Uraz ścięgna Podstawowe informacje

Czym jest uraz ścięgna?

Ścięgna to twarde, włókniste struktury łączące mięśnie z kośćmi. Uraz ścięgna, określany również jako tendinopatia, występuje wtedy, gdy dochodzi do podrażnienia lub uszkodzenia tych włókien. Najczęściej dotyka on okolic barku, łokcia, nadgarstka, biodra, kolana i kostki.1

Ścięgna odgrywają kluczową rolę w ruchu ciała. Gdy mięsień się kurczy, ścięgno pociąga przyłączoną kość, powodując jej ruch. Można je porównać do lin w mechanizmie – ścięgna działają jak dźwignie przemieszczające kości w miarę kurczenia się i rozluźniania mięśni. Są one sztywniejsze niż mięśnie, ale jednocześnie bardzo wytrzymałe. Na przykład ścięgna zginaczy w stopie mogą wytrzymać obciążenie przekraczające ośmiokrotnie masę ciała.2

Ciało ludzkie zawiera tysiące ścięgien, rozciągających się od głowy aż po palce stóp. Największym ścięgnem w organizmie jest ścięgno Achillesa, które łączy mięsień łydki z kością piętową. Ścięgna są bardzo odporne na rozerwanie, ale nie są elastyczne – oznacza to, że mogą łatwo ulec uszkodzeniu przy nadmiernym rozciągnięciu i ich gojenie może zająć dużo czasu.2

Przyczyny urazu ścięgna

Większość urazów ścięgien jest wynikiem stopniowego zużycia wynikającego z przeciążenia lub procesu starzenia się. Ścięgna z wiekiem stają się bardziej podatne na uszkodzenia – tracą część swojej elastyczności i wytrzymałości, co zwiększa ryzyko urazu.1

Uszkodzenie ścięgna może nastąpić nagle lub rozwijać się powoli. Osoby wykonujące te same ruchy w sposób powtarzalny w pracy, podczas uprawiania sportu lub w codziennych czynnościach są bardziej narażone na uszkodzenie ścięgna. Może to dotyczyć na przykład tenisistów, koszykarzy, pracowników fizycznych czy osób wykonujących zawody wymagające powtarzalnych gestów.3

Nagły uraz ścięgna jest bardziej prawdopodobny, jeśli ścięgno zostało osłabione przez dłuższy czas. Uszkodzenie może również nastąpić w wyniku przypadkowego skręcenia, ruchu w niewłaściwym kierunku lub urazu spowodowanego ostrym przedmiotem.3

Czynniki ryzyka

Chociaż każdy może doznać urazu ścięgna, niektóre grupy osób są bardziej narażone na ten typ problemów. Kluczowym czynnikiem ryzyka jest wykonywanie powtarzalnych ruchów. Osoby, które wielokrotnie wykonują te same czynności w ramach swojej pracy, sportu lub codziennych zajęć, mają zwiększone ryzyko uszkodzenia ścięgna.4

Wiek jest kolejnym istotnym czynnikiem. Z wiekiem ścięgna naturalnie tracą część swojej elastyczności i odporności, co sprawia, że stają się bardziej podatne na uszkodzenia. Proces starzenia wpływa na strukturę kolagenu w ścięgnach, czyniąc je słabszymi i bardziej skłonnymi do urazów.5

Niektóre zawody wiążą się z większym ryzykiem urazu ścięgna. Dotyczy to zwłaszcza prac fizycznych wymagających ciężkiego podnoszenia, powtarzalnych ruchów czy długotrwałego utrzymywania określonych pozycji. Podobnie osoby uprawiające sporty wymagające gwałtownych ruchów, skoków lub rzutów – takie jak tenis, bieganie, koszykówka czy siatkówka – są bardziej narażone na problemy ze ścięgnami.6

