Oparzenie termiczne

Czym jest oparzenie termiczne

Oparzenie termiczne to rodzaj urazu powstający w wyniku kontaktu skóry lub innych tkanek ciała z przedmiotami o skrajnie wysokich temperaturach. Do oparzeń termicznych dochodzi najczęściej przez kontakt z gorącymi powierzchniami, wrzątkimi płynami, parą lub płomieniami1.

Oparzenia termiczne należą do najczęstszych rodzajów oparzeń. Według danych z USA, około 86% wszystkich przypadków oparzeń to oparzenia termiczne. Wśród nich 43% było spowodowanych ogniem lub płomieniem, 34% parzeleniem (gorącymi płynami lub parą), a 9% kontaktem z gorącymi przedmiotami2.

Większość oparzeń jest stosunkowo niewielka i można je leczyć w trybie ambulatoryjnym lub w lokalnych szpitalach. Około 6,5% wszystkich ofiar oparzeń otrzymuje leczenie w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia oparzeń. Decyzja o przeniesieniu pacjenta do takiego ośrodka zależy od rozległości oparzonej powierzchni ciała, głębokości oparzeń oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, dodatkowe urazy lub inne problemy zdrowotne1.

Przyczyny oparzeń termicznych

Oparzenia termiczne mogą wystąpić w różnych okolicznościach życia codziennego. Najczęstsze przyczyny to kontakt z gorącymi substancjami lub źródłami ciepła.

Oparzenia wywołane przez gorące płyny i parę, zwane poparzeniami, należą do najczęstszych rodzajów oparzeń termicznych, szczególnie u dzieci. Do poparzenia dochodzi poprzez przypadkowe wylanie gorących płynów, zbyt wysoką temperaturę wody w kąpielach i prysznicach, kontakt z parą z gotującej się wody lub podgrzanego jedzenia, albo przez zachlapanie gorącym olejem kuchennym3.

Ogień powoduje około 50% wszystkich przypadków oparzeń termicznych w Stanach Zjednoczonych. Oparzenia mogą być spowodowane przez bezpośredni kontakt z płomieniami lub przez krótkotrwałe wybuchy ognia3.

Kontakt z gorącymi powierzchniami lub przedmiotami również stanowi istotną przyczynę oparzeń. Może to być dotknięcie rozgrzanej kuchenki, żelazka, rury czy innych nagrzanych obiektów1.

Rodzaje i głębokość oparzeń

Oparzenia można podzielić na kilka kategorii w zależności od mechanizmu powstania urazu. Oprócz oparzeń termicznych (spowodowanych ciepłem) wyróżniamy także oparzenia elektryczne (spowodowane prądem), oparzenia chemiczne (spowodowane substancjami chemicznymi), oparzenia przez tarcie oraz oparzenia popromienne4.

Specjaliści oceniają ciężkość oparzenia częściowo na podstawie głębokości uszkodzenia tkanek. Starszy system klasyfikacji oparzeń według stopni nie jest już powszechnie stosowany. Obecnie eksperci używają następującego systemu4:

Oparzenia powierzchowne (podobne do oparzeń pierwszego stopnia) uszkadzają tylko najbardziej zewnętrzną warstwę skóry. Skóra staje się czerwona, bolesna i może nieznacznie obrzęknąć. Te oparzenia zazwyczaj goją się samodzielnie w ciągu kilku dni bez pozostawiania blizn.

Oparzenia częściowej grubości (podobne do oparzeń drugiego stopnia) penetrują głębiej, uszkadzając kilka warstw skóry. Powodują czerwoną, pęcherzową i bardzo bolesną skórę. Gojenie może trwać od 2 do 3 tygodni, a w niektórych przypadkach mogą pozostać blizny.

Oparzenia pełnej grubości (podobne do oparzeń trzeciego stopnia) niszczą wszystkie warstwy skóry. Uszkodzona skóra może wyglądać biało, brązowo lub czarno i być skórzasta w dotyku. Obszar oparzenia może być znieczulony z powodu uszkodzenia zakończeń nerwowych. Takie oparzenia wymagają przeszczepu skóry i pozostawiają znaczne blizny4.

Poparzenie zazwyczaj jest oparzeniem pierwszego lub drugiego stopnia, chociaż przedłużony kontakt może czasami skutkować oparzeniem trzeciego stopnia. Prawie trzy czwarte wszystkich oparzeń u małych dzieci to poparzenia3.

Objawy i rozpoznanie

Objawy oparzenia termicznego zależą od głębokości i rozległości uszkodzenia tkanek. Oparzenia powierzchowne charakteryzują się zaczerwienieniem skóry, bólem i niewielkim obrzękiem. W przypadku oparzeń częściowej grubości pojawiają się pęcherze wypełnione płynem, silny ból i większy obrzęk. Oparzenia pełnej grubości mogą wyglądać jako biała, brązowa lub czarna, skórzasta skóra, która może być znieczulona4.

