Rak płaskonabłonkowy głowy i szyi Leczenie

Leczenie chirurgiczne

Operacja jest często pierwszym krokiem w leczeniu nowotworów jamy ustnej. Chirurg stara się usunąć cały guz wraz z marginesem zdrowej tkanki, by mieć pewność, że nie pozostały żadne komórki rakowe. W zaawansowanych przypadkach konieczne może być usunięcie także węzłów chłonnych w okolicy szyi, do których mógł się rozprzestrzenić nowotwór. Po operacji pacjent może wymagać rekonstrukcji chirurgicznej, aby przywrócić funkcje i wygląd usuniętych struktur23.

Radioterapia

Naświetlania są kluczowym elementem leczenia raków gardła i krtani. W tych przypadkach radioterapia często jest stosowana jako główna metoda leczenia zamiast operacji, co pozwala uniknąć usunięcia narządów odpowiedzialnych za mowę i przełykanie. Naświetlania mogą być też wykorzystywane po operacji, aby zniszczyć ewentualne pozostałości komórek nowotworowych. Nowoczesne techniki, takie jak radioterapia o modulowanej intensywności (IMRT), pozwalają precyzyjnie kierować promieniowanie na guz, minimalizując uszkodzenie zdrowych tkanek23.

Chemioterapia i chemoradioterapia

Chemioterapia wykorzystuje leki, które niszczą szybko dzielące się komórki, w tym komórki nowotworowe. W leczeniu raka płaskonabłonkowego głowy i szyi chemioterapia jest najczęściej stosowana jednocześnie z radioterapią – mówi się wtedy o chemoradioterapii. Takie połączenie jest szczególnie skuteczne w zaawansowanych przypadkach. Najczęściej stosowanym lekiem jest cisplatyna, która należy do grupy związków platyny. Lek ten podawany jest dożylnie w określonych odstępach czasu podczas kursu naświetlań23.

Chemoradioterapia, choć skuteczna, wiąże się z poważnymi skutkami ubocznymi. Pacjenci mogą doświadczać nudności, wymiotów, utraty apetytu i włosów. Pojawiają się też lokalne problemy w miejscu naświetlanym – zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (mucositis), trudności w przełykaniu, suchość w ustach i zmiany w smaku. Te dolegliwości mogą być tak nasilone, że czasem konieczne jest żywienie przez zgłębnik donosowy lub przez gastrostomię, czyli specjalną rurkę wprowadzoną bezpośrednio do żołądka przez powłoki brzuszne77.

Terapia celowana – cetuksymab

Cetuksymab to przeciwciało monoklonalne, które celuje w receptor naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR), białko często obecne w dużych ilościach na powierzchni komórek raka głowy i szyi. Lek ten blokuje sygnały wzrostowe, które pozwalają nowotworowi się rozwijać. Cetuksymab jest stosowany w połączeniu z radioterapią u pacjentów, którzy nie mogą otrzymać chemioterapii z powodu chorób współistniejących lub zaawansowanego wieku. Może być również używany w leczeniu zaawansowanego lub nawrotowego raka w skojarzeniu z chemioterapią23.

Najczęstszym skutkiem ubocznym cetuksymabu są zmiany skórne przypominające trądzik, które pojawiają się u większości pacjentów. Inne działania niepożądane to reakcje alergiczne podczas podawania leku, spadek poziomu magnezu we krwi oraz problemy żołądkowo-jelitowe. Pomimo tych niedogodności, cetuksymab jest cenną opcją terapeutyczną, szczególnie dla osób, które nie tolerują chemioterapii opartej na związkach platyny3.

Immunoterapia – pembrolizumab i niwolumab

Immunoterapia to przełomowa forma leczenia, która wykorzystuje własny układ odpornościowy pacjenta do walki z rakiem. Komórki nowotworowe często "oszukują" system immunologiczny, wykorzystując białka kontrolne zwane punktami kontrolnymi, które normalnie zapobiegają atakowaniu zdrowych tkanek. Leki zwane inhibitorami punktów kontrolnych blokują te białka, pozwalając komórkom odpornościowym rozpoznać i zaatakować nowotwór38.

Pembrolizumab i niwolumab to dwa leki z tej grupy zatwierdzone do leczenia raka płaskonabłonkowego głowy i szyi. Oba celują w białko PD-1 na powierzchni limfocytów T (komórek odpornościowych). Pembrolizumab został zatwierdzony jako leczenie pierwszego rzutu w zaawansowanym raku, który nie może być leczony operacyjnie. Może być stosowany samodzielnie lub w połączeniu z chemioterapią. Niwolumab jest zatwierdzony do leczenia choroby nawrotowej lub przerzutowej, która postępuje mimo wcześniejszej chemioterapii opartej na związkach platyny34.

Skutki uboczne immunoterapii różnią się od tych wywołanych przez chemioterapię. Ponieważ leki te aktywują układ odpornościowy, mogą powodować reakcje zapalne w różnych narządach – zapalenie płuc, jelita grubego, wątroby czy tarczycy. Te działania niepożądane, choć mogą być poważne, występują rzadziej niż typowe objawy chemioterapii i często można je kontrolować przy pomocy leków przeciwzapalnych48.

