Choroba przeszczep przeciw gospodarzowi

Czym jest choroba przeszczep przeciw gospodarzowi

Choroba przeszczep przeciw gospodarzowi to powikłanie, które może pojawić się po przeszczepieniu allogenicznym, czyli takim, w którym pacjent otrzymuje komórki macierzyste od dawcy1. Podczas tego typu przeszczepu lekarz wprowadza do organizmu pacjenta hematopoetyczne komórki macierzyste – niedojrzałe komórki krwi od dawcy. Z czasem te przeszczepione komórki przekształcają się w dojrzałe komórki krwi1.

Przeszczep komórek macierzystych od dawcy może być potrzebny osobom, które mają problemy z komórkami krwi. Dotyczy to chorób takich jak białaczka czy chłoniak, a także innych chorób związanych z niewydolnością szpiku kostnego, takich jak anemia aplastyczna1.

W przypadku tej choroby przeszczepione komórki macierzyste, czyli tak zwany przeszczep, zaczynają traktować komórki organizmu biorcy jako obce zagrożenie. W rezultacie przeszczepione komórki atakują komórki pacjenta. Dlatego właśnie chorobę nazywa się „przeszczep przeciw gospodarzowi"1.

Transplantacja wykorzystuje bardzo wysokie dawki chemioterapii, a czasem także radioterapii. Tak intensywne leczenie niszczy komórki nowotworowe, ale jednocześnie zabija komórki macierzyste w szpiku kostnym, które są odpowiedzialne za produkcję komórek krwi. Po takim leczeniu pacjent otrzymuje zdrowe komórki macierzyste przez kroplówkę. Te zdrowe komórki wędrują do szpiku kostnego i zaczynają ponownie wytwarzać potrzebne komórki krwi2.

Rodzaje choroby

Istnieją dwa główne rodzaje choroby przeszczep przeciw gospodarzowi. Wcześniej lekarze klasyfikowali tę chorobę tylko na podstawie czasu pojawienia się objawów. Obecnie lekarze rozpoznają konkretny typ choroby na podstawie objawów, wyników badań i obrazowania, a także czasu wystąpienia objawów1.

Ostra choroba przeszczep przeciw gospodarzowi pojawia się zazwyczaj wkrótce po przeszczepie, najczęściej w ciągu pierwszych 100 dni. Ale objawy ostrej postaci mogą również wystąpić później. Ta forma choroby najczęściej atakuje skórę, przewód pokarmowy (jelita) lub wątrobę1. Ostra postać choroby jest oceniana według nasilenia objawów – od stopnia 1 (łagodne objawy) do stopnia 4 (bardzo ciężkie objawy)3.

Przewlekła choroba przeszczep przeciw gospodarzowi może pojawić się w dowolnym momencie po przeszczepie allogenicznym, ale większość przypadków zaczyna się w ciągu dwóch lat. Przewlekła forma może wpływać na skórę i inne narządy1. Przewlekła postać zwykle rozpoczyna się 100 lub więcej dni po przeszczepie i może trwać przez pewien czas3.

Niektórzy ludzie, którzy przechodzą przeszczep allogeniczny, nigdy nie dostaną tej choroby. Im bardziej komórki macierzyste dawcy pasują do komórek pacjenta, tym mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju choroby3.

Przyczyny powstawania choroby

Choroba przeszczep przeciw gospodarzowi rozwija się, gdy określone rodzaje białych krwinek zwanych limfocytami T w przeszczepionych komórkach macierzystych lub szpiku kostnym atakują własne komórki organizmu pacjenta. Dzieje się tak dlatego, że przeszczepione komórki rozpoznają komórki organizmu biorcy jako obce i je atakują2.

Normalnie limfocyty T nie atakują własnych komórek organizmu, ponieważ rozpoznają białka na komórkach zwane antygenami ludzkiego układu zgodności tkankowej (HLA). HLA dziedziczymy po rodzicach. Poza bliźniakami identycznymi HLA jest unikalny dla każdej osoby. Przed przeszczepem pacjent i dawca są badani w celu sprawdzenia, jak bardzo ich HLA do siebie pasują2.

Choroba nie występuje, gdy ludzie otrzymują własne komórki. Ten rodzaj przeszczepu nazywa się przeszczepem autologicznym4.

