Przedwczesne dojrzewanie płciowe Podstawowe informacje

Czym jest przedwczesne dojrzewanie płciowe?

Przedwczesne dojrzewanie płciowe, znane również jako wczesna pokwitanie, występuje wtedy, gdy organizm dziecka rozpoczyna proces dojrzewania płciowego znacznie wcześniej niż to typowe. Normalnie dojrzewanie, czyli proces, w którym dziecko rozwija cechy fizyczne i seksualne osoby dorosłej, rozpoczyna się u dziewczynek między 8. a 13. rokiem życia, a u chłopców między 9. a 14. rokiem życia. U dzieci z przedwczesnym dojrzewaniem proces ten rozpoczyna się przed ukończeniem 8. roku życia u dziewczynek i przed 9. rokiem życia u chłopców.1

W mózgu dziecka podwzgórze (część mózgu odpowiedzialna za kontrolę wielu funkcji organizmu) uwalnia substancje chemiczne zwane hormonami, które powodują, że przysadka mózgowa (mały gruczoł w mózgu) uwalnia hormony nazywane gonadotropinami. Gonadotropiny stymulują wzrost gruczołów płciowych. U chłopców są to jądra, które produkują testosteron, a u dziewczynek jajniki, które wydzielają estrogen. U dzieci z przedwczesnym dojrzewaniem proces ten rozpoczyna się zbyt wcześnie.1

Większość dzieci z tym zaburzeniem początkowo rośnie szybciej niż rówieśnicy, ale przestają rosnąć wcześniej, zanim osiągną swój pełny genetyczny potencjał wzrostowy. Oznacza to, że mogą ostatecznie być niższe jako dorośli, niż by były, gdyby dojrzewanie rozpoczęło się w normalnym czasie.2

Epidemiologia – jak często występuje przedwczesne dojrzewanie?

Przedwczesne dojrzewanie płciowe staje się coraz bardziej powszechne na całym świecie. Badania pokazują, że średni wiek rozpoczęcia dojrzewania stopniowo spada od kilku dekad. Obecnie średni wiek pokwitania wynosi około 10,5 roku u dziewczynek i 11,5 roku u chłopców, co jest wcześniej niż w poprzednich pokoleniach.4

Schorzenie to częściej dotyka dziewczynki niż chłopców. U większości dziewczynek z przedwczesnym dojrzewaniem nie udaje się znaleźć konkretnej przyczyny – mówi się wtedy, że jest ono idiopatyczne, czyli o nieznanej przyczynie. Z drugiej strony, około połowy chłopców z tym zaburzeniem ma możliwą do zidentyfikowania przyczynę, taką jak guzy lub inne problemy zdrowotne.5

Interesującym zjawiskiem jest wzrost liczby przypadków przedwczesnego dojrzewania podczas pandemii COVID-19. Wiele międzynarodowych badań stwierdziło wzrost liczby dziewczynek zgłaszających się po opiekę z powodu przedwczesnego dojrzewania w okresie lockdownów w 2020 roku. To sugeruje, że czynniki związane ze stylem życia, takie jak zmniejszona aktywność fizyczna i zmiany w diecie podczas izolacji, mogły przyczynić się do tego wzrostu.4

Przyczyny przedwczesnego dojrzewania płciowego

Przyczyny przedwczesnego dojrzewania różnią się w zależności od typu tego zaburzenia. W wielu przypadkach, szczególnie u dziewczynek, nie można znaleźć konkretnej przyczyny.3

W przypadku centralnego przedwczesnego dojrzewania płciowego przyczyny mogą obejmować guzy lub nieprawidłowe narośla na jajnikach, gruczołach nadnerczowych, jądrach, przysadce mózgowej lub mózgu. Inne możliwe przyczyny to problemy z ośrodkowym układem nerwowym, historia rodzinna tego schorzenia lub niektóre rzadkie zespoły genetyczne. U dziewczynek przedwczesne dojrzewanie może być spowodowane wczesnym dojrzewaniem podwzgórza, przysadki mózgowej i jajników, ale w większości przypadków nie można znaleźć konkretnej przyczyny.3

