Chłoniak double hit Podstawowe informacje

Czym jest chłoniak double hit?

Chłoniak double hit, obecnie często określany jako chłoniak z komórek B wysokiego stopnia złośliwości, to szczególny rodzaj nowotworu krwi, który rozwija się z limfocytów B – białych krwinek odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał chroniących organizm przed infekcjami. Nazwa „double hit" (podwójne uderzenie) odnosi się do faktu, że choroba charakteryzuje się jednoczesną obecnością nieprawidłowości w dwóch różnych genach1.

W komórkach nowotworowych dochodzi do zjawiska zwanego translokacją chromosomową, co oznacza, że fragmenty chromosomów (struktur zawierających DNA) odrywają się i łączą w nieprawidłowy sposób. W przypadku chłoniaka double hit jedna translokacja zawsze dotyczy genu MYC, a druga dotyczy genu BCL2 lub rzadziej genu BCL62. Te zmiany genetyczne powodują niekontrolowany wzrost i podział komórek nowotworowych, co prowadzi do powstania agresywnej postaci chłoniaka.

Chłoniak double hit należy do grupy chłoniaków nieziarniczych (NHL) i pod względem cech molekularnych dzieli wiele wspólnych charakterystyk z innymi typami chłoniaków z komórek B, takimi jak chłoniak rozlany z dużych komórek B (DLBCL) i chłoniak Burkitta2. Ze względu na swoją agresywność, choroba zwykle wymaga intensywnego leczenia.

Epidemiologia – kto zapada na chłoniaka double hit?

Chłoniak double hit jest stosunkowo rzadką chorobą. Stanowi on około 5% wszystkich przypadków chłoniaka rozlanego z dużych komórek B3. Chociaż może wystąpić u osób w różnym wieku, najczęściej dotyka osoby starsze, czyli pacjentów w średnim i podeszłym wieku.

Choroba ta występuje nieco częściej u mężczyzn niż u kobiet, choć różnica ta nie jest znacząca3. Dane dotyczące występowania chłoniaka double hit w poszczególnych regionach świata są ograniczone ze względu na rzadkość choroby i stosunkowo niedawne wprowadzenie precyzyjnych metod diagnostycznych pozwalających na jej identyfikację.

Warto zauważyć, że chłoniak double hit może rozwinąć się jako nowa choroba lub może być wynikiem transformacji wcześniej istniejącego chłoniaka indolentnego (wolno rosnącego). W przypadku niektórych pacjentów z chłoniakiem grudkowym lub innymi powolnymi postaciami chłoniaka, może dojść do przemiany w bardziej agresywną formę, jaką jest chłoniak double hit4.

Przyczyny powstawania chłoniaka double hit

Dokładne przyczyny rozwoju chłoniaka double hit nie są w pełni poznane. Wiadomo jednak, że kluczową rolę odgrywają specyficzne zmiany genetyczne zachodzące w komórkach układu odpornościowego. DNA w komórkach organizowane jest w struktury zwane chromosomami, a gdy fragmenty tych chromosomów ulegają przełamaniu i łączą się w nieprawidłowy sposób, mówimy o translokacji chromosomowej3.

W przypadku chłoniaka double hit występują dwie główne translokacje. Pierwsza z nich zawsze dotyczy genu MYC, który znajduje się na chromosomie 8 (region oznaczany jako 8q24). Gen MYC odgrywa istotną rolę w kontrolowaniu podziału komórek i ich wzrostu. Druga translokacja dotyczy genu BCL2 (na chromosomie 18, region 18q21) lub rzadziej genu BCL6 (na chromosomie 3, region 3q27)4. Gen BCL2 jest odpowiedzialny za regulację programowanej śmierci komórek, zwanej apoptozą.

Kiedy oba te geny ulegają jednocześnie nieprawidłowemu przearanżowaniu, komórki tracą zdolność do normalnej kontroli wzrostu i nie umierają wtedy, gdy powinny. W rezultacie dochodzi do niekontrolowanego namnażania się nieprawidłowych limfocytów B, co prowadzi do powstania agresywnego nowotworu. Połączenie tych dwóch mutacji powoduje, że chłoniak double hit charakteryzuje się szczególnie szybkim przebiegiem i opornością na standardowe metody leczenia4.

