Rak płaskonabłonkowy głowy i szyi Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często występuje rak płaskonabłonkowy głowy i szyi

Rak płaskonabłonkowy głowy i szyi jest poważnym problemem zdrowotnym na całym świecie. Rocznie odnotowuje się około 600 tysięcy nowych zachorowań, co czyni go siódmym najczęściej występującym nowotworem złośliwym.1 W Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 50 tysięcy nowych przypadków tej choroby każdego roku.1 Dane z 2018 roku wskazują, że na świecie zanotowano około 890 tysięcy nowych przypadków raka głowy i szyi, przy czym około 450 tysięcy osób zmarło z powodu tej choroby.2

Choroba ta występuje najczęściej u mężczyzn, zwłaszcza tych w wieku pięćdziesięciu i sześćdziesięciu lat.1 Jednak w ostatnich latach obserwuje się niepokojący trend wzrostu zachorowań wśród osób młodszych, co jest szczególnie widoczne w przypadkach związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV).1 Pięcioletnie przeżycie pacjentów z rakiem głowy i szyi wynosi około 60 procent, co pokazuje, jak istotne jest wczesne wykrycie i odpowiednie leczenie tej choroby.2

Warto zauważyć, że rozkład zachorowań zmienia się w zależności od czynników ryzyka występujących w danej populacji. W Stanach Zjednoczonych wzrasta liczba przypadków związanych z HPV, podczas gdy maleje częstość przypadków związanych z paleniem tytoniu i nadużywaniem alkoholu.2 To oznacza, że profil demograficzny chorych na raka głowy i szyi ulega stopniowej zmianie.

Przyczyny rozwoju raka płaskonabłonkowego głowy i szyi

Rak płaskonabłonkowy głowy i szyi rozwija się, gdy dochodzi do uszkodzenia materiału genetycznego (DNA) w komórkach wyściełających błony śluzowe okolic głowy i szyi. Te komórki płaskonabłonkowe – płaskie komórki budujące powierzchnię błon śluzowych – zaczynają się nienormalnie namnażać i mogą tworzyć nowotwory złośliwe.3 Choć czasem można zaobserwować progresję od zmian przedrakowych przez różne stopnie dysplazji (nieprawidłowego rozwoju komórek) aż do raka inwazyjnego, większość pacjentów otrzymuje diagnozę już w zaawansowanym stadium choroby, bez wcześniejszych widocznych klinicznie zmian przedrakowych.4

Najsilniejszymi czynnikami wywołującymi tę chorobę są palenie tytoniu oraz nadużywanie alkoholu. Osoby palące tytoń, w tym używające tytoniu do żucia, oraz osoby regularnie pijące duże ilości alkoholu, są szczególnie narażone na rozwój tego nowotworu.1 Kiedy oba te czynniki występują jednocześnie, ryzyko zachorowania znacząco wzrasta, ponieważ działają one synergistycznie, czyli wzmacniają nawzajem swoje szkodliwe efekty.

Inną istotną przyczyną jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, znanym jako HPV. Szczególnie typ HPV-16 ma udowodniony silny związek z rakiem części gardła zwanej gardłem środkowym (oropharynx), który obejmuje migdałki i nasadę języka.12 Nowotwory związane z HPV mają nieco inny profil niż te wywołane tytoniem i alkoholem – występują u innych grup pacjentów i generalnie mają lepsze rokowanie.2

Wirus Epsteina-Barr (EBV) również jest czynnikiem ryzyka, szczególnie w przypadku nowotworów nosowej części gardła (nosogardła).2 Inne rzadsze przyczyny to długotrwała ekspozycja na promieniowanie słoneczne, co może zwiększać ryzyko nowotworów warg.1

Czynniki ryzyka – kto jest najbardziej narażony

Palenie tytoniu w każdej formie – papierosów, cygar, fajki, a także używanie tytoniu do żucia – stanowi jeden z najsilniejszych czynników ryzyka rozwoju raka głowy i szyi.1 Osoby palące są znacznie bardziej narażone na uszkodzenie komórek błon śluzowych w jamie ustnej, gardle i krtani. Im dłużej ktoś pali i im większe są ilości wypalanego tytoniu, tym wyższe jest ryzyko zachorowania. Co ważne, ryzyko nie znika natychmiast po rzuceniu palenia, ale stopniowo maleje z upływem lat.

Regularne spożywanie dużych ilości alkoholu również istotnie zwiększa ryzyko rozwoju tej choroby. Alkohol działa drażniąco na błony śluzowe i może ułatwiać przenikanie substancji rakotwórczych do komórek.1 Połączenie palenia i picia alkoholu stanowi szczególnie niebezpieczny duet, ponieważ oba te czynniki wzajemnie nasilają swoje szkodliwe działanie, dramatycznie podnosząc ryzyko wystąpienia nowotworu.