Lekarz ocenia oparzenie na podstawie kilku czynników. Mechanizm urazu może być użyty jako wskaźnik prognostyczny. Na przykład, pacjenci z oparzeniami od płomieni i oparzeniami elektrycznymi często wymagają hospitalizacji. W przeciwieństwie do tego, większość pacjentów z oparzeniami spowodowanymi kontaktem z gorącymi powierzchniami lub ekspozycją na słońce jest leczona ambulatoryjnie5.

Specjaliści określają ciężkość oparzenia częściowo na podstawie jego głębokości i częściowo na podstawie procentowego udziału całkowitej powierzchni ciała, która została oparzona. Im głębsze i bardziej rozległe oparzenie, tym poważniejszy jest stan pacjenta i tym większa potrzeba specjalistycznej opieki4.

Pierwsza pomoc przy oparzeniach

Odpowiednia pierwsza pomoc musi być zastosowana jak najszybciej po oparzeniu, aby ograniczyć rozmiar uszkodzenia skóry. Można zastosować następujące techniki pierwszej pomocy zarówno u siebie, jak i u innej osoby, która uległa oparzeniu6.

Przede wszystkim należy zatrzymać proces palenia tak szybko, jak to możliwe. Może to oznaczać usunięcie osoby z obszaru zagrożenia, ugaszenie płomieni wodą lub zduszenie płomieni kocem. Nie należy narażać się na ryzyko oparzenia siebie6.

Następnie trzeba usunąć wszelką odzież lub biżuterię w pobliżu oparzenia, włącznie z pieluchami u niemowląt. Nie należy jednak próbować usuwać niczego, co przykleiło się do oparzonej skóry, ponieważ może to spowodować dalsze uszkodzenia6.

Należy schłodzić oparzenie chłodną lub letnią bieżącą wodą przez 20 minut tak szybko, jak to możliwe po urazie. Nigdy nie używać lodu, lodowatej wody ani żadnych kremów lub tłustych substancji takich jak masło. Używanie lodu lub bardzo zimnej wody na oparzeniu jest jednym z największych błędów, które ludzie popełniają. Lód może dodatkowo uszkodzić tkankę, a obniżenie temperatury ciała może zaburzyć reakcję organizmu na stres i utrudnić gojenie67.

Ważne jest, aby utrzymać ciepło osoby lub siebie samego. Można użyć koca lub warstw ubrań, ale nie nakładać ich na uszkodzony obszar. Utrzymanie ciepła zapobiegnie hipotermii – stanowi, w którym temperatura ciała spada poniżej 35°C. Jest to ryzyko szczególnie przy chłodzeniu dużego oparzenia, zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych6.

Należy zakryć oparzenie folią spożywczą. Folię kładzie się na oparzenie, zamiast owijać nią kończynę. Czysty, przezroczysty worek plastikowy może być użyty do oparzeń ręki6.

Ból po oparzeniu można leczyć paracetamolem lub ibuprofenem. Zawsze należy sprawdzić instrukcje producenta przy stosowaniu leków dostępnych bez recepty. Dzieci poniżej 16 roku życia nie powinny otrzymywać aspiryny6.

Jeśli jest to możliwe, należy unieść oparzony obszar. Pomoże to zmniejszyć obrzęk6.

Leczenie oparzeń termicznych

Oparzenia termiczne są istotną przyczyną zachorowalności i śmiertelności na całym świecie. Mogą prowadzić do wyniszczających, trwałych urazów przez całe życie i mają poważny wpływ psychologiczny i ekonomiczny. Przy odpowiednim leczeniu możliwe jest pomyślne funkcjonalne i emocjonalne wyleczenie8.

W przypadku niewielkich oparzeń pierwszego stopnia, po schłodzeniu należy nałożyć maść do pierwszej pomocy przy oparzeniach lub wazelinę oraz bandaż. Można używać bezprzepisowych leków przeciwbólowych, takich jak paracetamol, ibuprofen lub naproksen9.

W przypadku poważniejszych oparzeń, leczenie może obejmować resuscytację płynową, czyli podawanie płynów dożylnych, aby zapobiec odwodnieniu i szokowi. Lekarze mogą stosować specjalne formuły do obliczania odpowiedniej ilości płynów potrzebnych w zależności od rozległości oparzenia8.

Opieka nad raną oparzeniową jest kluczowa. Polega ona na regularnym czyszczeniu rany, zmianie opatrunków i monitorowaniu oznak infekcji. W przypadku głębokich oparzeń może być konieczne chirurgiczne usunięcie martwych tkanek i przeszczep skóry8.

