ta jest znacznie bardziej rozpowszechniona. Szczególnie dotknięta jest społeczność pochodzenia żydowskiego aszkenazyjskiego, gdzie częstość występowania jest dramatycznie wyższa. Wśród osób pochodzenia aszkenazyjskiego prawdopodobnie około 1 na 450 osób ma jakąś postać choroby Gauchera, co czyni ją najczęstszym schorzeniem genetycznym w tej populacji11.

Choroba Gauchera typu I może zostać zdiagnozowana w każdym wieku – od wczesnego dzieciństwa aż po późną dorosłość55. Objawy mogą pojawić się naprawdę w każdym momencie życia, co sprawia, że rozpoznanie choroby bywa trudne. Warto wiedzieć, że połowa pacjentów z chorobą Gauchera typu I otrzymuje diagnozę przed ukończeniem 20 roku życia2. Choroba dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn, ponieważ dziedziczy się ją w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że do rozwoju choroby potrzebne są zmienione geny otrzymane od obojga rodziców34.

Przyczyny choroby Gauchera typu I

Choroba Gauchera typu I jest wywoływana przez mutacje w genie o nazwie GBA1, który zawiera instrukcje do wytwarzania ważnego enzymu o nazwie glukocerebrozydaza (znany także jako GCase)46. Enzym ten działa w małych strukturach wewnątrz komórek zwanych lizosomami, które pełnią rolę swoistych "worków śmieciowych" komórki – usuwają stare części komórkowe i niepotrzebne substancje5.

U osób z chorobą Gauchera typu I enzym glukocerebrozydaza nie działa prawidłowo lub jest go za mało w organizmie13. W normalnych warunkach enzym ten rozkłada pewną tłuszczową substancję chemiczną o nazwie glukocerebrozyd (nazywaną także glukozyloceramidem lub GL-1)17. Gdy enzymu jest za mało, glukocerebrozyd zaczyna się gromadzić w komórkach, szczególnie w komórkach zwanych makrofagami, które znajdują się głównie w śledzionie, wątrobie i szpiku kostnym3.

Komórki wypełnione nadmiarem glukocerebrydu nazywane są komórkami Gauchera1. Te nabrzmiałe komórki nie mogą już prawidłowo funkcjonować i zakłócają normalne procesy zachodzące w organizmie. Właśnie dlatego osoby z chorobą Gauchera doświadczają problemów z narządami wewnętrznymi, kośćmi i krwią. Im więcej glukocerebrydu gromadzi się w różnych miejscach organizmu, tym bardziej nasilone stają się objawy choroby34.

Czynniki ryzyka

Głównym czynnikiem ryzyka rozwoju choroby Gauchera typu I jest dziedziczenie dwóch zmienionych kopii genu GBA1 – jednej od każdego z rodziców4. Jeśli oboje rodzice są nosicielami zmienionego genu, każde ich dziecko ma 25% szans na rozwinięcie choroby, 50% szans na bycie nosicielem bez objawów i 25% szans na niedziedziczenie żadnej zmienionej kopii genu.

Osoby pochodzenia żydowskiego aszkenazyjskiego mają znacznie wyższe ryzyko bycia nosicielami genu choroby Gauchera i w konsekwencji większe prawdopodobieństwo rozwoju choroby11. W tej populacji częstość nosicielstwa jest na tyle wysoka, że pary planujące rodzicielstwo często zaleca się badania genetyczne i konsultacje z genetykiem, aby poznać ryzyko dla ich przyszłych dzieci. Historia rodzinna choroby Gauchera w rodzinie również stanowi ważny czynnik ryzyka – jeśli w rodzinie były już przypadki tej choroby, prawdopodobieństwo jej wystąpienia u kolejnych członków rodziny jest wyższe.

Warto podkreślić, że choroba Gauchera typu I może wystąpić u każdego, niezależnie od pochodzenia etnicznego, choć jak już wspomniano, niektóre grupy są bardziej narażone1. Nie ma różnic w ryzyku między kobietami a mężczyznami – choroba dotyka obie płcie w równym stopniu. Jednak nasilenie objawów i wiek, w którym choroba się ujawnia, mogą się znacznie różnić nawet wśród członków tej samej rodziny, którzy dziedziczą te same mutacje genowe23.