Inne czynniki zwiększające ryzyko to niewłaściwa technika podczas wykonywania ćwiczeń sportowych, brak odpowiedniego rozgrzewania przed aktywnością fizyczną oraz stosowanie nieodpowiedniego sprzętu lub obuwia. Również nagłe zwiększenie intensywności lub czasu trwania ćwiczeń bez stopniowego przyzwyczajania organizmu może prowadzić do przeciążenia ścięgien.7

Objawy urazu ścięgna

Tendinopatia zazwyczaj powoduje ból, sztywność i utratę siły w dotkniętym obszarze. Okolica może być tkliwa, zaczerwieniona, ciepła lub opuchnięta. Ból często nasila się podczas korzystania ze ścięgna, a wiele osób doświadcza większego dyskomfortu i sztywności w nocy lub rano po przebudzeniu.1

Objawy związane z urazem ścięgna mogą obejmować tkliwość lub ból w pobliżu stawu, szczególnie wokół nadgarstka, łokcia, barku lub kostki. Często występuje pogrubienie lub obrzęk ścięgna w okolicystawu. Sztywność może ograniczać zakres ruchu w stawie, utrudniając wykonywanie codziennych czynności.6

Charakterystycznym objawem jest również chrzęszczący dźwięk lub uczucie chrzęstu podczas używania ścięgna. Niektóre osoby słyszą trzask lub pęknięcie w momencie urazu, po którym następuje ostry ból znacząco wpływający na ruchomość i funkcję mięśni. Taki gwałtowny objaw zazwyczaj wskazuje na częściowe lub całkowite zerwanie ścięgna.6

Ból związany z tendinopatią może narastać stopniowo lub być nagły i intensywny. We wczesnej fazie urazu, ból często zmniejsza się po rozgrzewce – jest to zjawisko określane jako „efekt rozgrzewki ścięgna", kiedy dyskomfort maleje po 15-20 minutach aktywności. Jednak ból zazwyczaj nasila się 1-2 godziny po zakończeniu aktywności oraz 24 godziny później. Obrzęk, ból i sztywność są powszechne po wysiłku fizycznym.8

Rozpoznanie urazu ścięgna

Lekarz zapyta o wcześniejszą historię chorób oraz aktualne objawy, a następnie przeprowadzi badanie fizykalne. Podczas badania sprawdzi obecność bólu, tkliwości, zakres ruchu oraz siłę mięśni. Pacjent może zostać poproszony o zademonstrowanie lekarzowi, w jaki sposób używa narzędzi lub sprzętu sportowego, aby specjalista mógł zidentyfikować ruchy, które mogą przyczyniać się do urazu.1

Badanie fizykalne zazwyczaj obejmuje ocenę biernego i czynnego zakresu ruchu oraz ruchów z oporem. Lekarz sprawdzi, które konkretne ruchy powodują ból i w jakim stopniu ograniczona jest funkcja stawu.6

W przypadku gdy objawy są poważne lub nie ustępują po zastosowaniu początkowego leczenia, lekarz może zalecić dodatkowe badania diagnostyczne. Badania obrazowe, takie jak rentgen, ultrasonografia lub rezonans magnetyczny (MRI), mogą pomóc w wykryciu rozerwań ścięgna, jego pogrubienia, obrzęku, a także w ocenie uszkodzeń więzadeł, chrząstki i mięśni. Rentgen jest akceptowalną metodą diagnostyczną na początkowym etapie, podczas gdy ultrasonografia i MRI są szczególnie przydatne, gdy diagnoza nie jest jednoznaczna.6

Zapobieganie urazom ścięgien

Aby uniknąć ponownego uszkodzenia ścięgna, może być konieczne wprowadzenie długoterminowych zmian w aktywności. Warto spróbować zmienić rodzaj wykonywanych czynności lub sposób ich wykonywania. Na przykład, jeśli bieganie spowodowało uraz, można spróbować pływania przez kilka dni w tygodniu. Jeśli problem dotyczy sposobu używania narzędzia, warto spróbować zmienić rękę lub chwyt.1