Prawdopodobieństwo wystąpienia choroby wynosi około 35-45 procent, gdy dawca i biorca są spokrewnieni, oraz około 60-80 procent, gdy dawca i biorca nie są spokrewnieni4. Choroba jest bardziej prawdopodobna, jeśli dawca nie jest spokrewniony z pacjentem lub nie jest bliskim dopasowaniem, albo jeśli pacjent nie przyjmował leków hamujących układ odpornościowy po przeszczepie3.

Objawy choroby

Istnieją dwa typy choroby – ostra i przewlekła. Objawy w obu postaciach wahają się od łagodnych do ciężkich4.

Ostra postać choroby zwykle pojawia się w ciągu kilku dni lub nawet do 6 miesięcy po przeszczepie. Głównie dotknięty jest układ odpornościowy, skóra, wątroba i jelita4. Typowe objawy ostrej postaci obejmują:

• Ból brzucha lub skurcze, nudności, wymioty i biegunkę4
• Żółtaczkę (zażółcenie skóry lub oczu) lub inne problemy z wątrobą4
• Wysypkę skórną, swędzenie, zaczerwienienie w niektórych obszarach skóry4
• Zwiększone ryzyko zakażeń4
• Pieczenie i zaczerwienienie skóry na dłoniach lub podeszwach stóp3
• Wysypki, które mogą rozprzestrzenić się na całe ciało3
• Pęcherze i łuszczenie się skóry3
• Powiększoną wątrobę, tkliwość wątroby, nieprawidłowe enzymy wątrobowe lub niewydolność wątroby3

Przewlekła postać choroby zwykle rozpoczyna się ponad 3 miesiące po przeszczepie i może trwać przez całe życie4. Przewlekłe objawy mogą obejmować:

• Suche oczy, uczucie pieczenia lub problemy ze wzrokiem4
• Suchość w ustach, białe plamy wewnątrz ust i wrażliwość na pikantne potrawy4
• Zmęczenie, osłabienie mięśni i przewlekły ból4
• Bóle stawów lub sztywność4
• Wysypkę z podniesionym, przebarwionymi obszarami, a także zesztywnienie lub pogrubienie skóry4
• Duszność spowodowaną uszkodzeniem płuc4
• Suchość pochwy4
• Utratę masy ciała4
• Zmniejszony przepływ żółci z wątroby4
• Łamliwe włosy i przedwczesne siwienie4
• Uszkodzenie gruczołów potowych4

Rozpoznanie choroby

Rozpoznanie choroby przeszczep przeciw gospodarzowi opiera się głównie na objawach klinicznych i wynikach badań. Lekarze oceniają, które narządy są dotknięte i jak poważne są objawy5.

W przypadku ostrej postaci choroby lekarze klasyfikują ją według stopnia nasilenia – od stopnia 1 (łagodne objawy) do stopnia 4 (bardzo ciężkie objawy). Ta ocena pomaga lekarzom określić najlepsze podejście do leczenia3.

Aby potwierdzić rozpoznanie, mogą być wykonane różne badania, w tym biopsja – pobieranie małego fragmentu tkanki do zbadania pod mikroskopem. Biopsja może pomóc potwierdzić obecność choroby i ocenić jej nasilenie5.

Leczenie

Leczenie choroby przeszczep przeciw gospodarzowi obejmuje stosowanie leków, które hamują lub uspokajają układ odpornościowy1.

Głównym sposobem zapobiegania ostrej postaci choroby jest podawanie cyklosporyny przez 6 miesięcy oraz metotreksatu w krótkim czasie u pacjentów po przeszczepie allogenicznym z komórkami T. Poziom cyklosporyny we krwi powinien być utrzymywany powyżej 200 nanogramów na mililitr. Takrolimus jest często stosowany zamiast cyklosporyny, szczególnie w przypadku przeszczepów od niespokrewnionych dawców, ponieważ może lepiej kontrolować chorobę, choć nie zwiększa czasu przeżycia6.

Dodanie prednizonu do schematu zapobiegawczego również zmniejsza częstość występowania choroby, ale nie zmienia ogólnego czasu przeżycia6.

Istnieją dobre dowody na to, że początkowe leczenie zarówno ostrej, jak i przewlekłej postaci choroby powinno obejmować terapię kortykosteroidami (hormonami kortykowymi)7. Jednak najbardziej skuteczne podejście do choroby opornej na steroidy pozostaje kontrowersyjne, a obecna praktyka opiera się głównie na mniejszych badaniach i znacznie różni się między poszczególnymi placówkami7.

