Choroba Alexandra

Czym jest choroba Alexandra

Choroba Alexandra to niezwykle rzadkie schorzenie neurologiczne należące do grupy chorób zwanych leukodystrofiami – czyli zaburzeń, które dotyczą istoty białej mózgu1. Istota biała to sieć włókien nerwowych w mózgu, która pomaga komórkom nerwowym komunikować się ze sobą2.

Choroba ta uszkadza mielinę – tłuszczową substancję, która otacza i chroni włókna nerwowe w istocie białej. Mielina przewodzi sygnały w całym ciele, dzięki czemu komórki nerwowe i mózgowe mogą ze sobą rozmawiać. Gdy mielina nie jest prawidłowo utrzymywana, komunikacja między komórkami zostaje zakłócona2. To może prowadzić do opóźnień rozwojowych, napadów padaczkowych i innych poważnych objawów.

Charakterystyczną cechą choroby Alexandra jest obecność włókien Rosenthala – nieprawidłowych skupisk białka, które gromadzą się w specjalnych komórkach mózgu zwanych astrocytami. Astrocyty wspierają i odżywiają inne komórki w mózgu i rdzeniu kręgowym3. Chociaż włókna Rosenthala mogą występować w innych schorzeniach, w chorobie Alexandra pojawiają się w znacznie większej ilości i w określonych obszarach mózgu4.

Choroba została po raz pierwszy opisana w 1949 roku przez W. Stewarta Alexandera, który leczył 15-miesięczne niemowlę z powiększoną głową, wodogłowiem, napadami padaczkowymi i opóźnieniami rozwojowymi5.

Typy choroby Alexandra

Lekarze rozróżniają różne typy choroby Alexandra w zależności od tego, kiedy pojawiają się objawy2. Chociaż wszystkie formy mają prawdopodobnie tę samą podstawę genetyczną, objawy różnią się między poszczególnymi grupami6.

Postać noworodkowa rozwija się w pierwszym miesiącu życia2. Jest to najrzadsza forma choroby i wiąże się z ciężką niepełnosprawnością intelektualną, opóźnieniami rozwojowymi, gromadzeniem się płynu w mózgu oraz napadami padaczkowymi3.

Postać niemowlęca pojawia się przed ukończeniem 2. roku życia i jest najczęstszym typem choroby Alexandra2. Większość przypadków choroby zaczyna się właśnie w tym okresie7.

Postać młodzieńcza może wystąpić między 2. a 13. rokiem życia, ale najczęściej pojawia się między 4. a 10. rokiem życia2.

Postać dorosłych może rozwinąć się w dowolnym momencie dorosłości, po okresie późnej adolescencji. Jest to najrzadsza z wszystkich form choroby6. Objawy mogą czasami przypominać te występujące w chorobie Parkinsona lub stwardnieniu rozsianym, albo mogą manifestować się głównie jako zaburzenie psychiczne5.

Objawy choroby

Objawy różnią się w zależności od wieku, w którym choroba się rozpoczyna. Choroba Alexandra jest schorzeniem postępującym, co oznacza, że objawy mają tendencję do nasilania się z czasem2.

W postaci noworodkowej i niemowlęcej typowe objawy obejmują opóźnienia rozwojowe, takie jak opóźnione chodzenie lub mówienie, a także zahamowanie wzrostu2. Często występuje powiększona głowa i rozmiar mózgu (megaloencefalia), napady padaczkowe oraz sztywność w rękach lub nogach (spastyczność)3. Dzieci mogą też mieć trudności z połykaniem i jedzeniem, problemy z oddychaniem oraz niepełnosprawność intelektualną2. Zwykle występują zarówno opóźnienia w rozwoju umysłowym, jak i fizycznym, po których następuje utrata wcześniej nabytych umiejętności rozwojowych4.

W postaci młodzieńczej dzieci mogą mieć nadmierne wymioty, trudności z połykaniem i mówieniem, słabą koordynację oraz utratę kontroli nad ruchami3. Mogą również wystąpić zaburzenia mowy, trudności z połykaniem, napady padaczkowe i problemy z koordynacją ruchową (ataksja)3.

W postaci dorosłych objawy występują rzadziej i mogą być mniej typowe. Czasami przypominają objawy choroby Parkinsona lub stwardnienia rozsianego5.

Przyczyny i genetyka

Chorobę Alexandra wywołują mutacje w genie GFAP, który koduje białko zwane kwaśnym białkiem włókienkowym glejowym3. Kilka cząsteczek tego białka łączy się ze sobą, tworząc włókienka pośrednie, które zapewniają komórkom wsparcie i wytrzymałość. Mutacje w genie GFAP prowadzą do produkcji nieprawidłowej struktury tego białka3.

