W skrócie

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła choroba powodująca swędzącą, suchą i zaczerwienioną skórę. Dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych, a objawy mogą pojawiać się i znikać przez całe życie.

Czym jest atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry, znane również jako wyprysk atopowy lub egzema, to najczęstszy rodzaj przewlekłego zapalenia skóry. Choroba ta powoduje powstawanie suchych, swędzących i zmieniających kolor plam na skórze. Może pojawić się w różnych obszarach ciała, najczęściej na twarzy, szyi, ramionach i nogach.

Atopowe zapalenie skóry jest stanem przewlekłym, co oznacza, że trwa długo i może występować przez wiele lat. Może się pojawiać i ustępować przez całe życie – są okresy, kiedy objawy się nasilają (tzw. rzuty lub zaostrzenia), oraz okresy, gdy stan skóry się poprawia.

Wyprysk i zapalenie skóry to terminy odnoszące się do stanu zapalnego skóry. Atopowe zapalenie skóry jest najczęstszym typem wyprysku. Słowo "wyprysk" opisuje grupę schorzeń skórnych wynikających z zapalenia.

Choroba ta dotyka znaczną liczbę osób. Według badań z 2003 roku, ogólna częstość występowania atopowego zapalenia skóry u dzieci w Stanach Zjednoczonych wynosi około 11 procent, a w niektórych stanach nawet 19 procent. Badanie populacyjne z 2007 roku szacuje, że około 17,8 miliona osób w USA żyje z tym schorzeniem, a większość przypadków nie została zdiagnozowana.

Rodzaje atopowego zapalenia skóry

Atopowe zapalenie skóry odnosi się do grupy stanów skórnych związanych z alergiami. Jego wygląd może się zmieniać w czasie i obejmować następujące postaci:

Zapalenie skóry monetkowate (nummular dermatitis) – występują okrągłe, zmienione w kolorze i łuszczące się plamy (wielkości monety)
Prurigo nodularis – charakteryzuje się twardymi, suchymi, uniesionymi guzkami
Rumień złuszczający (erythroderma) – pojawia się rozległe zaczerwienienie i łuszczenie skóry na większości ciała
Zapalenie skóry liszajowate – występują płaskie, ciemne, swędzące i łuszczące się plamy skóry
Zapalenie skóry mieszkowe – powoduje małe, swędzące guzki wokół mieszków włosowych (miejsc, z których wyrastają włosy)
Pompholyx – pojawiają się małe, swędzące pęcherzyki na dłoniach i stopach

Objawy choroby

Głównym objawem atopowego zapalenia skóry jest świąd. Skóra staje się sucha, zaczerwieniona lub zmieniona w kolorze, łuszcząca się i popękana. Gdy pojawia się wysypka związana z atopowym zapaleniem skóry, może być niekomfortowa i swędząca. Naturalną reakcją jest drapanie, co może prowadzić do obrzęku, pękania, strupienia i łuszczenia się skóry. Wysypka może również "sączyć się" przezroczystym płynem.

Objawy u niemowląt

U niemowląt z atopowym zapaleniem skóry wysypka:

Jest czerwona, sącząca się, pokryta strupami i swędząca
Zaczyna się na twarzy i rozprzestrzenia na szyję, głowę, dłonie, ramiona, stopy i nogi
Może pokrywać duże obszary ciała
Może trwać kilka miesięcy, zanim nastąpi poprawa

Objawy u dzieci i dorosłych

U dzieci i dorosłych z atopowym zapaleniem skóry wysypka:

Mocno swędzi
Zwykle pojawia się tylko w jednym lub kilku miejscach, szczególnie na dłoniach, górnej części ramion, wewnętrznej stronie łokci, pod kolanami lub wokół oczu
Może nawracać wielokrotnie, zazwyczaj w tych samych miejscach

Wygląd skóry w zależności od koloru cery

Atopowe zapalenie skóry może sprawiać, że skóra staje się:

Swędząca
Sucha, popękana, pokryta strupami, łuszcząca się lub zgrubiała
Czerwona, biała, fioletowa lub szara, albo jaśniejsza lub ciemniejsza niż otaczająca skóra (w zależności od koloru cery)
Pokryta pęcherzykami lub krwawiąca

Objawy mogą rozpocząć się w każdym wieku, ale najczęściej pojawiają się u niemowląt i małych dzieci i zwykle poprawiają się z wiekiem. Zazwyczaj występują okresy, gdy objawy się nasilają (tzw. zaostrzenia), oraz okresy, gdy są mniej nasilone.