Objawy choroby Gauchera typu I

Objawy choroby Gauchera typu I mogą być bardzo różnorodne i bardzo się różnić między poszczególnymi pacjentami23. Niektórzy pacjenci mają łagodne objawy i mogą nawet nie wiedzieć przez długi czas, że mają tę chorobę. Inne osoby doświadczają poważnych problemów zdrowotnych, które znacząco wpływają na ich codzienne życie. To, jak ciężkie są objawy, często zależy od tego, jak szybko glukocerebrozyd gromadzi się w organizmie.

Jednym z najczęstszych objawów jest powiększenie śledziony i wątroby, co w medycynie nazywa się splenomegalią i hepatomegalią12. Powiększenie śledziony występuje u około 90% pacjentów, a powiększenie wątroby u około 80%2. Te powiększone narządy mogą powodować uczucie pełności i bólu w brzuchu, co sprawia, że pacjenci czują się wzdęci i mają trudności ze zjedzeniem pełnego posiłku11. Brzuch może wyglądać na wypukły lub opuchnięty.

Problemy z krwią są również bardzo powszechne w chorobie Gauchera typu I15. Komórki Gauchera gromadzące się w szpiku kostnym i śledzionie utrudniają organizmowi prawidłową produkcję komórek krwi. Pacjenci mogą mieć niską liczbę czerwonych krwinek, co nazywa się anemią i objawia się uporczywym zmęczeniem, osłabieniem i bladością skóry11. Może również wystąpić niski poziom płytek krwi (trombocytopenia), czyli komórek odpowiedzialnych za krzepnięcie krwi, co prowadzi do łatwego powstawania siniaków, krwawień z nosa, przedłużających się krwawień z ran i u kobiet do obfitszych miesiączek57.

Kości i stawy również bardzo często cierpią w chorobie Gauchera typu I – problemy kostne występują u około 80% pacjentów2. Ból kostny może być intensywny i występować jako nagłe epizody zwane kryzysami kostnymi, które mogą być na tyle silne, że nie pozwalają spać w nocy1. Pacjenci mogą również doświadczać przewlekłego bólu stawów przypominającego zapalenie stawów7. Choroba może prowadzić do osłabienia kości (osteoporoza i osteopenia), co zwiększa ryzyko złamań11. W ciężkich przypadkach może dojść do martwicy kości (osteonekrozy), czyli obumierania tkanki kostnej na skutek zmniejszonego przepływu krwi7.

Bardzo ważną cechą odróżniającą chorobę Gauchera typu I od innych typów tej choroby jest to, że nie wpływa ona na mózg ani rdzeń kręgowy565. Dlatego nazywana jest postacią nieneuropatyczną. Rzadko mogą wystąpić problemy z płucami, choć nie jest to typowe7. Niektórzy pacjenci, szczególnie dzieci, mogą mieć opóźnienie wzrostu lub opóźnione dojrzewanie2.

Zapobieganie

Ponieważ choroba Gauchera typu I jest chorobą genetyczną dziedziczoną od rodziców, nie ma sposobu, aby całkowicie zapobiec jej wystąpieniu u osoby, która odziedziczyła dwie zmienione kopie genu GBA1. Nie istnieją szczepionki ani suplementy, które mogłyby powstrzymać rozwój choroby u kogoś, kto ma te mutacje genetyczne. Choroba nie jest też wywoływana przez styl życia, dietę czy czynniki środowiskowe, więc zmiana nawyków życiowych nie może zapobiec jej wystąpieniu.

Jednak istnieją ważne kroki, które można podjąć, aby zmniejszyć ryzyko przekazania choroby przyszłym pokoleniom i aby wcześnie wykryć chorobę u osób zagrożonych. Dla par planujących dziecko, szczególnie tych pochodzenia żydowskiego aszkenazyjskiego lub mających rodzinną historię choroby Gauchera, bardzo ważne są badania genetyczne i konsultacje genetyczne8. Badanie krwi może określić, czy osoba jest nosicielem zmienionego genu GBA1. Jeśli oboje przyszli rodzice są nosicielami, doradca genetyczny może wyjaśnić ryzyko dla ich dzieci i omówić dostępne opcje.