W większości przypadków choroba Alexandra nie wydaje się być dziedziczona genetycznie6. Oznacza to, że chociaż defekt genetyczny występuje u pacjenta, żadne z rodziców tego defektu nie ma. Ten typ podstawy genetycznej choroby nazywany jest czasem sporadycznym, co oznacza, że defekt w genie pojawił się spontanicznie. W praktyce oznacza to, że jeśli rodzice mają jedno dziecko z chorobą Alexandra, kolejne dzieci, które mogą mieć, będą bardzo mało prawdopodobnie miały tę chorobę6.

Należy jednak zauważyć, że zgłoszono niektóre przypadki rodzinnej (dziedziczonej genetycznie) choroby Alexandra. Te przypadki rodzinne mogą być bardziej powszechne w postaci dorosłej choroby niż w postaci niemowlęcej lub młodzieńczej6.

Jak rozpoznaje się chorobę

Rozpoznanie choroby Alexandra opiera się na kilku badaniach. Lekarz przeprowadzi dokładne badanie i wywiad medyczny, aby zrozumieć objawy i ich rozwój w czasie2.

Głównym narzędziem diagnostycznym jest rezonans magnetyczny (MRI) mózgu. To badanie obrazowe pozwala lekarzom zobaczyć zmiany w istocie białej mózgu, które są charakterystyczne dla choroby Alexandra2.

Badania genetyczne mogą potwierdzić diagnozę poprzez wykrycie mutacji w genie GFAP2. Test genetyczny polega na pobraniu próbki krwi i sprawdzeniu, czy występuje defekt w genie odpowiedzialnym za chorobę3.

W niektórych przypadkach może być potrzebna biopsja mózgu, podczas której pobiera się małą próbkę tkanki mózgowej do badania pod mikroskopem. Pozwala to zobaczyć charakterystyczne włókna Rosenthala, ale ten rodzaj badania wykonuje się rzadko2.

Leczenie i postępowanie

Obecnie nie ma lekarstwa na chorobę Alexandra ani zatwierdzonego przez FDA leczenia tej choroby8. Dostępne terapie koncentrują się na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia pacjentów.

Leczenie jest zazwyczaj ukierunkowane na konkretne objawy. Lekarze mogą przepisać leki na kontrolowanie napadów padaczkowych, poprawę spastyczności mięśni lub łagodzenie bólu2.

Fizjoterapia może pomóc w utrzymaniu siły mięśni i elastyczności oraz w poprawie koordynacji ruchowej. Terapia zajęciowa wspiera rozwój umiejętności potrzebnych w codziennym życiu2.

W przypadku dzieci z trudnościami w mówieniu pomocna może być logopedia. Gdy pojawią się problemy z połykaniem, może być konieczne wprowadzenie specjalnej diety lub karmienia przez sondę2.

Trwają badania nad nowymi terapiami. FDA przyznała status przyspieszonego rozwoju (fast track designation) lekowi zilganersen, który jest badany jako potencjalne leczenie choroby Alexandra. Lek ten ma na celu zatrzymanie nadmiaru białka GFAP, które gromadzi się z powodu mutacji chorobotwórczych, w nadziei na spowolnienie lub ustabilizowanie progresji choroby8.

Prowadzone są również badania nad terapią genową dla choroby Alexandra, w tym nad rozwojem terapii opartej na wektorze AAV w celu powstrzymania mutantowych białek8.

Rokowanie i przebieg

Choroba Alexandra jest schorzeniem postępującym, co oznacza, że z czasem się pogarsza. Jest to choroba często śmiertelna4. Stan zdrowia pacjenta zależy od wielu czynników, w tym od wieku, w którym pojawiają się objawy, i szybkości progresji choroby.

Postać niemowlęca jest zwykle najcięższą formą choroby. Dzieci z tą postacią często mają głęboką niepełnosprawność intelektualną i różnorodne opóźnienia rozwojowe9. Stan tych dzieci może się pogarszać szybciej niż w późniejszych postaciach choroby.

Postaci młodzieńcze i dorosłe mogą przebiegać wolniej, a niektórzy pacjenci mogą żyć dłużej, chociaż choroba nadal postępuje7. Czasami w późniejszych postaciach występuje niewiele lub wcale patologii istoty białej9.

Leczenie objawowe może pomóc w zarządzaniu objawami i spowolnić ich progresję, poprawiając jakość życia pacjentów2.

Jak często występuje choroba

Częstość występowania choroby Alexandra nie jest dokładnie znana. Od czasu pierwszego opisu choroby w 1949 roku zgłoszono około 500 przypadków3. Szacuje się, że choroba występuje u około 1 na 1 milion osób w Stanach Zjednoczonych8.

Ze względu na to, jak rzadka jest ta choroba, wiele rodzin może czuć się odosobniona. Istnieją jednak organizacje wsparcia i rejestry pacjentów, które pomagają rodzinom łączyć się ze sobą i uczestniczyć w badaniach klinicznych10.