Zapalenie kości i szpiku Podstawowe informacje

Epidemiologia zapalenia kości i szpiku

Zapalenie kości i szpiku to stosunkowo rzadkie schorzenie, które dotyka niewielką część populacji. Badacze szacują, że mniej niż 25 osób na 100 000 mieszkańców doświadcza tego schorzenia każdego roku1. Jednak liczby te mogą być wyższe wśród pacjentów hospitalizowanych, gdzie częstość występowania choroby znacząco wzrasta. W Stanach Zjednoczonych odnotowuje się około 50 000 przypadków rocznie, co stanowi około jeden przypadek na 675 przyjęć szpitalnych2.

Choroba dotyka różne grupy wiekowe w odmienny sposób. U dzieci zapalenie kości i szpiku najczęściej pojawia się w kościach nóg lub ramion. Dorosłe osoby zwykle rozwijają infekcję w kręgach (kościach tworzących kręgosłup) lub kościach miednicy1. Istnieją pewne różnice w tym, jak choroba się rozwija w zależności od wieku – u dzieci infekcja częściej rozprzestrzenia się przez krwiobieg, podczas gdy u dorosłych zazwyczaj powstaje w wyniku bezpośredniego zakażenia po urazie lub operacji3.

Osoby z cukrzycą stanowią grupę szczególnie wysokiego ryzyka. Szacuje się, że aż 60 procent owrzodzeń stopy cukrzycowej komplikuje się zakażeniem, a ponad dwie trzecie tej grupy pacjentów zmaga się z amputacją kończyny dolnej z powodu postępującej infekcji2. Powikłania stóp są najczęstszym powodem hospitalizacji osób z cukrzycą w Stanach Zjednoczonych, stanowiąc aż 25 procent wszystkich przyjęć do szpitala w tej grupie pacjentów2.

Przyczyny rozwoju zapalenia kości i szpiku

Zapalenie kości i szpiku rozwija się, gdy drobnoustroje – najczęściej bakterie, ale także grzyby lub inne patogeny – atakują tkankę kostną. Najbardziej powszechnym sprawcą infekcji jest bakteria Staphylococcus aureus, znana powszechnie jako gronkowiec złocisty, którą można znaleźć na skórze i w nosie45. U dzieci to właśnie ten rodzaj bakterii odpowiada za większość przypadków ostrego zapalenia kości i szpiku6.

W przypadku przewlekłego zapalenia kości i szpiku, które rozwija się przez dłuższy czas, katalog patogenów jest szerszy. Oprócz gronkowca złocistego często izoluje się także Staphylococcus epidermidis, Pseudomonas aeruginosa, Serratia marcescens oraz Escherichia coli6. Bakteria Pseudomonas aeruginosa również należy do częstych sprawców tej choroby4.

Istnieją różne drogi, którymi zakażenie dociera do kości. Jedną z nich jest rozprzestrzenienie się przez krwiobieg – bakterie przedostają się z innego zakażonego miejsca w organizmie i osiedlają w kości. Ten mechanizm nazywamy zakażeniem hematogennym i jest on szczególnie częsty u dzieci, osób starszych oraz osób z osłabionym układem odpornościowym33.

Druga droga to bezpośrednie zakażenie, zwane zakażeniem niehematogennym. Występuje ono po urazach, złamaniach kości, zabiegach chirurgicznych lub w wyniku rozszerzenia się infekcji z pobliskich tkanek miękkich i stawów3. Każda sytuacja, w której kość jest narażona lub osłabiona – po ranie kłutym, urazie, w pobliżu miejsca operacji, po wymianie stawu czy jako powikłanie po amputacji – może stać się bramą wejścia dla bakterii2.

Warto wiedzieć, że zakażenia często zaczynają się na skórze, w miejscu rany lub po operacji, a następnie rozprzestrzeniają się do kości przez krwiobieg1. Gdy bakterie dotrą do kości, brak odpowiedniego dopływu krwi do tej okolicy pozbawia ją tlenu niezbędnego do walki z infekcją, przez co zakażenie szybko się rozwija i zagraża obumarciu tkanki kostnej2.