Należy unikać stosowania domowych środków, takich jak majonez, musztarda, miód, masło czy pasta do zębów na oparzenia. Chociaż produkty te niekoniecznie pogorszą ranę oparzeniową, mogą utrudnić gojenie, zatrzymując ciepło. Ponadto mogą zwiększyć ryzyko infekcji7.

Kiedy zgłosić się do szpitala

Po wykonaniu podstawowych kroków pierwszej pomocy należy ocenić, czy konieczne jest dalsze leczenie medyczne. Należy zgłosić się na oddział ratunkowy w szpitalu w przypadku6:

• Dużych oparzeń większych niż dłoń poszkodowanej osoby
• Głębokich oparzeń jakiegokolwiek rozmiaru, które powodują białą lub zwęgloną skórę
• Oparzeń twarzy, szyi, rąk, stóp, jakichkolwiek stawów lub narządów płciowych
• Wszystkich oparzeń chemicznych i elektrycznych
• Jakichkolwiek innych urazów wymagających leczenia
• Jakichkolwiek oznak wstrząsu – objawy obejmują zimną, wilgotną skórę, pocenie się, szybki, płytki oddech oraz osłabienie lub zawroty głowy

Należy również zgłosić się do szpitala, jeśli osoba oparzona ma mniej niż 10 lat, ma schorzenie takie jak choroba serca, płuc lub wątroby albo cukrzyca, lub ma osłabiony układ odpornościowy – na przykład z powodu HIV, AIDS lub przyjmowania chemioterapii6.

Jeśli ktoś wdychał dym lub opary, również powinien uzyskać pomoc medyczną w szpitalu. Niektóre objawy mogą być opóźnione i mogą obejmować kaszel, ból gardła, trudności w oddychaniu oraz przypalone włoski w nosie6.

Dla oparzeń pierwszego stopnia należy zwrócić się do lekarza, jeśli pojawiają się oznaki infekcji, takie jak nasilający się ból, zaczerwienienie, obrzęk, gorączka lub wyciek. Osoba może również potrzebować szczepienia przeciwtętczowego lub dawki przypominającej, w zależności od daty ostatniego szczepienia. Szczepienie przypominające przeciwtętczakowe powinno być podawane co 10 lat. Lekarz powinien być również konsultowany, jeśli pęcherz jest większy niż 5 centymetrów lub się przecieka, jeśli zaczerwienienie i ból utrzymują się dłużej niż kilka godzin, jeśli ból się nasila, lub jeśli oparzeniu uległy ręce, stopy, twarz lub narządy płciowe9.

Zapobieganie oparzeniom

Zapobieganie oparzeniom jest możliwe poprzez podjęcie prostych środków ostrożności w życiu codziennym, szczególnie w domu i miejscach pracy.

W kuchni należy trzymać gorące płyny i potrawy z dala od krawędzi blatów i stołów. Korzystając z kuchenki, obracać rączki garnków do tyłu, aby dzieci nie mogły ich dosięgnąć. Ostrożnie obchodzić się z gorącym olejem kuchennym i gorącymi płynami10.

Przed kąpielą lub prysznicem zawsze sprawdzać temperaturę wody. Temperatura wody nie powinna przekraczać bezpiecznego poziomu, szczególnie dla dzieci i osób starszych. Można rozważyć zainstalowanie urządzeń ograniczających temperaturę wody10.

Trzymać dzieci z dala od kuchni podczas gotowania i z dala od gorących przedmiotów, takich jak żelazka, grzejniki czy kominki. Używać osłon zabezpieczających wokół źródeł ciepła10.

Zachować ostrożność przy korzystaniu z ognia, świec czy grilla. Nigdy nie zostawiać płomieni bez nadzoru. Upewnić się, że w domu zainstalowane są działające czujniki dymu10.

Częstość występowania

Oparzenia są niezwykle częste i zazwyczaj niezamierzone. Na całym świecie około 10 milionów osób doświadcza oparzeń, a około 180 000 umiera z ich powodu każdego roku. W Stanach Zjednoczonych około 486 000 osób otrzymuje opiekę medyczną z powodu oparzeń każdego roku4.

Szacuje się, że oparzenia lub chemiczne obrażenia skóry były główną diagnozą w 489 000 wizytach na oddziałach ratunkowych w Stanach Zjednoczonych w 2017 roku. W 2016 roku było około 40 000 hospitalizacji związanych z oparzeniami w Stanach Zjednoczonych, z czego 30 000 w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia oparzeń. Oparzenia związane z pracą stanowią 20-25% wszystkich poważnych oparzeń5.

Oparzenia powodują katastrofalny wpływ na ludzi pod względem ludzkich istnień, cierpienia, niepełnosprawności oraz strat finansowych. Przy odpowiednim leczeniu możliwe jest pomyślne wyleczenie funkcjonalne i emocjonalne5.