Jeśli przyczyną urazu były ćwiczenia fizyczne, warto wziąć udział w zajęciach instruktażowych lub poprosić trenera albo profesjonalistę o sprawdzenie techniki wykonywania ruchów. Właściwa technika jest kluczowa dla uniknięcia nadmiernego obciążenia ścięgien. W przypadku gdy uraz wynikał z pracy zawodowej, można skonsultować się z działem zasobów ludzkich w sprawie alternatywnych sposobów wykonywania zadań służbowych.4

Należy zawsze poświęcić czas na rozgrzewkę przed aktywnością fizyczną i rozciąganie po niej. Delikatne przesuwanie stawu przez pełny zakres ruchu pomoże zapobiec jego sztywnieniu. Stopniowe przyzwyczajanie ścięgna do obciążeń jest kluczowe – nagłe zwiększanie intensywności lub czasu trwania ćwiczeń może prowadzić do urazu.9

Odpowiednie obuwie i sprzęt sportowy również odgrywają istotną rolę w zapobieganiu urazom. Należy upewnić się, że buty zapewniają właściwe wsparcie i są dostosowane do rodzaju wykonywanej aktywności. Regularna wymiana zużytego obuwia sportowego może pomóc w ochronie ścięgien przed przeciążeniem.10

Leczenie urazu ścięgna

Leczenie najczęściej zaczyna się od opieki domowej, obejmującej odpoczynek, stosowanie lodu oraz przyjmowanie dostępnych bez recepty leków przeciwbólowych. Lekarz może również zalecić fizjoterapię. W przypadku poważnego lub długotrwałego urazu lekarz może przepisać ortezę, szynę, temblak lub kule, aby umożliwić ścięgnom odpoczynek i gojenie.1

Najbardziej powszechnymi metodami leczenia domowego są odpoczynek, stosowanie lodu i przyjmowanie dostępnych bez recepty leków przeciwbólowych. Zazwyczaj uszkodzone ścięgno samo się regeneruje, choć pełne wyzdrowanie może być trudne, niezależnie od wieku. Należy umieścić lód lub zimny okład na bolącym miejscu na 10-20 minut na raz, starając się to robić co 1-2 godziny przez pierwsze 3 dni (w czasie czuwania) lub do czasu ustąpienia obrzęku.3

Warto podeprzeć bolący obszar na poduszce podczas stosowania lodu lub w każdej chwili, gdy się siedzi lub leży przez pierwsze 3 dni. Należy starać się utrzymywać go powyżej poziomu serca, co pomoże zmniejszyć obrzęk. W niektórych przypadkach przez pewien czas nosi się temblak, szynę lub gips, aby pomóc ścięgnu się goić.9

Lekarz może zalecić ćwiczenia rozciągające i fizjoterapię. Ważne jest delikatne przesuwanie stawu przez pełny zakres ruchu, co zapobiegnie jego sztywnieniu. Wczesne rozpoczęcie ćwiczeń rehabilitacyjnych, które kładą nacisk na obciążenia ekscentryczne (wydłużanie mięśnia pod napięciem), jest szczególnie korzystne w procesie gojenia.11

Pomimo braku dowodów wysokiej jakości, krioterapia (leczenie zimnem) odgrywa rolę w kontrolowaniu bólu. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) oraz kortykosteroidy mają swoje miejsce w leczeniu, mimo braku histologicznych dowodów na obecność stanu zapalnego. Krótkotrwałe stosowanie tych leków zmniejsza ból i zwiększa zakres ruchu, co może pomóc pacjentom w wykonywaniu ćwiczeń rehabilitacyjnych.12

Należy zachować ostrożność przy wstrzykiwaniu kortykosteroidów do głównych ścięgien nośnych i w ich pobliżu, ze względu na ryzyko ich zerwania. Iniekcje kortykosteroidów w okolicy tendinopatii są pomocne w leczeniu krótkoterminowym, ale nie długoterminowym, i niosą ze sobą niewielkie ryzyko zerwania ścięgna.12