Czynniki ryzyka zapalenia kości i szpiku

Zapalenie kości i szpiku może dotknąć każdego, jednak niektóre grupy osób i okoliczności znacząco zwiększają ryzyko zachorowania. Znajomość tych czynników jest ważna, aby można było podjąć odpowiednie kroki zapobiegawcze.

Osoby z cukrzycą znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka, zwłaszcza jeśli mają owrzodzenie stopy lub neuropatię cukrzycową38. Neuropatia cukrzycowa to powikłanie cukrzycy, które powoduje utratę czucia w kończynach dolnych, przez co pacjent może nie odczuwać bólu przez wiele miesięcy, nawet gdy infekcja się rozwija9. Cukrzyca i choroby układu sercowo-naczyniowego zwiększają ogólne ryzyko zarówno ostrego, jak i przewlekłego zapalenia kości i szpiku3.

Osoby z osłabionym układem odpornościowym, na przykład w wyniku chemioterapii lub chorób takich jak HIV, są szczególnie podatne na infekcje82. Pacjenci poddawani dializom również znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka2.

Urazy i zabiegi chirurgiczne stanowią bezpośrednie zagrożenie. Osoby, które doznały złamania kości, przeszły operację, miały ranę lub infekcję w innym miejscu ciała, są bardziej narażone8. Również obecność protez stawów zwiększa ryzyko, ponieważ bakterie mogą łatwo osiedlać się na sztucznych powierzchniach i tworzyć biofilm7.

Pacjenci, którzy wcześniej przeszli zapalenie kości i szpiku, są narażeni na jego nawrót8. Dzieci mogą być bardziej podatne na tę chorobę po przechorowaniu infekcji układu oddechowego lub ospy wietrznej8.

Choroby naczyniowe, które upośledzają przepływ krwi do kończyn, również zwiększają ryzyko rozwoju zakażenia. Zły przepływ krwi ogranicza dostarczanie tlenu i składników odżywczych niezbędnych do walki z infekcją oraz utrudnia dotarcie antybiotyków do zajętego obszaru.

Objawy choroby

Objawy zapalenia kości i szpiku mogą się różnić w zależności od tego, czy choroba rozwija się szybko (ostra postać), czy stopniowo (przewlekła postać). W niektórych przypadkach, szczególnie u osób z neuropatią cukrzycową, infekcja może nie dawać żadnych objawów przez długi czas9.

Najczęstszym objawem jest intensywny ból w kości. Ból ten jest zwykle poważny i może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie8. Choroba najczęściej dotyka nóg, ale może wystąpić w każdej kości ciała5.

Do innych powszechnych objawów należą:

• Gorączka – wysoka temperatura ciała często towarzyszy ostrym infekcjom kostnym55
• Obrzęk (opuchlizna) w okolicy dotkniętej zakażeniem55
• Zaczerwienienie skóry nad zakażonym obszarem, które może być trudniejsze do zauważenia na skórze ciemnej8
• Uczucie ciepła w okolicy dotkniętej chorobą55
• Sztywność kości i ograniczona ruchomość5
• Trudności w poruszaniu się lub przenoszeniu ciężaru ciała na zajętą kończynę9

Osoby z zapaleniem kości i szpiku mogą również odczuwać zmęczenie i ogólne złe samopoczucie5. Jeśli infekcja dotyka kręgosłupa, pacjenci mogą skarżyć się na sztywność pleców lub ból w dolnej części pleców4. Czasami w miejscu zakażenia może pojawić się wypływ żółtej ropy2.

U dzieci objawy mogą wyglądać inaczej. Małe dzieci mogą być drażliwe i niechętnie używać ramienia lub nogi, nawet jeśli nie mają gorączki8. U dzieci częściej spotyka się kulawienie5.

Ostre zapalenie kości i szpiku objawia się bólem, gorączką i obrzękiem w ciągu dni lub tygodni od pojawienia się infekcji, zazwyczaj bez obecności martwej tkanki kostnej. Natomiast przewlekłe zapalenie kości i szpiku rozwija się przez miesiące lub lata i może być związane z obecnością obumarłej kości oraz przetok łączących skórę z kością3.

