Rak płaskonabłonkowy części ustnej gardła Podstawowe informacje

Epidemiologia raka płaskonabłonkowego części ustnej gardła

Rak płaskonabłonkowy części ustnej gardła jest szczególnym rodzajem nowotworu głowy i szyi, który rozwija się w środkowej części gardła. W Stanach Zjednoczonych w 2024 roku odnotowano ponad 21 000 nowych przypadków tego schorzenia1. Warto zaznaczyć, że mimo iż jest to stosunkowo rzadki typ nowotworu – według American Cancer Society rocznie w USA diagnozuje się około 53 000 przypadków nowotworów jamy ustnej i części ustnej gardła łącznie – to jego częstość występowania rośnie w alarmującym tempie2.

To, co szczególnie niepokoi lekarzy, to fakt, że podczas gdy liczba większości nowotworów głowy i szyi spada wraz ze spadkiem palenia tytoniu, rak części ustnej gardła wykazuje odwrotną tendencję. Zwiększona zapadalność dotyczy zarówno osób starszych, jak i młodszych pacjentów3. Szacuje się, że w 2025 roku liczba nowych przypadków raka jamy ustnej i gardła w USA wyniesie około 59 660, a liczba zgonów – 12 7704.

Choroba ta częściej dotyka mężczyzn niż kobiety – stosunek zachorowań wynosi ponad 2:11. W przypadku raka niezwiązanego z wirusem HPV, mediana wieku zachorowania wynosi 61 lat, a choroba jest bardziej powszechna wśród starszych mężczyzn5. Natomiast wraz z rosnącą rolą zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) – czyli wirusem przenoszonym głównie drogą płciową – pacjenci stają się coraz młodsi1.

Przyczyny raka części ustnej gardła

Główną i coraz częstszą przyczyną raka płaskonabłonkowego części ustnej gardła jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, w szczególności typem HPV 16. W Europie i Ameryce Północnej zakażenie HPV jest odpowiedzialne za około 70 do 80 procent przypadków tego nowotworu1. Wirus HPV jest powszechnie przenoszonym wirusem drogą płciową, a jego związek z rakiem części ustnej gardła został naukowo potwierdzony6.

Mechanizm, w jaki HPV przyczynia się do rozwoju nowotworu, związany jest z jego zdolnością do wywoływania zmian w komórkach nabłonka pokrywającego wewnętrzną powierzchnię części ustnej gardła. Badania pokazują, że ryzyko rozwoju raka części ustnej gardła u osób zakażonych HPV jest 16 razy wyższe niż u osób niezakażonych1. Istotną rolę w tym procesie odgrywa liczba partnerów seksualnych oraz częstość praktykowania seksu oralnego1.

Poza HPV, do tradycyjnych przyczyn rozwoju tego nowotworu należą tytoń i alkohol. Choć ich rola maleje, nadal stanowią ważne czynniki ryzyka. Interesujące jest to, że w zależności od przyczyny – czy jest nią HPV, czy palenie tytoniu – nowotwory mogą mieć różne cechy kliniczne i różne rokowanie7.

Czynniki ryzyka

Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju raka części ustnej gardła. Osoby palące więcej niż półtorej paczki papierosów dziennie mają około trzykrotnie wyższe ryzyko zachorowania na ten nowotwór1. Palenie tytoniu w jakiejkolwiek formie – papierosów, cygar, fajki wodnej czy tytoniu do żucia – zwiększa to ryzyko6.

Spożywanie alkoholu również znacząco podnosi ryzyko. Osoby pijące cztery lub więcej drinków dziennie mają siedmiokrotnie większe ryzyko rozwoju tego nowotworu1. Co gorsza, gdy ktoś jednocześnie intensywnie pali i pije alkohol, ryzyko wzrasta dramatycznie – osoby łączące oba czynniki mają aż 30 razy wyższe ryzyko zachorowania na raka części ustnej gardła niż osoby, które nie palą i piją umiarkowanie5.

Zakażenie wirusem HPV, szczególnie typem 16, to główny czynnik ryzyka w młodszej populacji. Liczba partnerów seksualnych oraz częstotliwość kontaktów oralnych mają bezpośredni wpływ na ryzyko zakażenia i późniejszego rozwoju nowotworu1. Wirus ten jest główną przyczyną gwałtownego wzrostu zachorowań na raka części ustnej gardła w ciągu ostatnich 20 lat, szczególnie wśród osób młodszych8.

Warto też pamiętać, że palenie tytoniu i picie alkoholu po zakończeniu leczenia zwiększa ryzyko nawrotu choroby lub rozwoju drugiego pierwotnego nowotworu9. Dlatego tak ważne jest, aby osoby leczone na raka części ustnej gardła unikały tych używek również po zakończeniu terapii.

Objawy raka części ustnej gardła

Ból gardła i trudności w połykaniu to jedne z najczęstszych objawów raka części ustnej gardła. Pacjenci często zgłaszają uczucie dyskomfortu podczas jedzenia lub picia, a ból może być na tyle silny, że utrudnia normalne przyjmowanie pokarmów5. Ból podczas połykania, określany medycznie jako dysfagia, jest objawem, który powinien skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej2.