Czynniki ryzyka

Ze względu na rzadkość chłoniaka double hit i stosunkowo niedawne jego wyodrębnienie jako odrębnej jednostki chorobowej, badania dotyczące czynników ryzyka są ograniczone. Niemniej jednak obserwacje kliniczne pozwalają na identyfikację pewnych grup, które mogą być bardziej narażone na rozwój tej choroby.

Wiek jest jednym z czynników, które mogą wpływać na ryzyko zachorowania. Chłoniak double hit częściej występuje u osób starszych, choć może pojawić się w każdym wieku3. Płeć również odgrywa pewną rolę – mężczyźni są nieznacznie bardziej narażeni na rozwój tej choroby niż kobiety.

Obecność wcześniejszych nowotworów układu chłonnego może zwiększać ryzyko rozwoju chłoniaka double hit. U niektórych pacjentów z powolnymi postaciami chłoniaków, takimi jak chłoniak grudkowy, może dojść do transformacji w bardziej agresywną formę choroby. Proces ten, zwany transformacją chłoniaka, może prowadzić do powstania chłoniaka double hit4.

Należy podkreślić, że większość ludzi, nawet tych z wymienionymi czynnikami ryzyka, nigdy nie rozwinie chłoniaka double hit. Choroba ta pozostaje rzadka, a występowanie wielu czynników jednocześnie nie oznacza, że ktoś na pewno zachoruje. Obecna wiedza nie pozwala na określenie precyzyjnych działań prewencyjnych, które skutecznie zapobiegałyby rozwojowi tej choroby.

Objawy i jak choroba wpływa na pacjentów

Chłoniak double hit charakteryzuje się szybkim, agresywnym przebiegiem, co oznacza, że objawy mogą rozwijać się w stosunkowo krótkim czasie. Choroba najczęściej prezentuje się w zaawansowanym stadium w momencie diagnozy, co oznacza, że komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się już na wiele obszarów ciała5.

Jednym z najczęstszych objawów jest powiększenie węzłów chłonnych, które pacjenci mogą zauważyć jako bezbolesne guzki na szyi, w pachach lub w pachwinach. Węzły te mogą szybko rosnąć, co stanowi cechę charakterystyczną dla agresywnych chłoniaków. W odróżnieniu od powiększenia węzłów chłonnych spowodowanego infekcją, guzki te zwykle nie są bolesne i nie zmniejszają się samoistnie.

Chłoniak double hit często powoduje zajęcie narządów pozawęzłowych, co oznacza, że komórki nowotworowe rozwijają się poza układem chłonnym. Szczególnie częste jest zajęcie szpiku kostnego – tkanki wewnątrz kości, gdzie produkowane są komórki krwi. Może to prowadzić do niedokrwistości (niskiego poziomu czerwonych krwinek), objawiającej się zmęczeniem i osłabieniem, oraz do zmniejszonej odporności organizmu5.

Pacjenci z chłoniakiem double hit mogą doświadczać tak zwanych objawów ogólnych lub objawów B, do których należą:

• Uporczywa gorączka bez wyraźnej przyczyny
• Obfite nocne poty, które budzą pacjenta i wymagają zmiany bielizny
• Niezamierzona utrata masy ciała – zwykle więcej niż 10% masy ciała w ciągu 6 miesięcy
• Ogólne zmęczenie i osłabienie

W przypadku zajęcia narządów wewnętrznych mogą pojawić się specyficzne objawy związane z lokalizacją choroby. Jeśli chłoniak zajmuje przewód pokarmowy, mogą wystąpić bóle brzucha, nudności lub problemy z trawieniem. Zajęcie ośrodkowego układu nerwowego może prowadzić do bólów głowy, zaburzeń widzenia lub innych problemów neurologicznych5.

Zapobieganie

Ze względu na to, że dokładne przyczyny powstawania chłoniaka double hit nie są w pełni poznane, nie istnieją sprawdzone metody prewencji, które mogłyby zapobiec rozwojowi tej choroby. Zmiany genetyczne prowadzące do powstania chłoniaka double hit występują w komórkach spontanicznie i nie można ich przewidzieć ani zapobiec im przez modyfikację stylu życia.