Zapobieganie zapaleniu kości i szpiku

Chociaż nie zawsze można zapobiec zapaleniu kości i szpiku, istnieje wiele działań, które mogą zmniejszyć ryzyko zachorowania. Szczególnie ważne jest to dla osób należących do grup wysokiego ryzyka.

Odpowiednia higiena ran jest kluczowa. Każdą ranę, nawet niewielką, należy dokładnie oczyścić i utrzymywać w czystości aż do całkowitego zagojenia. W przypadku osób z cukrzycą regularna kontrola stóp jest niezbędna, aby wcześnie wykryć owrzodzenia lub zmiany skórne, zanim doprowadzą do poważniejszych komplikacji2.

Osoby z cukrzycą powinny szczególnie dbać o kontrolę poziomu cukru we krwi, ponieważ dobrze kontrolowana glikemia zmniejsza ryzyko infekcji. Regularne wizyty u lekarza pozwalają na monitorowanie stanu zdrowia i wczesne wykrycie problemów.

Palenie tytoniu znacząco spowalnia proces gojenia infekcji10. Osoby, które palą, powinny poważnie rozważyć rzucenie nałogu, a w razie potrzeby skorzystać z programów pomocy czy leków wspierających odstawienie nikotyny.

Po przebytych urazach lub operacjach niezwykle istotne jest ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarza dotyczących opieki pooperacyjnej. Wszelkie oznaki zakażenia – takie jak nasilający się ból, zaczerwienienie, opuchlizna czy gorączka – powinny być natychmiast zgłaszane lekarzowi.

Utrzymywanie ogólnie dobrego stanu zdrowia, w tym wzmacnianie układu odpornościowego przez zdrową dietę, regularną aktywność fizyczną i właściwą ilość snu, również pomaga organizmowi w walce z potencjalnymi infekcjami.

Patofizjologia – co dzieje się w organizmie

Zapalenie kości i szpiku to proces zapalny dotykający kość oraz jej struktury, wywołany przez drobnoustroje chorobotwórcze11. Aby zrozumieć, jak rozwija się ta choroba, warto przyjrzeć się temu, co dzieje się w naszym ciele na poziomie tkanki kostnej.

W normalnych warunkach kość jest odporna na kolonizację bakteryjną. Jednak gdy dochodzi do złamania, urazu, zabiegu chirurgicznego lub gdy bakterie przedostają się przez krwiobieg, kość staje się podatna na zakażenie7. Kiedy bakterie dostają się do kości, zaczyna się reakcja zapalna.

Zapalenie kości i szpiku powoduje bolesny obrzęk w szpiku kostnym – miękkiej tkance znajdującej się wewnątrz kości, gdzie powstają komórki krwi1. Gdy infekcja się rozwija, a bakterie się namnażają, w kości może dojść do braku odpowiedniego przepływu krwi. Zmniejszony dopływ krwi pozbawia tkankę tlenu potrzebnego do zwalczania infekcji, co powoduje, że zakażenie się nasila, a pacjent jest narażony na obumarcie kości2.

W przewlekłym zapaleniu kości i szpiku może dochodzić do tworzenia się martwej tkanki kostnej oraz przetok – nieprawidłowych połączeń między skórą a kością, przez które może wypływać ropa3. Ten proces powoduje progresywne niszczenie struktury kostnej12.

Jeśli choroba nie jest leczona odpowiednio szybko, może dojść do trwałej utraty tkanki kostnej oraz martwicy – obumarcia tkanki1. Nieleczone zapalenie kości i szpiku może prowadzić do posocznicy (sepsy) – zagrażającego życiu zakażenia krwi – lub do powstania ropnia w kości5.

W przypadku pacjentów z protezami stawów infekcja jest szczególnie trudna do leczenia, ponieważ bakterie rosną w biofilmie – warstwie ochronnej na sztucznych powierzchniach, która chroni je przed działaniem antybiotyków i układu odpornościowego7.