Osutka polekowa

Czym jest osutka polekowa?

Osutka polekowa to niepożądana reakcja skóry na lek lub inną substancję medyczną podawaną do organizmu. Większość osutek polekowych jest łagodna i znika po odstawieniu leku, ale niektóre mogą być poważne i wymagać natychmiastowej pomocy medycznej1.

Reakcje te mogą przebiegać w różny sposób. W przypadku reakcji typu A mamy do czynienia ze znanymi, przewidywalnymi działaniami niepożądanymi leku. Natomiast reakcje typu B, nazywane też reakcjami nadwrażliwości, często związane są z odpowiedzią układu odpornościowego i mogą pojawić się przy normalnych dawkach leku2.

Osutki polekowe mogą obejmować wysypkę obejmującą całą powierzchnię skóry lub ograniczoną do określonych obszarów ciała. Czasami lek może powodować swędzenie bez widocznych zmian skórnych3.

Kto jest narażony na osutki polekowe?

Osutki polekowe mogą wystąpić u osób w każdym wieku, bez względu na płeć czy pochodzenie etniczne. Istnieją jednak pewne czynniki, które zwiększają ryzyko ich wystąpienia4.

Kobiety częściej niż mężczyźni doświadczają reakcji polekowych. Osoby po 65. roku życia również są bardziej narażone na tego typu problemy4.

Dodatkowe czynniki ryzyka obejmują osłabiony układ odpornościowy spowodowany chorobą podstawową lub przyjmowaniem leków. Osoby przyjmujące więcej niż 3 leki dziennie także są bardziej podatne na wystąpienie osutki polekowej4.

Do grup szczególnie narażonych należą pacjenci z zakażeniem HIV, toczniem rumieniowatym układowym, chłoniakiem oraz osoby w podeszłym wieku. Niektóre genetyczne typy HLA (ludzkich antygenów leukocytarnych) również zwiększają ryzyko reakcji polekowych5.

Rodzaje osutek polekowych

Istnieje wiele różnych typów osutek polekowych, które różnią się wyglądem i nasileniem objawów1.

Najczęstsze rodzaje to osutka morbilliformiczna (przypominająca wysypkę odrową) oraz pokrzywka, którą może towarzyszyć obrzęk naczynioruchowy. W rzadkich przypadkach pokrzywka może prowadzić do anafilaksji – ciężkiej, zagrażającej życiu reakcji alergicznej1.

Do ciężkich reakcji niepożądanych na leki, które mogą zagrażać życiu, należą zespół nadwrażliwości polekowej oraz zespół Stevensa-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka1.

Inne rodzaje reakcji skórnych obejmują ostrą uogólnioną krostkową wysypkę polekową, uogólnioną krostkową łuszczycę, chorobę posurowiczą (pokrzywka, gorączka, bólestawów, powiększenie węzłów chłonnych), zapalenie naczyń typu nadwrażliwości oraz stały rumień polekowy (pojedyncze lub mnogie nawracające zmiany pęcherzowe)1.

Leki mogą także wywoływać reakcje podobne do liszaja płaskiego, nadwrażliwość na światło słoneczne (w postaci przesadnie silnego oparzenia słonecznego lub egzemy w miejscach narażonych na słońce) oraz pęcherzowe osutki polekowe1.

Objawy i przebieg

Osutki polekowe mogą przybierać różne formy. Najczęściej występują jako wysypka w postaci różowo-czerwonych grudek (małych, litych wybrzuszeń), pokrzywki, pęcherzyków (małych pęcherzy), krost (małych zmian wypełnionych ropą) lub dużych pęcherzy. Skóra może również stać się nadwrażliwa na światło słoneczne4.

U osób o ciemniejszej karnacji zaczerwienienie skóry może być trudniejsze do zauważenia. Wysypka może obejmować całą powierzchnię skóry lub być ograniczona do jednej lub kilku części ciała. Najczęściej pojawia się w fałdach skórnych4.

Reakcje polekowe często mają symetryczny charakter – występują po obu stronach ciała jednocześnie4.

Leki mogą również powodować swędzenie i zaburzenia czucia bez widocznej wysypki. Reakcję wywołaną przez lek należy rozważyć u każdego pacjenta przyjmującego leki, u którego nagle rozwija się symetryczna wysypka skórna3.

Ostrzegawcze znaki ciężkich reakcji, które wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, to: chory wygląd i wysoka gorączka, objawy zajęcia narządów wewnętrznych, obrzęk twarzy, powstawanie pęcherzy i nadżerek, zajęcie błon śluzowych, zmiany skórne o sine zabarwieniu, objaw Nikołskiego (oddzielanie się warstw skóry pod wpływem ucisku bocznego) oraz nieprawidłowości w badaniach laboratoryjnych dotyczące nerek, wątroby lub podwyższona liczba eozynofili5.