Kiedy objawy się rozpoczynają

Atopowe zapalenie skóry zazwyczaj rozpoczyna się przed drugim rokiem życia, a tylko 10 procent przypadków diagnozowanych jest po piątym roku życia. Szacuje się, że 60 procent pacjentów rozwija atopowe zapalenie skóry przed ukończeniem pierwszego roku życia, a 90 procent przed piątym rokiem życia.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Atopowe zapalenie skóry ma złożone pochodzenie, w tym czynniki genetyczne i środowiskowe, które prowadzą do nieprawidłowości w naskórku (zewnętrznej warstwie skóry) i układzie odpornościowym.

Lekarze nie znają dokładnej przyczyny atopowego zapalenia skóry, ale choroba ta jest dziedziczna. Osoby z astmą, katarem siennym lub alergiami pokarmowymi mają większe ryzyko wystąpienia wyprysku. Atopowe zapalenie skóry nie jest zakaźne i nie może być przenoszone z osoby na osobę.

Układ odpornościowy i bariera skórna

U osób z atopowym zapaleniem skóry układ odpornościowy staje się zaburzony i nadmiernie aktywny. Wywołuje to stan zapalny, który uszkadza barierę skórną, pozostawiając skórę suchą i podatną na swędzenie oraz wysypki.

Atopowe zapalenie skóry jest spowodowane złożonym współdziałaniem zaburzeń odporności, mutacji genów naskórka i czynników środowiskowych, które zakłócają naskórek, powodując intensywnie swędzące zmiany skórne. Powtarzające się drapanie wyzwala samopodtrzymujący się cykl swędzenia i drapania, który może znacząco wpływać na jakość życia pacjenta.

Czynniki wywołujące zaostrzenia

Wiele czynników może wywołać atopowe zapalenie skóry lub pogorszyć jego objawy:

Stres
Zmiany temperatury lub wilgotności
Infekcje skóry wywołane przez bakterie
Roztocza kurzu domowego, pleśnie i łupież zwierzęcy
Niektóre rodzaje kosmetyków
Ubrania ocierające skórę, szczególnie z wełny
U niemowląt – czasami alergie pokarmowe

Powiązanie z innymi chorobami alergicznymi

Atopowe zapalenie skóry może występować razem z astmą i alergicznym nieżytem nosa (katarem siennym) jako część tzw. triady alergicznej. Szacuje się, że około 30 procent dzieci z atopowym zapaleniem skóry rozwija astmę w późniejszym życiu.

Fakt, że atopowe zapalenie skóry jest pierwszą chorobą, która pojawia się w szeregu chorób alergicznych – w tym alergia pokarmowa, astma i alergiczny nieżyt nosa – dał początek teorii "marszu atopowego". Sugeruje ona, że wczesne lub ciężkie atopowe zapalenie skóry oraz uczulenie skórne na alergeny środowiskowe mogą prowadzić do późniejszych chorób alergicznych dotyczących innych powierzchni nabłonka (warstw ochronnych tkanek), takich jak przewód pokarmowy lub drogi oddechowe.

W porównaniu z dziećmi, które nie mają atopowego zapalenia skóry, te z tym schorzeniem częściej rozwijają alergie pokarmowe i środowiskowe (15 procent w porównaniu z 4 procentami), astmę (25 procent w porównaniu z 12 procentami) oraz alergiczny nieżyt nosa (34 procent w porównaniu z 14 procentami).

Rozpoznanie

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry opiera się głównie na objawach i badaniu fizykalnym. Amerykańska Akademia Dermatologii stworzyła proste kryteria diagnostyczne oparte na objawach i wynikach badania fizykalnego.

Lekarz oceni wygląd skóry i zapyta o historię objawów. Ważne jest, aby powiedzieć lekarzowi o obecności i częstotliwości objawów, co pozwoli ocenić ciężkość choroby i odpowiedź na leczenie.

Nie ma specyficznych testów laboratoryjnych wymaganych do rozpoznania atopowego zapalenia skóry, ale czasami mogą być wykonane badania w celu wykluczenia innych schorzeń skórnych, takich jak kontaktowe zapalenie skóry, łuszczyca czy łojotokowe zapalenie skóry.