Obwodowe przedwczesne dojrzewanie płciowe jest spowodowane wczesnym wydzielaniem wysokich poziomów hormonów płciowych. Ich uwolnienie może pochodzić z jąder, jajników, gruczołów nadnerczowych lub guzów komórek rozrodczych. Niektóre przypadki przedwczesnego dojrzewania są spowodowane kontaktem ze sterydami i innymi substancjami podobnymi do hormonów w środowisku, na które dziecko było narażone.3

Czynniki ryzyka

Istnieje kilka czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia przedwczesnego dojrzewania płciowego u dziecka. Dziecko jest bardziej narażone na to schorzenie, jeśli ma guzy lub nieprawidłowe narośla na jajnikach, jądrach, gruczołach nadnerczowych, przysadce mózgowej lub mózgu.3

Problemy z ośrodkowym układem nerwowym również zwiększają ryzyko. Historia rodzinna przedwczesnego dojrzewania może wskazywać na genetyczną predyspozycję do tego schorzenia. Niektóre rzadkie zespoły genetyczne są również związane z wyższym ryzykiem wczesnego dojrzewania.3

Kontakt z hormonami lub substancjami hormonopodobnymi w środowisku może być czynnikiem ryzyka. Może to obejmować kremy, maści lub inne produkty zawierające estrogeny lub testosteron, na które dziecko mogło być przypadkowo narażone. Niektóre badania sugerują również, że otyłość może być powiązana z większym ryzykiem przedwczesnego dojrzewania, choć dokładny mechanizm tego związku wymaga dalszych badań.3

Płeć również ma znaczenie – przedwczesne dojrzewanie częściej dotyka dziewczynki niż chłopców. U chłopców z przedwczesnym dojrzewaniem istnieje większe prawdopodobieństwo znalezienia konkretnej przyczyny medycznej niż u dziewczynek.5

Objawy przedwczesnego dojrzewania płciowego

Objawy przedwczesnego dojrzewania płciowego są zasadniczo takie same jak objawy normalnego dojrzewania, ale pojawiają się one w nietypowo młodym wieku. U dziewczynek objawy mogą być szczególnie widoczne i niepokojące dla rodziców.6

U dziewczynek oznaki przedwczesnego dojrzewania przed ukończeniem 7 lub 8 lat obejmują rozwój piersi, początek menstruacji (pierwszej miesiączki) przed 10. rokiem życia oraz szybki wzrost wzrostu (skok wzrostowy) przed 7 lub 8 rokiem życia. Mogą również pojawić się włosy łonowe i pod pachami, trądzik oraz charakterystyczny zapach ciała związany z dojrzewaniem.6

U chłopców oznaki przedwczesnego dojrzewania przed 9. rokiem życia obejmują powiększenie jąder lub prącia, szybki wzrost wzrostu oraz pojawienie się włosów na twarzy, pod pachami i w okolicach narządów płciowych. Głos może zacząć się obniżać, a na twarzy może pojawić się trądzik. Mogą również wystąpić erekcje i spontaniczne wytryski.6

Dzieci z przedwczesnym dojrzewaniem często początkowo rosną bardzo szybko i mogą być wyższe od swoich rówieśników. Jednak kości dojrzewają szybciej, co prowadzi do wcześniejszego zatrzymania wzrostu. W rezultacie dzieci te mogą zakończyć wzrost wcześniej i być niższe jako dorośli niż by były, gdyby dojrzewanie rozpoczęło się w normalnym czasie.6

Poza fizycznymi zmianami dzieci z przedwczesnym dojrzewaniem mogą doświadczać trudności psychospołecznych. Mogą czuć się zakłopotane lub niezręcznie z powodu tego, że wyglądają inaczej niż ich rówieśnicy. Mogą nie być emocjonalnie przygotowane na zmiany fizyczne związane z dojrzewaniem i mogą czuć się samotne lub wyizolowane.2