Najczęstsze leki wywołujące osutki

Chociaż każdy lek może wywołać osutkę polekową, istnieją grupy leków, które częściej prowadzą do takich reakcji4.

Do najczęstszych leków wywołujących reakcje skórne należą antybiotyki, zwłaszcza penicylina i leki sulfonamidowe. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen, naproksen i indometacyna, również często powodują osutki4.

Inne leki często odpowiedzialne za reakcje polekowe to: leki przeciwpadaczkowe (przeciwdrgawkowe), takie jak fenytoina czy karbamazepina, leki stosowane w chemioterapii nowotworów, leki psychotropowe używane w leczeniu chorób psychicznych, leki na nadciśnienie tętnicze, w tym diuretyki i inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (ACE), allopurynol stosowany w leczeniu dny moczanowej, leki przeciw HIV oraz jod, szczególnie ten zawarty w środkach kontrastowych stosowanych podczas prześwietleń rentgenowskich4.

Do leków znanych z wywoływania reakcji skórnych należą także: środki przeciwdrobnoustrojowe, cytokiny, leki chemioterapeutyczne oraz leki przeciwdrgawkowe3.

Jak rozpoznaje się osutkę polekową?

Rozpoznanie osutki polekowej opiera się przede wszystkim na ocenie klinicznej i zebraniu szczegółowego wywiadu medycznego6.

Pierwszymi krokami w ustaleniu rozpoznania są: przegląd pełnej listy leków przyjmowanych przez pacjenta, w tym leków na receptę i tych dostępnych bez recepty, udokumentowanie wcześniejszych niepożądanych reakcji na leki lub pokarmy, rozważenie innych możliwych przyczyn (np. wysypek wirusowych i zakażeń bakteryjnych) oraz uwzględnienie współistniejących zakażeń, zaburzeń metabolicznych lub stanów osłabienia odporności3.

Bardzo ważne jest ustalenie, kiedy pojawił się wysypka w stosunku do momentu przyjęcia leku, jak wygląda wysypka, jak jest rozmieszczona na ciele oraz czy występują objawy ogólnoustrojowe, takie jak zajęcie błon śluzowych, niewydolność narządowa czy zwiększona liczba eozynofili we krwi5.

Badania laboratoryjne mogą być pomocne w diagnostyce. Najbardziej swoistym testem są testy skórne, choć ich dostępność jest ograniczona6.

Biopsja skóry – pobranie małego wycinka skóry do badania mikroskopowego – jest złotym standardem w rozpoznawaniu ciężkich reakcji polekowych7.

Leczenie

Najważniejszym celem w leczeniu osutki polekowej jest zawsze odstawienie leku, który ją wywołał, jeśli jest to możliwe. Pacjenci z osukami polekowymi często są poważnie chorzy i przyjmują wiele leków, z których część może być niezbędna do ich przeżycia. Należy jednak ograniczyć wszystkie leki, które nie są konieczne8.

Po zidentyfikowaniu leku wywołującego reakcję należy go niezwłocznie odstawić. Znajomość leków często wywołujących osutki może pomóc w rozpoznaniu winnego preparatu8.

W niektórych przypadkach pacjenci mogą kontynuować leczenie mimo wystąpienia osutki morbilliformicznej. Wysypka często ustępuje, szczególnie jeśli pacjent przyjmuje leki przeciwhistaminowe8.

Leczenie konkretnego typu osutki polekowej zależy od jej rodzaju. Terapia wyprysków polekowych jest zazwyczaj objawowa. Przeciwhistaminowe leki pierwszej generacji stosuje się przez całą dobę. Wykorzystuje się także łagodne kortykosteroidy miejscowe (np. hydrokortyzon, dezonid) oraz preparaty nawilżające, szczególnie w okresie ustępowania objawów8.

Większość przypadków osutek polekowych jest łagodna i ustępuje po odstawieniu leku. W cięższych przypadkach może być konieczna hospitalizacja w celu usunięcia leku z organizmu i leczenia ewentualnych uszkodzeń, jakie mógł spowodować9.

Zapobieganie

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania osutce polekowej jest unikanie leku, który ją wywołuje1.

Pacjenci z alergią na penicylinę powinni unikać karbapenemów, a w przypadku przepisywania cefalosporyn należy zachować ostrożność6.

W przypadku reakcji na środki kontrastowe stosowane w badaniach rentgenowskich, można ograniczyć ryzyko wystąpienia reakcji poprzez wstępne podanie prednizonu, difenhydraminy oraz efedryny lub leku blokującego receptory H2 histaminy6.

Ważne jest, aby poinformować wszystkich lekarzy i pracowników służby zdrowia o wcześniejszych reakcjach polekowych. Warto również nosić przy sobie informację o uczuleniach na leki, na przykład w formie specjalnej bransoletki lub karty medycznej.