Zakrzepica tętnicy obwodowej Podstawowe informacje

Epidemiologia zakrzepicy tętnicy obwodowej

Choroba tętnic obwodowych, znana również jako PAD (z ang. Peripheral Artery Disease), to stan bardzo powszechny, który dotyka ponad 200 milionów ludzi na całym świecie11. W samych Stanach Zjednoczonych problem ten dotyczy około 12 milionów dorosłych w wieku 40 lat i starszych, przy czym rozpowszechnienie schorzenia dramatycznie rośnie wraz z wiekiem11. Szacuje się, że choroba ta występuje u 12–20% Amerykanów po 60. roku życia, a w grupie osób po 85. roku życia odsetek ten wzrasta do prawie 50%2.

W latach 2000–2010 globalne obciążenie tą chorobą wzrosło o 23,5%, co czyni ją jednym z najszybciej narastających problemów zdrowotnych na świecie2. Co istotne, choroba ta nie dotyka wszystkich grup ludności w równym stopniu – osoby o ciemnym kolorze skóry są szczególnie narażone na PAD w porównaniu z osobami o jasnej karnacji. Ryzyko to wzrasta zwłaszcza po 50. roku życia u mężczyzn i po 60. roku życia u kobiet11.

PAD może rozwijać się zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, choć częściej występuje u mężczyzn3. Wraz z wiekiem ryzyko rozwinięcia tej choroby systematycznie rośnie, dlatego starsze osoby powinny być szczególnie czujne na objawy i zgłaszać się na badania profilaktyczne, jeśli należą do grup podwyższonego ryzyka.

Przyczyny zakrzepicy tętnicy obwodowej

Główną przyczyną choroby tętnic obwodowych jest miażdżyca, czyli stan, w którym tłuste złogi, zwane płytką miażdżycową lub atheromą, gromadzą się w ścianach tętnic13. Te złogi składają się z cholesterolu, tłuszczów i innych substancji, które stopniowo zwężają światło naczynia – czyli przestrzeń wewnątrz tętnicy, przez którą płynie krew43.

Zdrowa tętnica ma gładką wewnętrzną wyściółkę, która pozwala krwi swobodnie przepływać do różnych części ciała. Gdy jednak w ścianach tętnic gromadzi się płytka nazębna, naczynia te stają się coraz bardziej zwężone, a krew nie może już tak łatwo docierać do tkanek5. W miarę postępu choroby może dojść do częściowego lub całkowitego zablokowania przepływu krwi w danej tętnicy. W najgorszym scenariuszu, gdy tętnica zostaje nagle lub całkowicie zablokowana, tkanka, którą zaopatruje, może obumrzeć3.

Choroba tętnic obwodowych najczęściej rozwija się w tętnicach nóg, w tym w dwóch odnogach aorty (tętnicach biodrowych), głównych tętnicach ud (tętnicach udowych), kolan (tętnicach podkolanowych) oraz łydek (tętnicach piszczelowych i strzałkowych)3. Znacznie rzadziej choroba ta pojawia się w tętnicach ramion lub barków. PAD może również rozwijać się w odcinku aorty przechodzącym przez jamę brzuszną lub w jej odgałęzieniach.

Czynniki ryzyka zakrzepicy tętnicy obwodowej

Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko rozwoju choroby tętnic obwodowych. Najważniejszymi z nich są hiperlipidemia (wysoki poziom tłuszczów we krwi), nadciśnienie tętnicze (podwyższone ciśnienie krwi), cukrzyca, przewlekła choroba nerek oraz palenie tytoniu2. Osoby, które palą regularnie, są szczególnie narażone, ponieważ palenie uszkadza ściany naczyń krwionośnych i sprzyja gromadzeniu się płytki nazębnej.

Gdy u danej osoby występują trzy lub więcej z wymienionych czynników ryzyka, prawdopodobieństwo rozwoju PAD wzrasta aż dziesięciokrotnie2. Inne ważne czynniki ryzyka to otyłość, brak aktywności fizycznej oraz podeszły wiek3. Osoby, które prowadzą siedzący tryb życia, mają większe ryzyko rozwoju miażdżycy i związanych z nią powikłań.

