Nowotwór złośliwy ośrodkowego układu nerwowego Podstawowe informacje

Czym jest nowotwór złośliwy ośrodkowego układu nerwowego?

Nowotwór złośliwy ośrodkowego układu nerwowego, nazywany też guzem OUN, to choroba, w której nieprawidłowe komórki zaczynają niekontrolowanie rosnąć w tkankach mózgu lub rdzenia kręgowego. Mózg i rdzeń kręgowy tworzą razem ośrodkowy układ nerwowy, który kieruje niemal wszystkimi funkcjami naszego ciała – od myślenia i mówienia, po oddychanie i ruch. Gdy w tym wrażliwym obszarze pojawia się guz, może on zakłócić normalne działanie organizmu, nawet jeśli nie jest złośliwy.1

Mózg kontroluje wiele kluczowych funkcji organizmu, takich jak myślenie, pamięć, emocje, ruchy mięśni, zmysły i wiele innych. Rdzeń kręgowy natomiast łączy mózg z nerwami w większości części ciała, przenosząc sygnały w obie strony. Dlatego guzy w tych obszarach mogą powodować tak różnorodne objawy, w zależności od tego, która część układu nerwowego jest dotknięta.1

Nie wszystkie guzy mózgu są nowotworami złośliwymi – niektóre są łagodne, co oznacza, że rosną wolno i nie rozprzestrzeniają się na inne części ciała. Jednak nawet łagodny guz może być niebezpieczny, jeśli rośnie na tyle duży, że zaczyna uciskać otaczające tkanki mózgowe, naczynia krwionośne czy nerwy. Z drugiej strony, guzy złośliwe rozwijają się szybko, mogą wnikać w zdrowe tkanki i często wymagają intensywnego leczenia.2

Warto zaznaczyć, że guzy w mózgu mogą powstać bezpośrednio w tym obszarze – wtedy nazywamy je guzami pierwotnymi. Mogą też być efektem przerzutów z raka rozwijającego się w innej części ciała, na przykład w płucach czy piersiach – takie guzy nazywamy przerzutowymi guzami mózgu lub guzami wtórnymi.2

Epidemiologia – jak często występuje ta choroba?

Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego stanowią około 85–90% wszystkich pierwotnych guzów w tym obszarze. Według danych z lat 2017–2021 w Stanach Zjednoczonych, łączna częstość występowania guzów mózgu i innych nowotworów OUN wynosi około 6,2 przypadków na 100 tysięcy osób rocznie. Śmiertelność z powodu tych nowotworów to około 4,4 zgonów na 100 tysięcy osób rocznie.3

W 2025 roku w Stanach Zjednoczonych szacuje się, że zostanie zdiagnozowanych około 24 820 nowych przypadków guzów mózgu i innych nowotworów układu nerwowego, a około 18 330 osób umrze z powodu tej choroby. Na całym świecie w 2022 roku odnotowano około 321 476 nowych przypadków i około 248 305 zgonów.34

Częstość występowania nowotworów OUN różni się w zależności od rasy i płci. Ogólnie rzecz biorąc, pierwotne guzy mózgu występują częściej u osób rasy białej niż u osób rasy czarnej. Ponadto śmiertelność jest wyższa wśród mężczyzn niż wśród kobiet.4

Wiek również ma znaczenie. Niektóre typy guzów mózgu częściej dotykają dzieci, podczas gdy inne – osoby dorosłe, szczególnie starsze. Na przykład gwiaździaki anaplastyczne i glejaki częściej występują u dorosłych, a rdzeniak płodowy to jeden z najczęstszych guzów u dzieci, stanowiący około 20% wszystkich guzów OUN w tej grupie wiekowej.54

Przyczyny powstawania nowotworów OUN

Przyczyna większości guzów mózgu i rdzenia kręgowego u dorosłych nie jest znana. W przeciwieństwie do wielu innych nowotworów, nie ma jasnego związku ze stylem życia czy czynnikami środowiskowymi, które można by łatwo uniknąć. W większości przypadków nowotwory OUN powstają, gdy komórki w mózgu lub rdzeniu kręgowym przechodzą mutacje DNA – czyli zmiany w ich materiale genetycznym, które powodują, że zaczynają rosnąć nieprawidłowo i niekontrolowanie.11