Ważne jest szybkie rozpoznanie choroby, współpraca wielu specjalistów i dobre wsparcie dla pacjentów7. Leczenie jest dobierane indywidualnie w zależności od nasilenia objawów, dotkniętych narządów i odpowiedzi pacjenta na wcześniejsze leczenie8.

Zapobieganie

Głównym sposobem zapobiegania chorobie przeszczep przeciw gospodarzowi jest stosowanie leków hamujących układ odpornościowy po przeszczepie. Standardowym podejściem jest podawanie cyklosporyny przez 6 miesięcy oraz metotreksatu w krótkim czasie6.

Przed przeszczepem bardzo ważne jest dokładne dopasowanie tkanek między dawcą a biorcą. Im lepsze dopasowanie antygenów HLA, tym mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju choroby2.

Globulina antytymocytowa (ATG) podawana przed przeszczepem znacznie zmniejsza ryzyko ciężkiej ostrej choroby i rozległej przewlekłej postaci, ale nie zmienia czasu przeżycia, prawdopodobnie z powodu zwiększonego ryzyka zakażenia6.

Ryzyko wystąpienia choroby jest mniejsze lub objawy będą łagodniejsze, gdy dopasowanie między dawcą a biorcą jest bliskie. Prawdopodobieństwo wystąpienia choroby wynosi około 35-45 procent, gdy dawca i biorca są spokrewnieni, i około 60-80 procent, gdy nie są spokrewnieni4.

Życie z chorobą

Życie z chorobą przeszczep przeciw gospodarzowi może być trudnym doświadczeniem emocjonalnym zarówno dla pacjenta, jak i dla jego rodziny. Po przeszczepie wszyscy chcą wrócić do normalnego życia, ale choroba może to przez jakiś czas utrudnić9.

Normalne jest odczuwanie smutku lub niepokoju podczas radzenia sobie z tą chorobą. Zmiany fizyczne, niektóre leki stosowane w leczeniu, zmęczenie i problemy ze snem mogą powodować depresję, dezorientację, lęk, wahania nastroju oraz przesadne uczucia złości lub smutku. Ważne jest, aby poinformować lekarza, jeśli występują którekolwiek z tych objawów9.

Czasami pacjentom z chorobą oferuje się leki stabilizujące nastrój i zmniejszające lęk. Jest to bardzo powszechne. Krótkotrwałe stosowanie tych leków nie oznacza, że będzie się od nich zależnym w dłuższej perspektywie9.

Przewlekła postać choroby może być bardzo trudna do zniesienia, szczególnie gdy pacjent przeszedł już tak wiele leczenia. Pacjent mógł być wolny od objawów przed przeszczepem, więc radzenie sobie z długotrwałymi, nieprzyjemnymi objawami po przeszczepie może być trudne do zaakceptowania. Pacjent może czuć się bardzo przygnębiony i niespokojny. W tym czasie może być potrzebne wsparcie. Poradnictwo psychologiczne może pomóc niektórym osobom. Inne mogą woleć rozmawiać z przyjaciółmi i rodziną lub z innymi ludźmi, którzy mają podobne problemy10.

Przewlekła choroba skóry, leczenie steroidami, problemy z oczami i utrata masy ciała mogą wpływać na wygląd. Może to wpływać na poczucie własnej wartości pacjenta i na to, jak myśli, że inni go postrzegają. Choroba dotycząca mięśni i stawów może być bolesna i wpływać na ruchomość. Delikatne ćwiczenia poprawiające zakres ruchu mogą pomóc10.

Pacjent może również czuć się bardzo zmęczony i ospały. Może też odczuwać duszność, jeśli choroba dotyczy płuc, co może wywoływać niepokój10.

Zmiany fizyczne i emocjonalne mogą wpływać na relacje i życie seksualne pacjenta. Pomocne może być powiedzenie partnerowi o swoich odczuciach i obawach10.

Czas trwania przewlekłej postaci choroby może być różny. Wiele osób odczuwa stopniową poprawę w ciągu kilku miesięcy, ale dla niektórych może to trwać dłużej. Średni czas trwania przewlekłej choroby wynosi od 1 do 3 lat. Niektórzy ludzie mogą mieć ją przez dłuższy czas10.