Białaczka włochatokomórkowa Podstawowe informacje

Epidemiologia białaczki włochatokomórkowej

Białaczka włochatokomórkowa jest jedną z najrzadszych postaci białaczki u dorosłych. W Stanach Zjednoczonych diagnozuje się rocznie od 1000 do 1300 nowych przypadków tej choroby1. W Europie i Stanach Zjednoczonych zapadalność wynosi około 0,28-0,30 przypadków na 100 000 osób, natomiast w Azji, Afryce i na Bliskim Wschodzie liczby te są znacznie niższe2. Około 2% wszystkich dorosłych pacjentów z białaczką ma właśnie tę postać choroby3.

Choroba wykazuje wyraźną różnicę w częstości występowania między płciami. Zdecydowanie więcej mężczyzn niż kobiet cierpi na białaczkę włochatokomórkową, choć dokładne przyczyny tej przewagi nie są znane3. Mediana wieku w momencie rozpoznania wynosi około 55 lat, co oznacza, że choroba dotyka głównie osoby w średnim wieku45. Dzieci bardzo rzadko chorują na tę postać białaczki5.

Częstość występowania w Europie szacuje się na około 3,12 przypadków na 100 000 osób. Ta niska zapadalność sprawia, że wielu lekarzy ma ograniczone doświadczenie w rozpoznawaniu i leczeniu tej choroby, dlatego pacjenci często trafiają do wyspecjalizowanych ośrodków onkologicznych2.

Przyczyny białaczki włochatokomórkowej

Dokładne przyczyny białaczki włochatokomórkowej nie są znane naukowcom. Nie jest to choroba zakaźna, więc nie można nią się zarazić od innych osób ani jej przekazać6. Choroba rozwija się, gdy dojrzałe limfocyty B – jeden z rodzajów białych krwinek odpowiedzialnych za walkę z infekcjami – ulegają nieprawidłowym zmianom w swoim materiale genetycznym5.

Badania wykazały, że u ponad 90% pacjentów z białaczką włochatokomórkową występuje specyficzna mutacja genetyczna zwana BRAF V600E. Ta zmiana w genie BRAF powoduje, że komórki zaczynają się niekontrolowanie dzielić i gromadzić w organizmie66. Mutacja ta jest charakterystyczna dla białaczki włochatokomórkowej i pomaga lekarzom potwierdzić rozpoznanie.

Zmienione komórki układają się w szpiku kostnym – miękkiej tkance wewnątrz kości, gdzie normalnie powstają wszystkie komórki krwi. Wraz z upływem czasu gromadzą się one również w śledzionie, wątrobie i węzłach chłonnych, zakłócając prawidłową produkcję czerwonych krwinek, białych krwinek i płytek krwi6. Nazwa choroby pochodzi od tego, jak zmienione komórki wyglądają pod mikroskopem – mają na swojej powierzchni drobne wypustki przypominające włoski12.

Czynniki ryzyka

Naukowcy wciąż badają, co może zwiększać ryzyko zachorowania na białaczkę włochatokomórkową. Płeć męska jest jednym z niewątpliwych czynników – mężczyźni chorują znacznie częściej niż kobiety, choć nie wiadomo dlaczego tak się dzieje3. Może to mieć związek z różnicami hormonalnymi lub genetycznymi między płciami.

Wiek również odgrywa pewną rolę. Choroba najczęściej rozwija się u osób w średnim wieku, rzadko pojawia się u ludzi młodych i bardzo rzadko u dzieci45. Średni wiek rozpoznania to około 55 lat, co sugeruje, że coś w procesie starzenia się organizmu lub długotrwałego narażenia na pewne czynniki może sprzyjać rozwojowi choroby.

U zdecydowanej większości pacjentów, bo u co najmniej 95%, występuje mutacja genetyczna BRAF V600E5. Ta zmiana nie jest dziedziczona od rodziców, ale pojawia się w ciągu życia w komórkach krwi. Naukowcy nie wiedzą jeszcze, co dokładnie wywołuje tę mutację. Istnieją również inne czynniki genetyczne, które mogą być związane z chorobą, ale wciąż są one przedmiotem badań.