Nowe inhibitory punktów kontrolnych i terapie skojarzone

Sukces pembrolizumabu i niwolumabu otworzył drogę do badań nad innymi inhibitorami punktów kontrolnych oraz ich kombinacjami. Naukowcy testują leki celujące w inne białka kontrolne, takie jak LAG-3 czy TIM-3. Badane są też połączenia różnych inhibitorów punktów kontrolnych – na przykład niwolumabu z ipilimumabem (który blokuje CTLA-4). Idea polega na tym, że aktywacja układu odpornościowego na kilku poziomach jednocześnie może przynieść lepsze rezultaty niż stosowanie pojedynczego leku5.

W badaniach klinicznych fazy I i II ocenia się bezpieczeństwo i wstępną skuteczność takich kombinacji. Wczesne wyniki sugerują, że niektóre z tych podejść mogą być obiecujące, choć wiążą się też z ryzykiem nasilonych reakcji immunologicznych. Badania fazy III, w których te terapie są porównywane ze standardowym leczeniem, pomogą określić, czy rzeczywiście wydłużają życie pacjentów i poprawiają jego jakość5.

Terapie celowane w nowe szlaki molekularne

Dzięki postępom w zrozumieniu biologii molekularnej raka płaskonabłonkowego głowy i szyi, naukowcy zidentyfikowali wiele potencjalnych celów terapeutycznych. Jednym z nich jest szlak sygnałowy PI3K/AKT/mTOR, który jest często nadaktywny w komórkach nowotworowych i promuje ich wzrost i przeżycie. Badane są inhibitory tego szlaku, które mogłyby zatrzymać namnażanie się komórek rakowych. Wczesne badania kliniczne testują bezpieczeństwo i skuteczność tych molekuł, zarówno jako monoterapii, jak i w połączeniu z innymi lekami5.

Innym obszarem badań są leki celujące w mutacje genów, które napędzają rozwój nowotworu. Na przykład niektóre raki płaskonabłonkowe mają mutacje w genach takich jak PIK3CA czy HRAS. Trwają badania nad lekami, które specyficznie atakują komórki z takimi zmianami genetycznymi. To podejście może być szczególnie skuteczne u pacjentów, u których zidentyfikowano konkretne mutacje napędzające nowotwór5.

Terapie antyangiogenne

Angiogeneza to proces tworzenia nowych naczyń krwionośnych, który jest niezbędny dla wzrostu guza – bez dopływu krwi komórki nowotworowe nie mogą otrzymać tlenu i składników odżywczych. Leki antyangiogenne blokują powstawanie nowych naczyń, "głodząc" nowotwór. Badane są różne substancje z tej grupy, w tym przeciwciała monoklonalne i małe cząsteczki inhibitorów kinaz, które blokują sygnały wzrostowe niezbędne do angiogenezy. W badaniach klinicznych ocenia się, czy dodanie tych leków do standardowej chemioterapii lub immunoterapii może poprawić wyniki leczenia5.

Cząsteczki o nowych mechanizmach działania

W badaniach klinicznych testowane są także zupełnie nowe klasy leków. Jednym z przykładów są inhibitory koniugatów przeciwciało-lek (ADC), które łączą celowane działanie przeciwciał monoklonalnych z toksycznym ładunkiem chemioterapii. Przeciwciało rozpoznaje specyficzne białko na powierzchni komórki nowotworowej i wiąże się z nią, a następnie wnika do wnętrza komórki i uwalnia cytostatyk, niszcząc ją od środka. To podejście może być bardziej precyzyjne i powodować mniej działań niepożądanych niż tradycyjna chemioterapia5.

Inne nowatorskie strategie obejmują stosowanie modulatorów epigenetycznych – leków, które nie zmieniają sekwencji DNA, ale wpływają na to, jak geny są włączane i wyłączane. Mogą one "przebudzić" geny supresorowe nowotworów lub wyciszyć onkogeny. Badane są też terapie genowe, które dostarczają do komórek nowotworowych modyfikowany materiał genetyczny, zmieniając ich zachowanie lub wywołując ich śmierć5.

Gdzie prowadzone są badania kliniczne

Badania kliniczne nad nowymi terapiami raka płaskonabłonkowego głowy i szyi są prowadzone w ośrodkach onkologicznych na całym świecie, w tym w Stanach Zjednoczonych, Europie (również w Polsce) oraz w Azji. Pacjenci zainteresowani udziałem w badaniu mogą znaleźć informacje o dostępnych badaniach na specjalnych platformach internetowych prowadzonych przez instytucje rządowe i uniwersyteckie centra medyczne. Kwalifikacja do badania zależy od wielu czynników, takich jak typ i stadium nowotworu, wcześniejsze leczenie, ogólny stan zdrowia oraz wyniki badań laboratoryjnych5.