Zapobieganie

W większości przypadków przedwczesnego dojrzewania płciowego nie ma konkretnych metod zapobiegania, ponieważ przyczyna często pozostaje nieznana. Jednak niektóre działania mogą pomóc zmniejszyć ryzyko lub zminimalizować skutki tego schorzenia.3

Ważne jest, aby chronić dzieci przed kontaktem z zewnętrznymi źródłami hormonów płciowych. Należy upewnić się, że dzieci nie mają dostępu do kremów, maści lub innych produktów zawierających estrogeny lub testosteron. Takie produkty mogą być stosowane przez dorosłych w domu i należy przechowywać je w bezpiecznym miejscu, niedostępnym dla dzieci.3

Choć związek między otyłością a przedwczesnym dojrzewaniem nie jest w pełni zrozumiany, utrzymywanie zdrowej wagi ciała u dzieci poprzez zrównoważoną dietę i regularną aktywność fizyczną może być korzystne. Zdrowy styl życia wspiera prawidłowy rozwój dziecka i może pomóc w regulacji hormonów.4

Regularne wizyty u pediatry są kluczowe dla wczesnego wykrycia oznak przedwczesnego dojrzewania. Lekarz może monitorować wzrost i rozwój dziecka, co pozwala na szybką interwencję w przypadku wykrycia nieprawidłowości. Wczesna diagnoza umożliwia rozpoczęcie odpowiedniego leczenia, które może pomóc zachować potencjał wzrostu dziecka.7

Patofizjologia – jak przebiega przedwczesne dojrzewanie?

Zrozumienie patofizjologii, czyli zmian w normalnym funkcjonowaniu organizmu, pomaga wyjaśnić, dlaczego przedwczesne dojrzewanie płciowe wpływa na dzieci w taki sposób, w jaki to robi.5

Normalnie dojrzewanie rozpoczyna się, gdy białko zwane kisspeptyną stymuluje podwzgórze w mózgu do uwolnienia hormonu uwalniającego gonadotropinę (GnRH). GnRH następnie sygnalizuje przysadce mózgowej, aby uwolniła gonadotropiny – hormon luteinizujący i hormon folikulotropowy. Te hormony podróżują do gruczołów płciowych (jajników u dziewczynek i jąder u chłopców) i stymulują je do produkcji hormonów płciowych – estrogenu u dziewczynek i testosteronu u chłopców.8

W centralnym przedwczesnym dojrzewaniu płciowym cała ta kaskada hormonalna rozpoczyna się zbyt wcześnie. Podwzgórze zaczyna uwalniać GnRH przed odpowiednim czasem, uruchamiając cały proces dojrzewania. W rezultacie dziecko zaczyna rozwijać drugorzędowe cechy płciowe, takie jak rozwój piersi u dziewczynek czy powiększenie jąder u chłopców, w zbyt młodym wieku.1

W obwodowym przedwczesnym dojrzewaniu płciowym problem leży nie w mózgu, ale w samych gruczołach płciowych lub nadnerczach. Te narządy zaczynają produkować hormony płciowe niezależnie od sygnałów z mózgu. Może to być spowodowane guzami, nieprawidłowościami w tych narządach lub kontaktem z zewnętrznymi źródłami hormonów.1

Niezależnie od typu, przedwczesne dojrzewanie prowadzi do przyspieszonego wzrostu i dojrzewania kości. Na początku dziecko może być wyższe od rówieśników, ale płytki wzrostowe w kościach zamykają się wcześniej niż normalnie. Płytki wzrostowe to obszary rozwijającej się tkanki kostnej, które pozwalają kościom rosnąć na długość. Gdy się zamkną, wzrost zatrzymuje się. To wyjaśnia, dlaczego dzieci z nieleczonym przedwczesnym dojrzewaniem często kończą jako niżsi dorośli.2