Wysoki poziom homocysteiny we krwi – składnika białka – również zwiększa ryzyko PAD3. Ponadto, jeśli w rodzinie występowały przypadki miażdżycy, ryzyko rozwoju choroby u danej osoby jest wyższe, co sugeruje pewną predyspozycję genetyczną3.

Każdy z tych czynników nie tylko przyczynia się do powstania choroby tętnic obwodowych, ale także do jej pogorszenia3. Dlatego osoby należące do grup ryzyka powinny regularnie kontrolować swoją wagę, ciśnienie krwi, poziom cukru i cholesterolu, a także całkowicie zaprzestać palenia tytoniu. Te proste działania mogą znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju PAD lub spowolnić postęp choroby.

Objawy zakrzepicy tętnicy obwodowej

Objawy choroby tętnic obwodowych mogą się znacznie różnić w zależności od tego, która tętnica jest zablokowana i jak poważne jest to zwężenie. Co ciekawe, wielu pacjentów z PAD w ogóle nie odczuwa żadnych objawów i choroba zostaje wykryta dopiero podczas badań przesiewowych11. Szacuje się, że aż 40% osób z PAD nie ma żadnych dolegliwości związanych z nogami2.

Najczęściej występującym objawem PAD jest chromanie przestankowe – charakterystyczny ból lub dyskomfort w nogach, który pojawia się podczas wysiłku fizycznego, na przykład podczas chodzenia2. Dzieje się tak, ponieważ w trakcie aktywności fizycznej mięśnie potrzebują więcej krwi bogatej w tlen, a zwężone tętnice nie są w stanie dostarczyć jej w wystarczającej ilości11. Ból ustępuje zazwyczaj po krótkim odpoczynku, ale wraca, gdy osoba ponownie zaczyna się poruszać.

Niemniej jednak tylko około 10% pacjentów z PAD doświadcza klasycznego chromania przestankowego2. Około 50% osób ma różnorodne objawy związane z nogami, które różnią się od typowego chromania, a pozostałe 40% nie ma żadnych objawów2. W miarę postępu choroby pacjenci mogą odczuwać ból w nodze lub stopie nawet w spoczynku, zwłaszcza gdy choroba jest już zaawansowana11.

Inne możliwe objawy PAD obejmują uczucie zmęczenia lub ciężkości w nogach, drętwienie, osłabienie mięśni, zimne stopy lub nogi w porównaniu z resztą ciała, oraz zmiany w wyglądzie skóry – na przykład bledszą lub bardziej niebieskawo zabarwioną skórę na nogach56. U niektórych osób mogą pojawić się rany lub owrzodzenia na stopach i nogach, które gorszą się bardzo wolno lub w ogóle się nie goją6.

W najcięższych przypadkach, gdy tętnica jest poważnie zablokowana, może dojść do niedokrwienia – stanu, w którym tkanki nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu3. Niedokrwienie może rozwinąć się nagle lub stopniowo. Jeśli tętnica zostaje całkowicie zablokowana, tkanka, którą zaopatruje, może obumrzeć, co stanowi bezpośrednie zagrożenie dla kończyny.

Zapobieganie zakrzepicy tętnicy obwodowej

Zapobieganie chorobie tętnic obwodowych koncentruje się przede wszystkim na kontrolowaniu czynników ryzyka i wprowadzaniu zdrowych nawyków życiowych. Najważniejszym krokiem, jaki osoba może podjąć, to rzucenie palenia, jeśli pali77. Badania wykazały, że osoby, które kontynuują palenie po zdiagnozowaniu PAD, są znacznie bardziej narażone na zawał serca i śmierć z powodu powikłań sercowych niż te, które rzucają palenie po diagnozie77.

Regularna aktywność fizyczna to kolejny kluczowy element profilaktyki. Dowody naukowe wskazują, że regularne ćwiczenia pomagają zmniejszyć nasilenie i częstotliwość objawów PAD, jednocześnie redukując ryzyko rozwoju innych chorób układu sercowo-naczyniowego77. Ćwiczenia mogą również poprawić samoocenę, nastrój, jakość snu i poziom energii. Zaleca się, aby osoby z PAD chodziły tak długo i daleko, jak potrafią, aż ból stanie się nie do zniesienia, po czym odpoczywały, aż ból ustąpi, i powtarzały tę metodę „stop-start" przez co najmniej 30 minut kilka razy w tygodniu77.