Leczenie i postępowanie

Chociaż atopowe zapalenie skóry nie może być wyleczone, dostępne są opcje leczenia, które pomagają kontrolować objawy. Leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów i wydłużaniu czasu między zaostrzeniam.

Nawilżanie skóry

Regularne, obfite stosowanie emolientów (środków nawilżających) jest zalecane jako podstawa leczenia. Nawilżacze pomagają odbudować barierę skórną i chronią skórę przed drażniącymi substancjami oraz alergenami poprzez zatrzymywanie wilgoci. Regularne stosowanie nawilżaczy przekonująco wykazało, że pomaga ludziom w kontrolowaniu ich wyprysku.

Wszyscy pacjenci powinni stosować substytuty mydła i olejki do kąpieli. Nawilżacze są ważne dla poprawy stanu skóry.

Kąpiele

Chociaż może to być różne dla każdej osoby, badania sugerują, że kąpiel raz dziennie (lub nawet dwa razy dziennie) jest w rzeczywistości lepsza niż rzadsze kąpiele. Osoby z wypryskiem, szczególnie atopowym zapaleniem skóry, zwykle mają bardzo suchą skórę. Wynika to z tego, że choroba powoduje defekty w barierze skórnej. Kąpiel pomaga uzupełnić część wilgoci utraconej przez barierę skórną.

Kortykosteroidy miejscowe

Głównym leczeniem farmakologicznym są kortykosteroidy miejscowe (maści lub kremy ze steroidami). Kortykosteroidy miejscowe to leczenie pierwszego rzutu w przypadku zaostrzeń atopowego zapalenia skóry.

Stosowanie dwa razy dziennie lub częściej nie wykazało większej skuteczności niż stosowanie raz dziennie. Schemat utrzymujący z kortykosteroidami miejscowymi może zmniejszyć częstość nawrotów u pacjentów z nawracającym umiarkowanym do ciężkiego atopowym zapaleniem skóry.

Wybór kortykosteroidu zależy w dużej mierze od lokalizacji atopowego zapalenia skóry.

Inhibitory kalcyneuryny

Pimekrolimus i takrolimus to inhibitory kalcyneuryny, które są zalecane jako leczenie drugiego rzutu dla osób z umiarkowanym do ciężkiego atopowym zapaleniem skóry i które są narażone na atrofię (ścieńczenie skóry) w wyniku stosowania kortykosteroidów miejscowych.

Miejscowe inhibitory kalcyneuryny mogą być rozważane w miejscach wrażliwych, takich jak twarz, gdzie silne kortykosteroidy miejscowe są potencjalnie szkodliwe. Mogą być stosowane w połączeniu z kortykosteroidami miejscowymi jako leczenie pierwszego rzutu.

Chociaż amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) wydała ostrzeżenie o możliwym związku między tymi lekami a nowotworami skóry oraz chłoniakiem, badania nie wykazały wyraźnego związku.

Antybiotyki

Miejscowe i doustne antybiotyki mogą być stosowane w leczeniu wtórnych zakażeń bakteryjnych, ale nie są skuteczne w zapobieganiu zaostrzeniam atopowego zapalenia skóry. Antybiotyki przeciwko gronkowcowi są skuteczne w leczeniu wtórnych zakażeń skóry.

Fototerapia

Fototerapia (leczenie światłem ultrafioletowym) jest bezpiecznym i skutecznym leczeniem umiarkowanego do ciężkiego atopowego zapalenia skóry, gdy leczenie pierwszego rzutu nie jest wystarczające. Może być rozważana przez specjalistę dla dorosłych, jeśli nie ma odpowiedniej odpowiedzi na leczenie.

Leczenie układowe

Ciężkie przypadki atopowego zapalenia skóry mogą wymagać leczenia układowego (doustnego lub w zastrzykach). Stosowano leki immunosupresyjne (osłabiające układ odpornościowy), takie jak cyklosporyna, a obecnie dostępne są również dupilumab i upadacitynib w leczeniu ciężkiego przewlekłego atopowego zapalenia skóry.

Leczenie pomocnicze

Leczenie pomocnicze podawane podczas zaostrzeń zapalenia skóry obejmuje kąpiele z dodatkiem chloru i wilgotne opatrunki. Leki przeciwhistaminowe mogą pomóc w łagodzeniu swędzenia, chociaż doustne leki przeciwhistaminowe nie są zalecane, ponieważ nie zmniejszają swędzenia.