Zakażenie wirusem HPV, szczególnie typem HPV-16, jest czynnikiem ryzyka dla raka gardła środkowego. Ten typ wirusa przenosi się głównie drogą kontaktów seksualnych, w tym seksualnych kontaktów oralnych.1 Ryzyko zachorowania na nowotwory związane z HPV wzrasta wraz z liczbą partnerów seksualnych w ciągu życia. Dobrą wiadomością jest to, że istnieje szczepionka zapobiegająca zakażeniu HPV, która może również chronić przed nowotworami głowy i szyi związanymi z tym wirusem.2

Inne czynniki ryzyka obejmują ekspozycję na promieniowanie słoneczne, zwłaszcza w przypadku nowotworów warg, oraz zawodową ekspozycję na pewne substancje chemiczne, takie jak pył drewna czy azbest.1 Mężczyźni są bardziej narażeni niż kobiety, choć różnica ta może się zmniejszać wraz ze zmianami w nawykach dotyczących palenia i picia. Osoby z osłabioną odpornością, na przykład z powodu zakażenia HIV lub przyjmowania leków immunosupresyjnych, również mają podwyższone ryzyko.

Objawy – jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze

Objawy raka płaskonabłonkowego głowy i szyi zależą od lokalizacji nowotworu i mogą być na początku dyskretne, co często opóźnia diagnozę. Najczęstszym objawem jest przewlekły, uporczywy ból gardła, który nie ustępuje mimo leczenia domowego lub antybiotyków.5 Taki ból może być mylnie brany za zwykłe przeziębienie lub infekcję bakteryjną, dlatego jeśli utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie, warto skonsultować się z lekarzem.

Inne powszechne objawy to trudności w połykaniu (dysfagia), które mogą sprawiać, że jedzenie staje się bolesne lub utrudnione. Pacjenci mogą zauważać, że unikają pewnych pokarmów, zwłaszcza twardych lub suchych, ponieważ sprawia to dyskomfort.1 Zmiany w głosie, takie jak chrypka, która nie mija przez dłuższy czas, mogą wskazywać na nowotwór krtani lub okolic strun głosowych.1

W jamie ustnej mogą pojawić się nieprawidłowe plamy, owrzodzenia lub rany, które nie goją się przez kilka tygodni. Takie zmiany mogą być białe, czerwone lub mieszane i niekoniecznie muszą być bolesne na początku.1 Ból ucha, szczególnie jednostronny i nie związany z infekcją ucha, może być objawem nowotworu gardła lub okolicy migdałków, ponieważ nerwy z tych obszarów mogą „przekazywać" sygnały bólowe do ucha.1

Powiększone węzły chłonne na szyi to kolejny ważny sygnał ostrzegawczy. Jeśli guz na szyi utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie i nie jest związany z infekcją, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.1 Niedrożność zatok, która nie ustępuje, krwawienie z nosa, a także trudności w oddychaniu mogą wskazywać na nowotwór jam nosowych lub zatok przynosowych.1

Niektórzy pacjenci zauważają również niezamierzoną utratę masy ciała, przewlekłe zmęczenie oraz ogólne osłabienie. Jeśli nowotwór rozprzestrzeni się (przerzuty) do innych części ciała, takich jak węzły chłonne czy płuca, rokowanie staje się gorsze i choroba może być śmiertelna.1

Zapobieganie – jak chronić się przed rakiem głowy i szyi

Większość przypadków raka płaskonabłonkowego głowy i szyi można zapobiec poprzez unikanie głównych czynników ryzyka. Najważniejszym krokiem jest całkowita rezygnacja z palenia tytoniu w każdej formie – papierosów, cygar, fajek oraz tytoniu do żucia.5 Osoby, które nigdy nie zaczęły palić, mają znacznie niższe ryzyko rozwoju tego nowotworu. Dla tych, którzy już palą, rzucenie tego nałogu, nawet po wielu latach, może znacząco obniżyć ryzyko i poprawić ogólny stan zdrowia.

Ograniczenie spożycia alkoholu to kolejny istotny krok w prewencji. Nadużywanie alkoholu, zwłaszcza w połączeniu z paleniem, dramatycznie zwiększa ryzyko zachorowania.1 Rekomenduje się stosowanie umiarkowanych ilości alkoholu lub całkowitą abstynencję, szczególnie u osób, które mają inne czynniki ryzyka.

Szczepienie przeciwko wirusowi HPV jest skuteczną metodą zapobiegania nowotworom związanym z tym wirusem, w tym rakowi gardła środkowego. Szczepionka Gardasil-9 została zatwierdzona do zapobiegania zakażeniom typami HPV, które są związane z rakiem głowy i szyi.2 Szczepienie jest najbardziej skuteczne, gdy podaje się je przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, ale może przynieść korzyści również osobom dorosłym.