Zdrowa, zbilansowana dieta również odgrywa ważną rolę w zapobieganiu PAD776. Spożywanie pełnowartościowych produktów, takich jak owoce, warzywa, pełnoziarniste produkty zbożowe, chude białko i zdrowe tłuszcze, pomaga utrzymać zdrową wagę, regulować poziom cukru we krwi i obniżać cholesterol. Taka dieta zmniejsza czynniki ryzyka związane z PAD, takie jak wysokie ciśnienie krwi, cukrzyca i otyłość6.

Oprócz diety i ćwiczeń, ważne jest również utrzymywanie zdrowej wagi ciała oraz ograniczanie spożycia alkoholu77. Osoby z cukrzycą, wysokim ciśnieniem krwi lub wysokim cholesterolem powinny regularnie kontrolować te wskaźniki i współpracować z lekarzem, aby utrzymać je w granicach normy. Kontrolowanie tych stanów jest niezwykle ważne, ponieważ każdy z nich przyczynia się do rozwoju i pogorszenia PAD.

Patofizjologia zakrzepicy tętnicy obwodowej

Aby zrozumieć, jak rozwija się choroba tętnic obwodowych, warto najpierw poznać, jak funkcjonują zdrowe tętnice. Tętnice to naczynia krwionośne, które transportują krew bogatą w tlen z serca do różnych części ciała, w tym do mięśni i tkanek nóg. W zdrowym stanie wewnętrzna powierzchnia tętnicy jest gładka, co pozwala krwi swobodnie przepływać i dostarczać tlen oraz składniki odżywcze do tkanek.

Proces chorobowy rozpoczyna się, gdy na wewnętrznych ścianach tętnic zaczynają gromadzić się złogi cholesterolu, tłuszczów i innych substancji, tworząc struktury zwane blaszkami miażdżycowymi lub atheromami3. Te złogi stopniowo zwężają światło tętnicy – przestrzeń wewnątrz naczynia, przez którą płynie krew. W miarę jak blaszka narasta, tętnica staje się coraz węższa, a przepływ krwi zostaje ograniczony43.

Gdy tętnica jest częściowo zablokowana, tkanki i mięśnie, które zaopatruje, mogą nie otrzymywać wystarczającej ilości krwi, zwłaszcza podczas aktywności fizycznej, kiedy zapotrzebowanie na tlen wzrasta. To właśnie powoduje ból i dyskomfort podczas chodzenia lub innego wysiłku. Niedostateczny dopływ krwi prowadzi do stanu zwanego niedokrwieniem, czyli niedoboru tlenu w tkankach3. Niedokrwienie może rozwijać się nagle lub stopniowo, w zależności od tego, jak szybko postępuje zwężenie tętnicy.

Czasami wokół blaszki miażdżycowej mogą tworzyć się również skrzepy krwi, co dodatkowo zwęża tętnice5. W najgorszym przypadku tętnica może zostać całkowicie zablokowana – wówczas tkanka, którą zaopatruje, może obumrzeć z powodu całkowitego braku tlenu i składników odżywczych3.

Zwężenie tętnic w PAD najczęściej następuje stopniowo, na przestrzeni wielu lat, co sprawia, że wczesne stadia choroby często przebiegają bezobjawowo3. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy tętnica zostaje nagle zablokowana przez skrzep krwi, niedokrwienie może pojawić się szybko i wymagać natychmiastowej interwencji medycznej, aby uniknąć poważnych powikłań, takich jak utrata kończyny.

Choroba tętnic obwodowych nie jest problemem ograniczonym tylko do nóg – jej obecność często wskazuje na ogólny stan naczyń krwionośnych w całym organizmie. Osoby z PAD są również narażone na chorobę wieńcową, udar mózgu i zawał serca, ponieważ miażdżyca może równocześnie występować w tętnicach zaopatrujących serce i mózg. Dlatego tak ważne jest, aby osoby z PAD poddawały się regularnym badaniom i podejmowały działania mające na celu ochronę całego układu sercowo-naczyniowego.