Guz lub obrzęk w szyi to kolejny charakterystyczny objaw. Wiele osób z rakiem części ustnej gardła odkrywa nienaturalne zgrubienie lub powiększone węzły chłonne po bokach szyi, które mogą być bezbolesne lub lekko bolesne6. Czasami taki guz w szyi jest pierwszym zauważalnym symptomem, który prowadzi do diagnozy2.

Do innych objawów należą: uporczywy kaszel, zmiany w głosie, ból przy mówieniu lub oddychaniu, a także nietypowe zmiany w jamie ustnej lub gardle, które nie znikają2. Osoby chore mogą również odczuwać ból ucha, który nie jest spowodowany żadną infekcją uszu6. Niekiedy pojawiają się zmiany w smaku lub uczucie, jakby coś utknęło w gardle.

Utrata apetytu i zmęczenie to objawy ogólne, które mogą towarzyszyć chorobie, szczególnie w bardziej zaawansowanych stadiach9. Niektórzy pacjenci mogą zauważyć niewyjaśnioną utratę wagi, co jest częstym symptomem wielu nowotworów, w tym raka części ustnej gardła.

Zapobieganie rakowi części ustnej gardła

Zapobieganie zakażeniu wirusem HPV to obecnie jeden z najskuteczniejszych sposobów na redukcję ryzyka rozwoju raka części ustnej gardła. Szczepionka przeciwko HPV może pomóc chronić przed zakażeniem typami wirusa, które najczęściej powodują ten nowotwór10. Szczepienie można rozpocząć już w wieku 9 lat, a jest ono zalecane do 26. roku życia dla osób, które nie zostały zaszczepione wcześniej10.

Unikanie tytoniu w jakiejkolwiek formie jest kluczowe dla zapobiegania rakowi części ustnej gardła. Rzucenie palenia zmniejsza ryzyko nie tylko tego nowotworu, ale także wielu innych chorób układu oddechowego i nowotworowych2. Osoby, które zaprzestają palenia, mogą znacząco zmniejszyć swoje ryzyko, szczególnie jeśli przestaną palić na wiele lat przed rozwojem choroby.

Ograniczenie spożycia alkoholu ma również ochronne działanie. Picie napojów alkoholowych w umiarkowanych ilościach lub całkowite ich unikanie może znacznie obniżyć ryzyko rozwoju raka2. Ponieważ alkohol i tytoń działają synergistycznie – to znaczy wzajemnie wzmacniają swoje szkodliwe działanie – szczególnie ważne jest, aby unikać obu tych czynników jednocześnie.

Regularne wizyty u dentysty i lekarza mogą pomóc w wczesnym wykryciu zmian w jamie ustnej i gardle. Lekarz może zauważyć czerwone lub białe plamy, zmiany na błonie śluzowej lub inne niepokojące objawy, które wymagają dalszej diagnostyki10. Każda zmiana w jamie ustnej, która nie goi się przez dwa tygodnie lub łatwo krwawi, powinna być zbadana przez specjalistę10.

Patofizjologia raka części ustnej gardła

Rak płaskonabłonkowy części ustnej gardła rozwija się z komórek płaskiego nabłonka wyściełającego wewnętrzną powierzchnię części ustnej gardła. Ta część gardła obejmuje nasadę i tylną jedną trzecią języka, migdałki, podniebienie miękkie oraz tylne i boczne ściany gardła3. Anatomicznie, część ustna gardła rozciąga się od podniebienia miękkiego w górze do kości gnykowej w dole4.

W przypadku nowotworów związanych z HPV, wirus infekuje komórki nabłonka i integruje się z ich DNA. Prowadzi to do produkcji wirusowych białek, które zakłócają normalne mechanizmy kontroli wzrostu komórek i ich apoptozę, czyli zaprogramowaną śmierć komórek. W efekcie komórki zaczynają się niekontrolowanie dzielić, co prowadzi do powstawania guza1.

W przypadku nowotworów niezwiązanych z HPV, długotrwałe narażenie na toksyny zawarte w dymie tytoniowym i alkoholu powoduje chroniczne uszkodzenie DNA w komórkach nabłonka. To uszkodzenie kumuluje się przez lata, prowadząc do mutacji genów odpowiedzialnych za regulację cyklu komórkowego i naprawę DNA. Kiedy te mechanizmy obronne zawodzą, komórki nabłonka nabierają cech nowotworowych1.

Nowotwory części ustnej gardła mają tendencję do wczesnego przerzutowania do regionalnych węzłów chłonnych szyi. Dzieje się tak, ponieważ ta część gardła ma bogatą sieć naczyń limfatycznych. Z tego powodu wielu pacjentów ma już powiększone węzły chłonne w momencie diagnozy4. Nowotwory związane z HPV często charakteryzują się obecnością komórek nowotworowych w węzłach chłonnych, nawet gdy sam guz pierwotny jest stosunkowo mały.

Rak części ustnej gardła najczęściej rozwija się w obrębie migdałków, a migdałki to najczęstsza lokalizacja tego typu nowotworu2. Inne powszechne miejsca to nasada języka oraz podniebienie miękkie. Różne lokalizacje mogą wiązać się z różnymi objawami i wpływać na podejście do leczenia.