W przypadku bardziej poważnych lub długotrwałych problemów chirurg może zasugerować operację. Zabieg chirurgiczny może być konieczny, jeśli naprawa ścięgna za pomocą fizjoterapii jest zbyt trudna. Podczas operacji naprawy ścięgna, zerwane ścięgno jest zszywane przez nacięcie. Urazy ścięgien zazwyczaj potrzebują od 12 do 16 tygodni na wygojenie, w zależności od rodzaju rozerwania i urazu.3

Patofizjologia – jak zmienia się funkcjonowanie organizmu

Ścięgna składają się z gęstych wiązek włókien kolagenowych, które zapewniają wytrzymałość na rozciąganie oraz pełnią kluczową rolę w magazynowaniu i uwalnianiu energii podczas ruchu. Można je porównać do sprężyn w organizmie. Struktura ścięgna obejmuje epitenon – cienką warstwę tkanki łącznej otaczającą całe ścięgno, oraz paratenon – luźną warstwę tkanki łącznej, która pozwala ścięgnu poruszać się względem epitenonu i innych tkanek, z którymi się styka.2

Gdy dochodzi do urazu ścięgna, naturalny proces gojenia organizmu przebiega w trzech szerokich etapach. Pierwszym jest faza zapalna, która trwa około 1-7 dni po urazie. Zapalenie pojawia się jako naturalna odpowiedź organizmu na uszkodzenie tkanki. W tej fazie kluczowe jest chronienie uszkodzonego ścięgna, kontrolowanie bólu i obrzęku oraz pozwolenie ciału na rozpoczęcie procesu gojenia.13

Drugi etap to faza naprawy, która zazwyczaj trwa od 1 do 6 tygodni po urazie. W tym okresie organizm zaczyna tworzyć nowe włókna kolagenowe, aby wypełnić lukę w uszkodzonym ściągnie. Fizjoterapia i ukierunkowane ćwiczenia często rozpoczynają się w tej fazie, aby promować prawidłowe gojenie i zapobiegać nadmiernemu tworzeniu się tkanki bliznowatej.13

Trzecim etapem jest faza przebudowy, która może trwać od kilku tygodni do miesięcy, a nawet lat. W tym czasie nowo utworzone włókna kolagenowe stopniowo układają się wzdłuż linii obciążenia i dojrzewają, zwiększając wytrzymałość i funkcjonalność gojącego się ścięgna. Kontynuowanie ćwiczeń i rehabilitacji w tym okresie jest niezbędne dla osiągnięcia pełnego powrotu do zdrowia.13

Terminologia uległa zmianie w ostatnich latach – częściej używa się określenia tendinopatia zamiast zapalenia ścięgna, ponieważ urazy ścięgien nie zawsze wiążą się ze stanem zapalnym. Często występują mikropęknięcia włókien kolagenowych, degeneracja ścięgna (pogorszenie jakości tkanki) oraz zaburzenie funkcji, a nie klasyczny proces zapalny.8

Z wiekiem ścięgna stają się bardziej podatne na uszkodzenia. Tracą część swojej elastyczności, a włókna kolagenowe ulegają stopniowej degeneracji, co sprawia, że są słabsze i bardziej skłonne do naderwań. Ten proces naturalnego starzenia jest głównym czynnikiem przyczyniającym się do większości urazów ścięgien u osób starszych.5

Zbyt długie czekanie na naprawę zerwanego lub uszkodzonego ścięgna może opóźnić czas powrotu do zdrowia i potencjalnie spowodować rozwój większej ilości blizn. Blizny na końcach ścięgien mogą ograniczyć ich ruchomość i elastyczność, co utrudnia pełne wyleczenie i powrót do normalnej aktywności.3