Dlaczego te mutacje się pojawiają? W wielu przypadkach po prostu nie wiemy. Mogą się zdarzyć losowo, bez żadnej wyraźnej przyczyny. Czasami mutacje są dziedziczone od rodziców, co oznacza, że pewne rodziny mają większe ryzyko zachorowania na nowotwory mózgu. W innych przypadkach mogą być wynikiem długotrwałego narażenia na pewne szkodliwe czynniki, choć nie jest to do końca zbadane.6

Niektóre rzadkie, dziedziczne zaburzenia genetyczne zwiększają ryzyko rozwoju guzów OUN. Należą do nich takie schorzenia jak nerwiakowłókniakowatość typu 1 i typu 2, zespół von Hippla-Lindaua, stwardnienie guzowate czy zespół Li-Fraumeni. Osoby z tymi zaburzeniami mają zwiększone prawdopodobieństwo rozwinięcia guzów mózgu w ciągu życia.11

Warto też wspomnieć o przerzutowych guzach mózgu, które nie powstają w mózgu, ale rozprzestrzeniają się do niego z innej części ciała, gdzie rozwinął się rak. Najczęściej guzy te pochodzą z nowotworów płuc, piersi, nerek czy skóry. Takie guzy są wtórne – czyli nie są pierwotnym nowotworem mózgu, ale skutkiem nowotworu, który rozwinął się gdzie indziej.11

Czynniki ryzyka

Chociaż przyczyna większości guzów mózgu jest nieznana, naukowcy zidentyfikowali pewne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko ich rozwoju. Posiadanie jednego lub więcej z tych czynników ryzyka nie oznacza, że ktoś z pewnością zachoruje – oznacza jedynie, że ma nieco większe prawdopodobieństwo niż osoby, które tych czynników nie mają.11

Jednym z najważniejszych czynników ryzyka jest obecność pewnych zespołów genetycznych. Osoby z dziedzicznymi schorzeniami, takimi jak nerwiakowłókniakowatość typu 1 i 2, zespół von Hippla-Lindaua, zespół Lyncha, zespół Li-Fraumeni czy stwardnienie guzowate, mają zwiększone ryzyko rozwoju guzów mózgu i rdzenia kręgowego. Jeśli w rodzinie występowały te schorzenia, warto skonsultować się z genetykiem w celu oceny ryzyka.11

Innym czynnikiem ryzyka jest wiek. Większość guzów mózgu częściej występuje u osób starszych, choć niektóre typy, jak rdzeniak płodowy, częściej dotykają dzieci. Osoby w średnim i starszym wieku są bardziej narażone na niektóre typy złośliwych guzów mózgu.4

Narażenie na promieniowanie jonizujące to kolejny, choć rzadki, czynnik ryzyka. Osoby, które przeszły radioterapię głowy w przeszłości – na przykład w ramach leczenia innego nowotworu lub choroby – mogą mieć nieznacznie zwiększone ryzyko rozwoju guza mózgu w późniejszym życiu. Dotyczy to również osób narażonych na wysokie dawki promieniowania w wyniku wypadków jądrowych, choć takie sytuacje są bardzo rzadkie.6

Nie ma dowodów na to, że promieniowanie elektromagnetyczne z telefonów komórkowych, linii wysokiego napięcia czy mikrofalówek zwiększa ryzyko guzów mózgu. Choć temat ten był szeroko badany, dotychczasowe badania naukowe nie wykazały takiego związku.6

Warto również wspomnieć, że osoby z osłabionym układem odpornościowym – na przykład po przeszczepie narządu, z HIV/AIDS czy przyjmujące leki immunosupresyjne – mogą być bardziej narażone na pewne typy guzów OUN, w tym pierwotne chłoniaki ośrodkowego układu nerwowego.7

Objawy nowotworów OUN

Objawy nowotworów ośrodkowego układu nerwowego mogą być bardzo różne i zależą od kilku czynników: rozmiaru guza, jego lokalizacji w mózgu lub rdzeniu kręgowym, szybkości wzrostu oraz tego, które struktury nerwowe są dotknięte. Objawy mogą pojawiać się stopniowo i nasilać z czasem, lub mogą wystąpić nagle, w zależności od rodzaju guza.11