Terapie alternatywne

Skuteczność terapii alternatywnych, takich jak chińskie preparaty ziołowe, homeopatia, hipnoza/biofeedback oraz terapia masażem, nie została potwierdzona. Brakuje dowodów wspierających stosowanie medycyny integratywnej w leczeniu atopowego zapalenia skóry.

Życie z atopowym zapaleniem skóry

Życie z atopowym zapaleniem skóry wymaga codziennej troski o skórę i wprowadzenia zmian w stylu życia, które mogą pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszeniu częstotliwości zaostrzeń.

Codzienna pielęgnacja skóry

Nawilżanie co najmniej dwa razy dziennie, najlepiej za każdym razem, gdy skóra wydaje się sucha, jest kluczowe w codziennej pielęgnacji. Regularne stosowanie nawilżaczy przekonująco wykazało, że pomaga w kontrolowaniu wyprysku.

Unikanie czynników wywołujących

Większość pacjentów ma czynniki wyzwalające, których można unikać. Ważne jest rozpoznanie swoich osobistych czynników wywołujących i staranie się ich unikać. Mogą to być określone tkaniny, kosmetyki, stres, zmiany temperatury lub wilgotności.

Wybór odzieży

Unikaj odzieży, która ociera skórę, szczególnie z wełny. Lepsze są miękkie, przewiewne tkaniny.

Sen

Atopowe zapalenie skóry powoduje swędzenie, które często zakłóca sen. Oprócz uczucia senności, słaby sen ma bezpośredni i negatywny wpływ na barierę skórną. Zły sen może prowadzić do pogorszenia wyprysku, co może prowadzić do złego snu, zamykając ludzi w błędnym kole.

Aby poprawić jakość snu, warto regularnie kłaść się spać i wstawać o tej samej porze.

Zdrowie psychiczne i emocjonalne

Wpływ emocjonalny atopowego zapalenia skóry jest często pomijany. Swędzenie, ból, trudności ze snem, pominięte aktywności – wszystko to jest rzeczywistością życia z umiarkowanym do ciężkim wypryskiem. Uczucia zakłopotania i wstydu związane z tym schorzeniem są powszechne i mogą wpływać na życie rodzinne i społeczne w postaci depresji, lęku i izolacji.

Gdy żyjesz z wypryskiem, stres objawia się na skórze. Osoby z atopowym zapaleniem skóry faktycznie odbierają swędzenie inaczej niż typowe osoby, ponieważ ich szlaki nerwowe (drogi przekazywania sygnałów w układzie nerwowym) są nadmiernie reaktywne. Innymi słowy, osoby żyjące z wypryskiem nie tylko mają wrażliwą skórę, ale także wrażliwy układ nerwowy. Kiedy dbasz o swoje zdrowie psychiczne i emocjonalne, leczysz również swoje schorzenie skórne.

Praktyki uważności (mindfulness) i dbanie o swoje samopoczucie emocjonalne mogą mieć rzeczywisty wpływ na stan skóry. Może to obejmować medytację, ćwiczenia oddechowe, krótką drzemkę lub spacer.

Praca i szkoła

Atopowe zapalenie skóry może wpływać na zdolność do pracy lub uczęszczania do szkoły. Ważne jest, aby otwarcie rozmawiać z lekarzem o tym, jak choroba wpływa na codzienne życie, w tym na pracę i naukę.

Relacje i życie społeczne

Widoczne zmiany skórne mogą wpływać na poczucie własnej wartości i relacje z innymi ludźmi. Szczere rozmowy z bliskimi o tym, co czujesz i czego potrzebujesz, mogą pomóc w budowaniu zrozumienia i wsparcia.

Znaczenie leczenia

Wczesna diagnoza i leczenie mogą zapobiec znacznej chorobowości wynikającej z zaburzeń snu, przewlekłych pozapalnych zmian skórnych oraz blizn. Atopowe zapalenie skóry ma ogromną chorobowość, a częstość występowania i rozpowszechnienie wydają się rosnąć.

wyprysk atopowy, egzema, atopowa egzema

Skóra
Naskórek
Bariera skórna

Badania kliniczne: Atopowe zapalenie skóry