Warto zaznaczyć, że nie zidentyfikowano specyficznych czynników środowiskowych ani stylu życia, które jednoznacznie zwiększałyby ryzyko zachorowania. Nie ma dowodów na to, że palenie tytoniu, dieta, ekspozycja na chemikalia czy promieniowanie jonizujące bezpośrednio wywołują białaczkę włochatokomórkową. Choroba wydaje się rozwijać spontanicznie, bez wyraźnych przyczyn zewnętrznych.

Objawy białaczki włochatokomórkowej

Białaczka włochatokomórkowa rozwija się powoli i przez długi czas może nie dawać żadnych objawów. Niektórzy pacjenci dowiadują się o chorobie przypadkowo, podczas rutynowych badań krwi wykonywanych z zupełnie innego powodu37. Kiedy objawy już się pojawią, są często nieswoiste i mogą przypominać wiele innych chorób.

Przewlekłe zmęczenie jest jednym z najczęstszych objawów. Pacjenci czują się wyczerpani nawet po niewielkim wysiłku, mają trudności z koncentracją i nie odzyskują energii po odpoczynku. Przyczyną jest niedokrwistość – czyli niedobór czerwonych krwinek, które transportują tlen do tkanek66. Gdy tkanek dociera za mało tlenu, organizm sygnalizuje to poprzez osłabienie i duszność, szczególnie podczas wysiłku fizycznego.

Częste infekcje to kolejny charakterystyczny objaw. Mogą to być zakażenia bakteryjne, wirusowe lub grzybicze, które pojawiają się regularnie i są trudne do wyleczenia. Dzieje się tak, ponieważ białaczka zaburza produkcję prawidłowych białych krwinek, które normalnie bronią organizmu przed drobnoustrojami66. Pacjenci mogą cierpieć na nawracające infekcje dróg oddechowych, gorączkę lub stany zapalne skóry.

Powiększenie śledziony jest bardzo powszechne w białaczce włochatokomórkowej. W badaniach z lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku powiększoną śledzionę stwierdzano u ponad 90% pacjentów, choć obecnie, dzięki wcześniejszemu wykrywaniu choroby, odsetek ten jest niższy3. Powiększona śledziona może powodować ból lub uczucie pełności w lewej górnej części brzucha. Może też uciskać na żołądek, przez co pacjent czuje się najedzony po zjedzeniu niewielkiej ilości pokarmu i traci na wadze66.

Wątroba również może się powiększyć, co objawia się bólem w prawej górnej części brzucha6. Niektórzy pacjenci zauważają powiększone węzły chłonne w okolicy szyi, pach lub brzucha, choć powiększenie węzłów chłonnych nie jest tak częste jak powiększenie śledziony66.

Łatwe powstawanie siniaków i krwawień to kolejny objaw wynikający z niskiego poziomu płytek krwi – komórek odpowiedzialnych za krzepnięcie. Pacjenci mogą mieć przedłużające się krwawienia z nosa, dziąseł, mogą również zauważyć drobne czerwone plamki na skórze, będące skutkiem drobnych krwawień podskórnych626.

Zapobieganie

Ponieważ dokładne przyczyny białaczki włochatokomórkowej nie są znane, nie ma sprawdzonych metod zapobiegania tej chorobie. W przeciwieństwie do niektórych innych nowotworów, nie zidentyfikowano czynników ryzyka związanych ze stylem życia, które można by modyfikować, takich jak palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu czy ekspozycja na określone substancje chemiczne.

Mutacja genetyczna BRAF V600E, która występuje u większości pacjentów z tą chorobą, pojawia się spontanicznie w komórkach krwi w trakcie życia56. Nie jest ona dziedziczona ani wywoływana przez znane czynniki zewnętrzne, co sprawia, że nie można jej uniknąć poprzez zmianę zachowań czy nawyków.

