Alergia pokarmowa Podstawowe informacje

Czym jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa powstaje, gdy nasz układ odpornościowy – czyli naturalny system obrony organizmu – błędnie rozpoznaje pewne składniki pokarmowe jako zagrożenie. Zamiast ignorować nieszkodliwe białko z jedzenia, organizm wydziela ogromne ilości substancji chemicznych, w tym histaminy, która jest związkiem wydzielanym przez komórki odpornościowe podczas reakcji alergicznej. Te substancje powodują objawy alergiczne, które mogą dotknąć różne części ciała: układ oddechowy, przewód pokarmowy, skórę i układ krążenia.1

Warto od razu rozróżnić alergię pokarmową od nietolerancji pokarmowej, która jest czymś zupełnie innym. Nietolerancja pokarmowa powoduje głównie problemy trawienne, takie jak wzdęcia czy bóle brzucha, które zwykle pojawiają się kilka godzin po zjedzeniu danego produktu. Alergia pokarmowa natomiast angażuje układ odpornościowy i może wywołać poważne, a nawet zagrażające życiu reakcje.2

Najbardziej niebezpieczną postacią reakcji alergicznej jest anafilaksja – gwałtowna, zagrażająca życiu reakcja całego organizmu, która może upośledzić oddychanie i spowodować niebezpieczny spadek ciśnienia krwi. W takiej sytuacji konieczne jest natychmiastowe podanie adrenaliny (epinefryny) i wezwanie pogotowia.3

Epidemiologia – jak częsta jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa jest problemem dotykającym miliony ludzi na całym świecie. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że alergie pokarmowe dotyczą aż 32 milionów Amerykanów, w tym 26 milionów dorosłych i 5,6 miliona dzieci. Oznacza to, że około 7,6% dzieci i 10,8% dorosłych w USA cierpi na alergie pokarmowe.1

Warto podkreślić, że częstość występowania alergii pokarmowych dramatycznie wzrosła w ostatnich dekadach. Badania pokazują, że między 1997 a 2011 rokiem częstość alergii pokarmowych u dzieci wzrosła o 50%. To oznacza, że problem ten staje się coraz bardziej powszechny i dotyka coraz większą liczbę rodzin.1

Alergie pokarmowe są częstsze u dzieci niż u dorosłych, choć mogą wystąpić w każdym wieku. Co ciekawe, wiele dzieci z czasem „wyrasta" ze swoich alergii pokarmowych, co daje nadzieję rodzicom dzieci z takimi problemami. Jednak nie dotyczy to wszystkich rodzajów alergii – niektóre, jak alergia na orzechy czy skorupiaki, zwykle pozostają na całe życie.1

W klasie szkolnej alergie pokarmowe są na tyle powszechne, że statystycznie w każdej sali lekcyjnej znajdą się około dwa dzieci z alergią pokarmową. To pokazuje, jak ważna jest świadomość tego problemu w szkołach i przedszkolach.1

Przyczyny alergii pokarmowej

Podstawową przyczyną alergii pokarmowej jest nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego. Gdy osoba z alergią pokarmową zje dany produkt, jej układ odpornościowy błędnie identyfikuje białko zawarte w tym jedzeniu jako niebezpiecznego intruza. W odpowiedzi organizm uruchamia mechanizmy obronne, wydzielając masywne ilości substancji chemicznych, które powodują objawy alergiczne.4

Nie do końca wiadomo, dlaczego u niektórych osób rozwija się alergia pokarmowa, a u innych nie. Jest to jeden z wielu nierozwiązanych jeszcze zagadek medycznych. Wiadomo jednak, że pewne produkty częściej wywołują reakcje alergiczne niż inne.2

Dziewięć produktów odpowiada za zdecydowaną większość wszystkich alergii pokarmowych. Są to: orzeszki ziemne, orzechy drzewne (takie jak migdały, orzechy włoskie, pistacje, orzechy laskowe, pekan, orzechy nerkowca i orzechy brazylijskie), mleko krowie, jaja, ryby, skorupiaki, soja, pszenica i sezam. Te produkty są odpowiedzialne za większość przypadków alergii pokarmowych.3