Regularne samobadanie jamy ustnej może pomóc w wykryciu nieprawidłowych zmian na wczesnym etapie. Warto zwracać uwagę na nowe plamy, owrzodzenia czy guzki, które nie goją się przez kilka tygodni, i zgłaszać je lekarzowi.5 Osoby z grup wysokiego ryzyka, takie jak osoby palące, pijące alkohol lub z historią zakażenia HPV, powinny regularnie przechodzić badania kontrolne u dentysty lub lekarza pierwszego kontaktu, którzy mogą wykryć wczesne zmiany.

Ochrona przed nadmiernym promieniowaniem słonecznym, szczególnie w przypadku ust i warg, również jest ważna. Stosowanie kremów z filtrem UV na usta oraz unikanie długotrwałego przebywania na słońcu może zmniejszyć ryzyko nowotworów tej okolicy.1 Zdrowa, zrównoważona dieta bogata w świeże owoce i warzywa może wspierać ogólną odporność organizmu, choć nie ma bezpośrednich dowodów na to, że konkretne pokarmy zapobiegają rakowi głowy i szyi.

Patofizjologia – jak choroba zmienia organizm

Rak płaskonabłonkowy głowy i szyi rozwija się w wyniku kumulacji uszkodzeń genetycznych w komórkach płaskonabłonkowych wyściełających błony śluzowe jamy ustnej, gardła, krtani i innych struktur głowy i szyi. W normalnych warunkach komórki te rosną, dzielą się i obumierają w kontrolowany sposób, utrzymując zdrową i funkcjonalną tkankę. Jednak gdy dochodzi do uszkodzenia DNA – na przykład przez długotrwałą ekspozycję na dym tytoniowy, alkohol lub zakażenie wirusem HPV – komórki mogą zacząć się zachowywać w sposób nieprawidłowy.4

Na wczesnych etapach może pojawić się dysplazja, czyli stan, w którym komórki mają nieprawidłowy wygląd pod mikroskopem, ale nie są jeszcze rakiem inwazyjnym. Dysplazja może być lekka, umiarkowana lub ciężka. Jeśli dysplazja nie zostanie wykryta i leczona, może z czasem przekształcić się w raka płaskonabłonkowego in situ (raka, który nie przekroczył jeszcze błony podstawnej) lub w pełni inwazyjnego raka, który zaczyna naciekać głębsze warstwy tkanek.4

W miarę postępu choroby komórki nowotworowe zaczynają niekontrolowanie się dzielić, tworząc masę zwaną guzem. Te komórki mogą naciekać okoliczne tkanki, niszcząc normalne struktury, takie jak mięśnie, kości czy chrząstki. Na przykład nowotwór krtani może uszkodzić struny głosowe, prowadząc do chrypki, podczas gdy nowotwór jamy ustnej może zniszczyć tkankę językową, utrudniając mówienie i połykanie.3

Rak płaskonabłonkowy głowy i szyi ma tendencję do rozprzestrzeniania się do pobliskich węzłów chłonnych na szyi. Węzły chłonne są częścią układu odpornościowego i pełnią funkcję filtrowania limfy. Kiedy komórki nowotworowe przedostają się do węzłów chłonnych, mogą tam rosnąć, powodując ich powiększenie.1 W bardziej zaawansowanych przypadkach nowotwór może rozprzestrzenić się (metastazować) do odległych narządów, takich jak płuca, kości czy wątroba, co znacznie pogarsza rokowanie.1

Na poziomie molekularnym badacze zidentyfikowali szereg nieprawidłowości genetycznych charakterystycznych dla raka głowy i szyi. Należą do nich mutacje w genach takich jak TP53, CDKN2A, PIK3CA oraz wiele innych. W przypadkach związanych z HPV wirus wprowadza do komórek swoje onkogenne białka (E6 i E7), które zakłócają funkcjonowanie kluczowych białek kontrolujących cykl komórkowy, takich jak p53 i Rb, co prowadzi do niekontrolowanego podziału komórek.4

Nowotwór wpływa również na układ odpornościowy. Komórki rakowe mogą „oszukiwać" układ odpornościowy, unikając wykrycia i zniszczenia. Odkrycie to legło u podstaw rozwoju immunoterapii – leczenia, które pomaga układowi odpornościowemu rozpoznać i zaatakować komórki nowotworowe.4 Zmiany w mikrośrodowisku guza, takie jak obecność czynników wzrostu i prozapalnych cytokin, również odgrywają istotną rolę w progresji choroby.