Choroba Niemanna-Picka

Czym jest choroba Niemanna-Picka

Choroba Niemanna-Picka to grupa rzadkich chorób genetycznych nazywanych chorobami spichrzania lipidów, czyli zaburzeniami, w których tłuszcze gromadzą się w komórkach organizmu1. Lipidy to substancje tłuszczowe, takie jak woski, kwasy tłuszczowe, oleje i cholesterol, które zwykle są rozkładane na mniejsze składniki, aby dostarczyć organizmowi energii1.

W chorobie Niemanna-Picka szkodliwe ilości lipidów gromadzą się w mózgu, śledzionie, wątrobie, płucach i szpiku kostnym1. Jest to choroba dziedziczna, co oznacza, że jest przekazywana z rodziców na dzieci poprzez geny1. Ta choroba należy do większej rodziny chorób zwanych lizosomalnymi chorobami spichrzania, w których występują wrodzone niedobory jednego lub więcej enzymów lizosomów odpowiedzialnych za rozkład lipidów1.

Przyczyny i mechanizm choroby

Choroba Niemanna-Picka typu A i B powstaje, gdy komórki w organizmie nie posiadają enzymu zwanego kwaśną sfingomielinazą (ASM)1. Ta substancja pomaga rozkładać tłuszczową substancję o nazwie sfingomielina, która znajduje się w każdej komórce organizmu1. Jeśli ASM brakuje lub nie działa prawidłowo, sfingomielina gromadzi się wewnątrz komórek1. To zabija komórki i utrudnia prawidłowe działanie narządów1.

Typ C występuje, gdy organizm nie może prawidłowo rozkładać cholesterolu i innych tłuszczy1. Prowadzi to do nadmiaru cholesterolu w wątrobie i śledzionie oraz nadmiaru innych lipidów w mózgu1. Jest to spowodowane brakiem białek NPC1 lub NPC2, a typ C jest obecnie uważany za odrębną chorobę, ponieważ gen SMPD1 nie jest w nią zaangażowany i nie ma niedoboru ASM11.

Te zaburzenia dotyczą dysfunkcyjnego metabolizmu sfingolipidów, które są tłuszczami znajdującymi się w błonach komórkowych1. Choroba dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że dziecko musi odziedziczyć wadliwy gen od obojga rodziców, aby rozwinęła się choroba1.

Typy choroby Niemanna-Picka

Istnieją trzy główne typy choroby Niemanna-Picka, z których każdy dotyka różnych narządów i może lub nie może dotyczyć układu nerwowego i układu oddechowego1. Każdy typ może powodować różne objawy i występować w różnych okresach życia1.

Typ A jest najcięższą formą i występuje we wczesnym niemowlęctwie1. Jest częściej spotykany w rodzinach żydowskich pochodzenia wschodnioeuropejskiego (Aszkenazyjskich)11. Charakteryzuje się postępującą słabością, powiększoną wątrobą i śledzioną, obrzmiałymi węzłami chłonnymi oraz głębokim uszkodzeniem mózgu przed szóstym miesiącem życia11. Dzieci z tym typem rzadko żyją dłużej niż 18 miesięcy11. Objawy zazwyczaj zaczynają się w pierwszych miesiącach życia i mogą obejmować obrzęk brzucha między trzecim a szóstym miesiącem życia, charakterystyczną czerwoną plamkę z tyłu oka (na siatkówce), trudności w karmieniu oraz utratę wczesnych umiejętności ruchowych, która pogarsza się z czasem1.

Typ B zwykle pojawia się w późnym dzieciństwie lub w wieku nastoletnim1. Objawy to zaburzenia koordynacji ruchowej (ataksja) i neuropatia obwodowa11. Mózg zazwyczaj nie jest dotknięty11. Inne objawy obejmują powiększoną wątrobę i śledzionę oraz trudności płucne11. Objawy są zazwyczaj łagodniejsze i obrzęk brzucha może wystąpić u małych dzieci1.

Typ C może pojawić się wcześnie w życiu lub rozwinąć się w wieku nastoletnim lub dorosłym11. Jest najczęstszy wśród Portorykańczyków pochodzenia hiszpańskiego1. Dotknięte osoby mogą mieć rozległe uszkodzenie mózgu, które może powodować niemożność patrzenia w górę i w dół, trudności w chodzeniu i połykaniu oraz postępującą utratę wzroku i słuchu11. Typ C charakteryzuje się nieprawidłowościami neurologicznymi, takimi jak utrata koordynacji i trudności w mówieniu1. Trudności w połykaniu są również powszechne1.

Objawy choroby

Objawy są związane z narządami, w których gromadzi się sfingomielina1. Objawy mogą się różnić, a inne schorzenia mogą powodować podobne symptomy1. Wczesne etapy choroby mogą powodować tylko kilka objawów, a osoba może nigdy nie mieć wszystkich symptomów1.

Powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegalia) może powodować zmniejszony apetyt, rozdęcie brzucha i ból1. Powiększenie śledziony może również powodować niski poziom płytek krwi (trombocytopenię)1.

Gromadzenie się sfingomieliny w ośrodkowym układzie nerwowym (w tym w móżdżku) powoduje niestabilny chód (ataksję), bełkotliwą mowę (dyzartrię) i trudności w połykaniu (dysfagię)1. Dysfunkcja zwojów podstawnych powoduje nieprawidłową postawę ciała1.

Objawy neurologiczne mogą obejmować brak kontroli mięśni podczas ruchów dowolnych, takich jak chodzenie, utratę napięcia mięśniowego, degenerację mózgu, zwiększoną wrażliwość na dotyk, spastyczność (sztywne mięśnie i niezgrabny ruch) oraz niewyraźną mowę11. Inne objawy mogą obejmować trudności w karmieniu i połykaniu, porażenie oczu, problemy z uczeniem się oraz powiększoną wątrobę i śledzionę11. Może wystąpić zamglenie rogówki, a charakterystyczna czerwona aureola rozwija się wokół środka siatkówki11.

Diagnozowanie choroby

Rozpoznanie choroby Niemanna-Picka opiera się na różnych badaniach medycznych. Może zostać wykonana biopsja skóry, która polega na pobraniu małego fragmentu tkanki w celu zbadania pod mikroskopem1. Lekarz może również wykonać badania krwi lub szpiku kostnego, aby sprawdzić aktywność enzymów1.

Badania dodatkowe mogą obejmować testy obrazowe, takie jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, aby ocenić stan narządów wewnętrznych. Badanie genetyczne może potwierdzić mutacje w genach odpowiedzialnych za chorobę.

Możliwości leczenia

Nie istnieją lecznicze terapie dla choroby Niemanna-Picka typu C1. Miglustat jest jedynym lekiem zatwierdzonym do leczenia tego typu choroby i wykazano, że spowalnia ogólny postęp objawów neurologicznych u pacjentów1. Miglustat to mała cząsteczka, która hamuje syntazę glukozylceramidu, ograniczając gromadzenie się gangliozydów1.

W lipcu 2025 roku Europejska Agencja Leków (EMA) zaleciła udzielenie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w Unii Europejskiej leku Aqneursa (lewoacetyloelucyna) do leczenia objawów neurologicznych choroby Niemanna-Picka typu C u dorosłych i dzieci w wieku sześciu lat i starszych o wadze co najmniej 20 kg1. Aqneursa powinna być stosowana w połączeniu z migulustatem lub jako monoterapia u pacjentów, którzy nie tolerują migulistatu1. Lewoacetyloelucyna jest zmodyfikowaną formą aminokwasu leucyny, który odgrywa istotną rolę w syntezie białek, wzroście mięśni i regeneracji tkanek1.

Strategie leczenia opierają się na usuwaniu prawdopodobnie toksycznych metabolitów1. Na przykład, 2-hydroksypropylo-β-cyklodekstryna, chelator lipidowy, łagodzi blokadę transportu z lizosomów do retikulum endoplazmatycznego1. Badania niekliniczne wykazały, że lewoacetyloelucyna koryguje metabolizm energetyczny i poprawia produkcję adenozynotrifosforanu, głównego źródła energii dla tkanek i komórek móżdżku1.

Terapia genowa jest również badana jako potencjalne leczenie1. Jednak najbardziej korzystne byłoby odnowienie neuronów, ponieważ zapewniłoby to największe korzyści w tej niszczącej chorobie neurodegeneracyjnej1.

Przebieg i rokowania

Przebieg choroby różni się znacznie w zależności od wieku wystąpienia, ale większość pacjentów z chorobą Niemanna-Picka to dzieci, które umierają przed ukończeniem 20 roku życia1. Dzieci z typem A rzadko żyją dłużej niż 18 miesięcy11. Typ B ma zazwyczaj łagodniejszy przebieg, a objawy pojawiają się w późniejszym wieku11. Typ C może pojawić się wcześnie w życiu lub rozwinąć się w wieku nastoletnim lub dorosłym11.

Częstość występowania

Choroba Niemanna-Picka jest rzadką chorobą genetyczną występującą we wszystkich grupach etnicznych1. Typ A jest częstszy w populacji żydowskiej pochodzenia wschodnioeuropejskiego (Aszkenazyjskiej)11. Typ C jest najczęstszy wśród Portorykańczyków pochodzenia hiszpańskiego1. Na przykład w stanie Indiana w Stanach Zjednoczonych żyją tylko trzy osoby z chorobą Niemanna-Picka typu C1.