Choć te dziewięć produktów stanowi najczęstsze alergeny, należy pamiętać, że teoretycznie można być uczulonym na dowolną żywność. Każdy białkowy składnik jedzenia może potencjalnie wywołać reakcję alergiczną u wrażliwej osoby.2

Czynniki ryzyka

Pewne okoliczności zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju alergii pokarmowej. Jednym z najważniejszych czynników ryzyka jest historia rodzinna. Alergie mają tendencję do występowania w rodzinach, choć nie można przewidzieć, czy dziecko odziedziczy alergię pokarmową rodzica, ani czy rodzeństwo będzie miało podobne uczulenia. Jednak badania sugerują, że młodsze rodzeństwo dziecka z alergią na orzeszki ziemne również prawdopodobnie będzie uczulone na ten sam produkt.4

Wiek również ma znaczenie. Objawy alergii pokarmowej są najczęstsze u niemowląt i małych dzieci, choć alergia może pojawić się w każdym wieku. Co szczególnie zaskakujące, można rozwinąć alergię nawet na produkty, które jadło się przez lata bez żadnych problemów. Nie jest to rzadkość – dorosły człowiek może nagle zacząć reagować alergicznie na jedzenie, które wcześniej spożywał regularnie bez konsekwencji.4

Objawy alergii pokarmowej

Objawy alergii pokarmowej mogą dotyczyć różnych części ciała i często występują jednocześnie w kilku miejscach. Reakcja może pojawić się natychmiast po zjedzeniu alergenu lub pojawić się dopiero po kilku godzinach, a czasem nawet dniach.2

Do najczęstszych objawów należą: zawroty głowy lub uczucie oszołomienia, swędzenie skóry lub wypukła wysypka (pokrzywka), obrzęk warg, twarzy i oczu (czyli obrzęk naczynioruchowy), kaszel, świszczący oddech, duszność, głośny oddech lub zachrypnięty głos. Mogą również wystąpić objawy ze strony górnych dróg oddechowych, takie jak kichanie, swędzenie, wydzielina z nosa lub zatkany nos. Częste są też dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: nudności lub wymioty, bóle brzucha i biegunka.2

Ważne jest, aby pamiętać, że nasilenie objawów może się różnić. Fakt, że pierwsza reakcja była łagodna, nie oznacza, że wszystkie następne będą podobne. Produkt, który za pierwszym razem wywołał tylko delikatne objawy, może następnym razem spowodować znacznie poważniejszą reakcję.4

Najpoważniejszą reakcją alergiczną jest anafilaksja – gwałtowna, zagrażająca życiu reakcja całego organizmu. Jej objawy pojawiają się szybko, często w ciągu kilku minut, choć czasem mogą rozwinąć się nawet do 30 minut po kontakcie z alergenem. W przypadku alergenów pokarmowych objawy mogą pojawić się nawet do 2 godzin po spożyciu pokarmu.1

Zapobieganie i profilaktyka

Obecnie nie istnieje lekarstwo na alergię pokarmową. Jedynym sposobem zapobiegania reakcji alergicznej jest całkowite unikanie produktów, na które dana osoba jest uczulona. Nawet ślad ilości alergenu może u niektórych osób wywołać reakcję alergiczną, dlatego zarządzanie alergią pokarmową na co dzień wymaga stałej czujności.1

Podstawową zasadą profilaktyki jest ścisłe eliminowanie alergenu z diety i unikanie jakiegokolwiek kontaktu z nim – czy to przez spożycie, kontakt ze skórą, wdychanie czy wstrzyknięcie. Niektórzy ludzie z alergią pokarmową muszą nawet unikać dotykania lub wdychania zapachu produktów, na które są uczuleni.5