Dostępne są również badania prenatalne dla par, u których istnieje wysokie ryzyko urodzenia dziecka z chorobą Gauchera8. Badania takie jak amniopunkcja czy biopsja kosmówki mogą być wykonane w czasie ciąży, aby sprawdzić, czy płód ma mutacje genowe związane z chorobą Gauchera. Te informacje mogą pomóc rodzicom i lekarzom przygotować się na odpowiednią opiekę medyczną od momentu narodzin dziecka.

Wczesne rozpoznanie choroby jest niezwykle ważne, nawet jeśli nie można jej zapobiec3. Im wcześniej choroba zostanie zdiagnozowana, tym szybciej można rozpocząć leczenie, co może zapobiec nieodwracalnym uszkodzeniom narządów i kości. Osoby z rodzinną historią choroby Gauchera powinny rozważyć badania przesiewowe, nawet jeśli nie mają jeszcze żadnych objawów. Regularne wizyty u specjalisty od chorób Gauchera mogą pomóc w monitorowaniu stanu zdrowia i wczesnym wykryciu jakichkolwiek zmian wymagających interwencji.

Patofizjologia – jak choroba zmienia funkcjonowanie organizmu

Aby zrozumieć, jak choroba Gauchera typu I wpływa na organizm, trzeba najpierw poznać, co dzieje się na poziomie komórkowym. W normalnych warunkach komórki organizmu stale produkują i rozkładają różne substancje chemiczne. Jedną z takich substancji jest glukocerebrozyd, tłuszczowa cząsteczka, która powstaje jako część normalnego procesu przetwarzania starych komórek3.

U zdrowych osób enzym glukocerebrozydaza, znajdujący się wewnątrz lizosomów (małych struktur w komórkach), rozkłada glukocerebrozyd na mniejsze cząsteczki, które organizm może następnie przetworzyć lub usunąć15. U osób z chorobą Gauchera typu I tego enzymu jest za mało lub nie działa on prawidłowo z powodu mutacji w genie GBA134. W rezultacie glukocerebrozyd zaczyna się gromadzić wewnątrz komórek, szczególnie w komórkach układu odpornościowego zwanych makrofagami.

Te przepełnione makrofagi, teraz nazywane komórkami Gauchera, są powiększone i nie mogą już prawidłowo wykonywać swojej normalnej pracy1. Komórki Gauchera gromadzą się głównie w trzech miejscach: w śledzionie, wątrobie i szpiku kostnym3. Gdy komórki Gauchera wypełniają śledzionę, narząd ten powiększa się, czasami nawet wielokrotnie przekraczając swoją normalną wielkość. Powiększona śledziona zaczyna nadmiernie niszczyć komórki krwi, co prowadzi do anemii (niedobór czerwonych krwinek) i trombocytopenii (niedobór płytek krwi)11.

Podobnie, gdy komórki Gauchera gromadzą się w wątrobie, narząd ten również się powiększa2. W rzadkich przypadkach ciągłe gromadzenie się może prowadzić do włóknienia wątroby, a nawet do marskości, choć jest to rzadkie w typie 1 choroby Gauchera2. Powiększone narządy w jamie brzusznej powodują uczucie dyskomfortu, pełności i bólu.

Szpik kostny, czyli miękka tkanka wewnątrz kości, gdzie produkowane są komórki krwi, również jest poważnie dotknięty1. Komórki Gauchera zajmują miejsce w szpiku, które normalnie byłoby wykorzystane do produkcji nowych komórek krwi. To zakłócenie prowadzi do niskich poziomów wszystkich rodzajów komórek krwi – czerwonych krwinek, białych krwinek i płytek. Ponadto obecność komórek Gauchera w kościach zakłóca normalną równowagę między budowaniem i rozkładaniem tkanki kostnej. To może prowadzić do osłabienia kości, bólu kostnego, a nawet do martwicy kości, gdy przepływ krwi do części kości zostaje zablokowany7.

Co bardzo ważne, w chorobie Gauchera typu I mózg i rdzeń kręgowy nie są dotknięte, ponieważ glukocerebrozyd nie gromadzi się w tych obszarach w tym typie choroby56. To wyróżnia typ 1 od typów 2 i 3, które wpływają na układ nerwowy. Stopień, w jakim różne narządy i tkanki są dotknięte chorobą, może być bardzo różny między pacjentami, co wyjaśnia, dlaczego objawy choroby są tak zróżnicowane23.