Nie istnieją również szczepienia ani suplementy diety, które mogłyby zapobiec rozwojowi białaczki włochatokomórkowej. Programy badań przesiewowych, jak w przypadku niektórych innych nowotworów, nie są zalecane dla tej choroby ze względu na jej rzadkość i brak grup wysokiego ryzyka.

W przypadku osób, które zostały już zdiagnozowane i wyleczone, regularne wizyty kontrolne u hematologa są bardzo ważne. Choroba może nawracać, więc monitorowanie poziomu komórek krwi i okresowe badania pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnego powrotu białaczki2. Około 50% pacjentów, którzy osiągnęli remisję, pozostaje wolnych od choroby przez dziesięć lat, ale regularny nadzór medyczny pozostaje istotny5.

Patofizjologia białaczki włochatokomórkowej

Białaczka włochatokomórkowa powstaje w wyniku nieprawidłowego rozwoju dojrzałych limfocytów B, które są jednym z rodzajów białych krwinek odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał i ochronę organizmu przed infekcjami. Uważa się, że choroba rozpoczyna się w grupie komórek zwanych komórkami pamięci B, które normalnie zapamiętują napotkane wcześniej drobnoustroje i szybko reagują przy ponownym kontakcie z nimi3.

W białaczce włochatokomórkowej dojrzałe limfocyty B ulegają zmianie genetycznej, najczęściej mutacji w genie BRAF. Ta mutacja, oznaczana jako BRAF V600E, powoduje, że komórki zaczynają się niekontrolowanie mnożyć. Pod mikroskopem zmienione komórki wyglądają charakterystycznie – mają drobne wypustki cytoplazmatyczne przypominające włoski, stąd nazwa choroby12.

Te nieprawidłowe komórki gromadzą się w szpiku kostnym, wypierając prawidłowe komórki krwiotwórcze. Szpik kostny to miękka tkanka wewnątrz kości, w której normalnie powstają wszystkie komórki krwi: czerwone krwinki przenoszące tlen, białe krwinki chroniące przed infekcjami i płytki krwi odpowiedzialne za krzepnięcie. Kiedy włochate komórki zajmują miejsce w szpiku, dochodzi do spadku produkcji tych prawidłowych komórek11.

Zmniejszona liczba czerwonych krwinek prowadzi do niedokrwistości, objawiającej się zmęczeniem, osłabieniem i dusznością. Niski poziom prawidłowych białych krwinek, zwłaszcza neutrofili i monocytów, osłabia odporność i sprawia, że pacjent jest podatny na infekcje. Spadek liczby płytek krwi wywołuje skłonność do powstawania siniaków i krwawień42.

Włochate komórki nie pozostają tylko w szpiku kostnym. Przedostają się do krwiobiegu i infiltrują inne narządy, głównie śledzionę, wątrobę i czasami węzły chłonne. Śledziona, która normalnie filtruje krew i usuwa stare krwinki, bardzo często się powiększa, ponieważ gromadzi się w niej duża liczba nieprawidłowych komórek. Może to prowadzić do dyskomfortu w lewej górnej części brzucha i uczucia szybkiego nasycenia podczas jedzenia36.

Ciekawą cechą białaczki włochatokomórkowej jest częste włóknienie szpiku kostnego. Oznacza to, że szpik staje się bardziej włóknisty i trudniej jest pobrać z niego próbkę do badania metodą standardowej aspiracji. Z tego powodu lekarze często muszą wykonać biopsję trzepanową – czyli pobrać niewielki fragment kości wraz ze szpikiem8.

Istnieje również wariant białaczki włochatokomórkowej, oznaczany jako HCL-V, który stanowi około 10% wszystkich przypadków. Ta odmiana różni się od klasycznej postaci choroby między innymi wyższą liczbą białych krwinek we krwi oraz nieco innymi cechami komórek obserwowanych pod mikroskopem8. Wariant ten może mieć nieco inny przebieg kliniczny i odpowiedź na leczenie.