Kluczowe znaczenie ma czytanie etykiet produktów spożywczych. W wielu krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, producenci żywności są zobowiązani do informowania na etykietach, czy produkt zawiera któryś z najczęstszych alergenów. Jednak nawet jeśli kupowaliście dany produkt setki razy wcześniej, zawsze trzeba czytać etykietę ponownie – producenci często zmieniają składniki, a alergen może pojawić się w nowej recepturze.6

Przygotowując posiłki w domu, gdzie nie wszyscy domownicy przestrzegają diety bezalergenowej, należy uważać, aby uniknąć zanieczyszczenia krzyżowego (przeniesienia alergenu z jednego produktu na drugi). Dobrym pomysłem jest posiadanie dwóch zestawów przyborów kuchennych i naczyń – jednego wyłącznie dla osoby alergicznej. Wszystkie naczynia i przybory należy dokładnie myć w gorącej, mydlanej wodzie między użyciami.6

Jedzenie poza domem wymaga szczególnej ostrożności. Przed zamówieniem posiłku w restauracji warto poinformować kierownika lub szefa kuchni o swojej alergii. Wiele osób z alergią pokarmową nosi ze sobą specjalną kartę dla kucharza – wydrukowany list zawierający wszystkie składniki, na które są uczuleni, oraz prośbę o upewnienie się, że wszystkie naczynia, przybory i powierzchnie robocze są wolne od śladów tych produktów.6

Osoby z alergią pokarmową powinny zawsze mieć przy sobie automatyczny wstrzykiwacz z adrenaliną i wiedzieć, jak go używać. W przypadku anafilaksji adrenalina jest jedynym lekiem, który może odwrócić objawy tej poważnej reakcji. Nawet jeśli po użyciu wstrzykiwacza osoba czuje się lepiej, należy zawsze wezwać pogotowie – efekt adrenaliny może minąć, a objawy mogą powrócić.5

Patofizjologia – co dzieje się w organizmie

Aby zrozumieć, co dzieje się w organizmie podczas reakcji alergicznej, warto poznać normalną rolę układu odpornościowego. Układ odpornościowy to złożony system obrony organizmu, który chroni nas przed infekcjami i innymi zagrożeniami dla zdrowia. Składa się z różnych typów komórek i substancji chemicznych, które współpracują, aby wykrywać i niszczyć szkodliwe bakterie, wirusy i inne patogeny.4

U osoby z alergią pokarmową układ odpornościowy nadmiernie reaguje na pewne składniki pokarmowe. Gdy taka osoba zje produkt zawierający alergen, jej układ odpornościowy rozpoznaje białko pokarmowe jako niebezpiecznego intruza i uruchamia reakcję obronną. Organizm wytwarza przeciwciała zwane IgE (immunoglobulina E), które są specyficzne dla danego alergenu.3

Te przeciwciała IgE przyczepiają się do specjalnych komórek odpornościowych zwanych komórkami tucznymi i bazofilami. Gdy dana osoba ponownie zje ten sam alergen, białko pokarmowe łączy się z przeciwciałami IgE na powierzchni tych komórek. To powoduje, że komórki zaczynają gwałtownie uwalniać ogromne ilości substancji chemicznych, w tym histaminy, które wywołują objawy alergiczne.4

Histamina i inne uwalniane substancje powodują szybkie reakcje w różnych częściach ciała. W skórze powodują swędzenie i pokrzywkę. W układzie oddechowym mogą wywoływać obrzęk dróg oddechowych, trudności w oddychaniu i świszczący oddech. W przewodzie pokarmowym prowadzą do nudności, wymiotów, bólu brzucha i biegunki. W układzie krążenia mogą spowodować rozszerzenie naczyń krwionośnych i spadek ciśnienia krwi, co w skrajnych przypadkach prowadzi do wstrząsu anafilaktycznego.1

Warto też wspomnieć, że istnieją różne typy alergii pokarmowych. Najbardziej powszechne to alergie mediowane przez przeciwciała IgE, które powodują natychmiastowe i często poważne reakcje. Istnieją jednak także reakcje nie-IgE-zależne, które rozwijają się wolniej i mają inne mechanizmy powstawania.3