Jednym z najczęstszych objawów są uporczywe bóle głowy. Bóle głowy związane z guzem mózgu mogą być inne niż zwykłe bóle głowy – często są silniejsze rano, mogą budzić osobę ze snu, a ich nasilenie może narastać w czasie. Mogą również nie reagować na typowe środki przeciwbólowe, takie jak aspiryna czy ibuprofen.82

Nudności i wymioty, szczególnie rano lub bez związku z jedzeniem, mogą również wskazywać na podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe, które może być spowodowane przez rosnący guz. Osoby z takim objawem często zgłaszają, że wymiotują bez wcześniejszych mdłości, co może być alarmującym sygnałem.82

Napady padaczkowe to kolejny często spotykany objaw. Mogą występować u osób, które nigdy wcześniej nie miały padaczki. Napady mogą przybierać różne formy – od krótkich „zamrożeń" i mrugania, po pełne drgawki całego ciała. Każdy nowy napad u osoby dorosłej powinien być dokładnie zbadany przez lekarza.82

Problemy z widzeniem, takie jak niewyraźne widzenie, podwójne widzenie, utrata widzenia obwodowego czy trudności z rozpoznawaniem kolorów, mogą wystąpić, jeśli guz znajduje się w pobliżu nerwów wzrokowych lub innych struktur odpowiedzialnych za przetwarzanie informacji wzrokowych.5

Guzy w mózgu mogą również wpływać na zdolności poznawcze, prowadząc do problemów z pamięcią, trudności w koncentracji, dezorientacji, zmian osobowości czy trudności w podejmowaniu decyzji. Bliscy mogą zauważyć, że osoba chorująca „nie jest już sobą" – może być bardziej drażliwa, apatyczna lub zachowywać się w sposób nietypowy dla siebie.5

Problemy z równowagą, koordynacją i chodzeniem mogą się pojawić, jeśli guz wpływa na móżdżek lub inne części mózgu odpowiedzialne za kontrolę ruchu. Osoby mogą doświadczać zawrotów głowy, niestabilności, trudności w chodzeniu w linii prostej czy ogólnego uczucia niezgrabności.5

Jeśli guz wpływa na określone obszary mózgu, mogą wystąpić osłabienie lub drętwienie w jednej części ciała, trudności w mówieniu, problemy ze słuchem, a nawet zmiany w smaku i węchu. Guzy rdzenia kręgowego mogą prowadzić do bólu pleców, osłabienia kończyn, problemów z kontrolą pęcherza czy jelit.11

Ważne jest, by pamiętać, że objawy nowotworów OUN nie są takie same u każdej osoby. Niektóre osoby mogą doświadczać tylko jednego lub dwóch objawów, inne – wielu naraz. Dlatego tak istotne jest, by każdy, kto zauważy u siebie lub bliskiej osoby niepokojące objawy neurologiczne, skonsultował się z lekarzem jak najszybciej.11

Zapobieganie nowotworom ośrodkowego układu nerwowego

Niestety, nie istnieją sprawdzone metody, które mogłyby całkowicie zapobiec nowotworom ośrodkowego układu nerwowego. W przeciwieństwie do niektórych innych nowotworów, takich jak rak płuc czy rak skóry, które można w dużej mierze zapobiec poprzez zmiany w stylu życia – takie jak niepalenie czy unikanie nadmiernego narażenia na słońce – guzy mózgu i rdzenia kręgowego zazwyczaj nie mają jasnych, modyfikowalnych przyczyn.11

Nie ma szczepionek, suplementów ani specjalnych diet, które, jak wykazano naukowo, skutecznie chronią przed rozwojem nowotworów OUN. Badania nie potwierdzają również, że określone nawyki żywieniowe, witaminy czy ziołowe środki mogą zapobiegać tym guzom. Dlatego nie należy polegać na niewiarygodnych źródłach informacji obiecujących „cudowne" sposoby na uniknięcie choroby.6

Osoby z dziedzicznymi zespołami genetycznymi, które zwiększają ryzyko nowotworów OUN, powinny regularnie konsultować się z lekarzami specjalistami, w tym genetykami i neurologami. Regularne badania kontrolne i monitorowanie mogą pomóc w wykryciu ewentualnych zmian na wczesnym etapie, co może poprawić rokowania.11