Ponieważ chłoniak double hit może rozwinąć się jako transformacja wcześniej istniejącego, wolniej rosnącego chłoniaka, osoby z rozpoznanym chłoniakiem indolentnym powinny pozostawać pod stałą opieką hematoonkologiczną. Regularne wizyty kontrolne i monitorowanie stanu zdrowia mogą pomóc we wczesnym wykryciu ewentualnej progresji choroby4.

Nie ma również specjalnych badań przesiewowych dostępnych dla ogólnej populacji, które umożliwiałyby wykrycie chłoniaka double hit we wczesnym stadium u osób bez objawów. Większość przypadków diagnozowana jest dopiero wtedy, gdy pojawiają się objawy kliniczne wymagające dalszej diagnostyki.

Chociaż nie można zapobiec chłoniakowi double hit, ważne jest, aby w przypadku wystąpienia niepokojących objawów – takich jak uporczywe powiększenie węzłów chłonnych, gorączka bez wyraźnej przyczyny, nocne poty lub niewyjaśniona utrata masy ciała – jak najszybciej skonsultować się z lekarzem. Wczesna diagnoza i rozpoczęcie leczenia mogą mieć istotny wpływ na rokowanie.

Patofizjologia – zmiany w organizmie

Aby zrozumieć, jak chłoniak double hit wpływa na organizm, trzeba najpierw poznać rolę limfocytów B w prawidłowo funkcjonującym układzie odpornościowym. Limfocyty B to specjalne białe krwinki, które krążą po organizmie w poszukiwaniu obcych drobnoustrojów, takich jak bakterie czy wirusy. Gdy napotkają wroga, przekształcają się w komórki plazmatyczne, które produkują przeciwciała – białka niszczące intruzów.

W chłoniaku double hit dochodzi do patologicznych zmian w genach kontrolujących wzrost i śmierć limfocytów B. Gdy gen MYC ulega translokacji, komórki zaczynają się dzielić w sposób niekontrolowany. Gen MYC w normalnych warunkach reguluje tempo wzrostu i podziału komórek, ale jego nieprawidłowa aktywacja prowadzi do nadmiernego namnażania się komórek nowotworowych4.

Jednocześnie, gdy gen BCL2 lub BCL6 ulega przearanżowaniu, komórki nowotworowe zyskują zdolność unikania naturalnej śmierci. W normalnych warunkach stare lub uszkodzone komórki umierają w procesie zwanym apoptozą, czyli programowaną śmiercią komórki. Gen BCL2 w stanie prawidłowym pomaga regulować ten proces, ale w przypadku jego mutacji, komórki nowotworowe stają się „nieśmiertelne" i gromadzą się w organizmie zamiast umierać4.

Połączenie tych dwóch mechanizmów – nadmiernego podziału komórek i zahamowania ich śmierci – powoduje szybkie gromadzenie się nieprawidłowych limfocytów B. Te zmienione komórki nie wykonują już swoich normalnych funkcji ochronnych, zamiast tego tworzą masy nowotworowe w węzłach chłonnych i innych narządach.

W wyniku tak gwałtownego wzrostu komórek nowotworowych może dojść do mechanicznego ucisku na otaczające tkanki i narządy. Gdy chłoniak zajmuje szpik kostny, utrudnia produkcję prawidłowych komórek krwi, co prowadzi do niedokrwistości (zbyt mało czerwonych krwinek), zwiększonej podatności na infekcje (zbyt mało białych krwinek) oraz łatwego powstawania siniaków i krwawień (zbyt mało płytek krwi)5.

Komórki chłoniaka double hit często wykazują agresywny fenotyp, co oznacza, że mają tendencję do szybkiego rozprzestrzeniania się do różnych części ciała. Mogą zajmować nie tylko węzły chłonne, ale także narządy takie jak wątroba, śledziona, przewód pokarmowy, a nawet ośrodkowy układ nerwowy (mózg i rdzeń kręgowy). To szerokie rozprzestrzenianie się choroby jest jednym z powodów, dla których chłoniak double hit jest uważany za szczególnie trudną w leczeniu formę nowotworu5.