Choć nie można zapobiec większości guzów mózgu, istnieją ogólne zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia, które mogą wspierać ogólne zdrowie mózgu i organizmu. Należą do nich: unikanie palenia tytoniu, ograniczanie spożycia alkoholu, utrzymywanie zdrowej wagi ciała, regularna aktywność fizyczna oraz zbilansowana dieta bogata w warzywa, owoce i pełne ziarna. Te nawyki nie zapobiegają nowotworom OUN, ale mogą pomóc w utrzymaniu ogólnego dobrego stanu zdrowia.6

Ważne jest również unikanie niepotrzebnego narażenia na promieniowanie jonizujące, szczególnie w obszarze głowy. Osoby, które przeszły radioterapię głowy w przeszłości, powinny być świadome, że mają nieznacznie zwiększone ryzyko i regularnie konsultować się z lekarzem.6

Jednym z najważniejszych kroków, jakie można podjąć, jest szybkie zgłoszenie się do lekarza w przypadku pojawienia się niepokojących objawów neurologicznych. Wczesna diagnostyka i leczenie mogą znacząco wpłynąć na wyniki leczenia i jakość życia pacjenta.11

Patofizjologia – jak nowotwory OUN wpływają na organizm?

Patofizjologia to nauka o tym, jak choroba wpływa na normalne funkcjonowanie organizmu. W przypadku nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, zrozumienie tego, co dzieje się w mózgu lub rdzeniu kręgowym, pomaga wyjaśnić, dlaczego objawy są tak różnorodne i często poważne.7

Nowotwory OUN rozwijają się, gdy komórki w mózgu lub rdzeniu kręgowym zaczynają dzielić się w sposób niekontrolowany. W normalnych warunkach komórki organizmu rosną, dzielą się i umierają w uporządkowany sposób. Jednak w przypadku nowotworu, mutacje DNA powodują, że ten proces ulega zaburzeniu. Komórki zaczynają się niekontrolowanie mnożyć, tworząc masę tkanki – guz.11

Mózg i rdzeń kręgowy to delikatne struktury zamknięte w sztywnej czasce i kanale kręgowym. Oznacza to, że nie ma w nich dużo miejsca na dodatkową tkankę. Gdy guz rośnie, zaczyna zajmować przestrzeń przeznaczoną dla zdrowej tkanki nerwowej. To prowadzi do wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego, co może powodować bóle głowy, nudności, wymioty i inne objawy.82

Guzy mogą również bezpośrednio uciskać lub naciskać na otaczające tkanki mózgu, nerwy, naczynia krwionośne i struktury mózgu. Nawet łagodny, wolno rosnący guz może zakłócić normalne funkcje mózgu, jeśli znajduje się w krytycznym miejscu. Na przykład guz w okolicy odpowiedzialnej za kontrolę ruchu może prowadzić do osłabienia kończyn, podczas gdy guz w obszarze odpowiedzialnym za mowę może powodować trudności w mówieniu.2

Złośliwe guzy często wnikają w zdrowe tkanki, niszcząc je w trakcie swojego rozrostu. Mogą również blokować przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego, co prowadzi do stanu zwanego wodogłowiem – gromadzenia się płynu w mózgu, co dalej zwiększa ciśnienie wewnątrzczaszkowe.7

Guzy mogą również wpływać na układ krwionośny w mózgu. Niektóre guzy rozwijają nowe naczynia krwionośne, by zaopatrywać się w krew i składniki odżywcze – ten proces nazywa się angiogenezą. Te nowe naczynia często są słabe i mogą prowadzić do krwawień w obrębie guza, co dodatkowo komplikuje sytuację.7

Nowotwory OUN mogą również zakłócać normalne działanie neuroprzekaźników – substancji chemicznych, które umożliwiają komunikację między komórkami nerwowymi. To zakłócenie może prowadzić do napadów padaczkowych, zmian nastroju, problemów z pamięcią i innymi funkcjami poznawczymi.5

W przypadku przerzutowych guzów mózgu, komórki nowotworowe z innej części ciała przedostają się do mózgu przez krew. Tam osadzają się i zaczynają rosnąć, tworząc nowe guzy. Te przerzutowe guzy mogą być liczne i mogą pojawiać się w różnych częściach mózgu jednocześnie, co komplikuje leczenie.11