Nowotwór mózgu Podstawowe informacje

Czym jest nowotwór mózgu?

Nowotwór mózgu to nieprawidłowy rozrost lub masa komórek, która powstaje w mózgu lub w jego bezpośrednim otoczeniu. Wraz z guzami rdzenia kręgowego, guzy mózgowe określane są mianem nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, czyli OUN. Ośrodkowy układ nerwowy stanowi centrum kontrolne organizmu, odpowiadające za skomplikowane funkcje takie jak mowa, myślenie, poruszanie się, a także za podstawowe czynności życiowe jak oddychanie czy bicie serca.1

Nowotwory mózgu mogą być złośliwe (rakowe) lub łagodne (nienowotworowe). Niektóre guzy rozwijają się szybko, inne rosną powoli przez wiele lat. Warto wiedzieć, że tylko około jedna trzecia guzów mózgu ma charakter złośliwy. Jednak niezależnie od tego, czy są rakowe, czy nie, wszystkie nowotwory mózgu mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu i stan zdrowia pacjenta, jeśli urosną na tyle, by wywierać nacisk na okoliczne nerwy, naczynia krwionośne lub tkanki.1

Guzy, które powstają bezpośrednio w mózgu, nazywane są guzami pierwotnymi. Natomiast guzy, które rozprzestrzeniają się do mózgu z innych części ciała, określa się mianem guzów wtórnych lub przerzutowych. W przeciwieństwie do nowotworów z innych narządów, raki powstające w mózgu rzadko dają przerzuty poza mózg.2

Rodzaje nowotworów mózgu

Naukowcy zidentyfikowali ponad 150 różnych typów guzów mózgu. Taka różnorodność wynika z tego, że guzy mogą powstawać z różnych typów komórek i w różnych lokalizacjach w obrębie mózgu. Lekarze klasyfikują guzy pierwotne jako glejakowe (zbudowane z komórek glejowych mózgu) lub nieglejowe (rozwijające się w strukturach mózgu, takich jak nerwy, naczynia krwionośne czy gruczoły), a także jako łagodne lub złośliwe.3

Do najczęstszych typów guzów zazwyczaj łagodnych należą chordomas – wolno rosnące guzy, które zwykle powstają u podstawy czaszki i w dolnej części kręgosłupa. Choć są łagodne, mogą naciekać sąsiednią kość i wywierać nacisk na pobliskie tkanki nerwowe. Stanowią jedynie około 0,2 procent wszystkich pierwotnych guzów mózgu.1

Innym przykładem są czaszkogardlaki (craniopharyngiomas), które zwykle powstają w okolicy przysadki mózgowej. Te guzy są trudne do usunięcia ze względu na ich lokalizację w pobliżu kluczowych struktur mózgowych.1

Oponiak (meningioma) to najczęstszy typ pierwotnego guza mózgu u dorosłych. Oponiaki rozwijają się w oponach mózgowych – warstwach tkanki otaczającej mózg i rdzeń kręgowy. Według danych około 80 000 guzów mózgu diagnozuje się rocznie w Stanach Zjednoczonych, a około dwie trzecie z nich to guzy łagodne. Oponiaki stanowią znaczną część tych przypadków.4

Epidemiologia – kto choruje na nowotwory mózgu?

Nowotwory mózgu i innych części ośrodkowego układu nerwowego stanowią od 85 do 90 procent wszystkich pierwotnych guzów OUN. Na podstawie danych z lat 2017-2021 w Stanach Zjednoczonych łączna częstość występowania guzów mózgu i innych nowotworów OUN wynosiła 6,2 przypadków na 100 000 osób rocznie. Śmiertelność wynosiła 4,4 zgonów na 100 000 osób rocznie.5

Na całym świecie w roku 2022 zdiagnozowano około 321 476 nowych przypadków guzów mózgu i innych nowotworów OUN, przy szacowanej liczbie 248 305 zgonów. Te liczby pokazują, że nowotwory mózgu są stosunkowo rzadkie w porównaniu z innymi rodzajami nowotworów, ale ich wpływ na życie pacjentów i ich rodzin jest ogromny.5

Ogólnie rzecz biorąc, częstość występowania pierwotnych nowotworów OUN jest wyższa u osób rasy białej niż u osób rasy czarnej, a śmiertelność jest wyższa u mężczyzn niż u kobiet. Nowotwory mózgu mogą wystąpić w każdym wieku – dotykają zarówno dzieci, jak i dorosłych. Pewne typy guzów są bardziej powszechne w określonych grupach wiekowych.5

Przyczyny powstawania nowotworów mózgu

Nowotwór powstaje, gdy komórki zaczynają się zmieniać (mutować) i rozrastać się w sposób niekontrolowany. Zmienione, nieprawidłowe komórki często rozwijają się, tworząc guz. U podstaw tego zjawiska leży zakłócenie działania genów odpowiedzialnych za wzrost i podział komórek. Gdy mechanizmy kontrolujące normalne komórki zawodzą, dochodzi do niekontrolowanego rozrostu.6

Przyczyny, dla których komórki mózgu zaczynają się zachowywać nieprawidłowo, nie są w pełni poznane. Wiadomo jednak, że pewne czynniki mogą zwiększać ryzyko rozwoju nowotworu mózgu, choć u większości pacjentów nie da się wskazać jednoznacznej przyczyny choroby.1

W przypadku guzów wtórnych (przerzutowych) sytuacja jest bardziej zrozumiała. Te nowotwory powstają z nowotworów w innych częściach ciała – najczęściej z płuc, piersi lub skóry – i przemieszczają się do mózgu przez układ krwionośny. Prawie jeden na czterech pacjentów z nowotworem w innym narządzie może rozwinąć przerzuty do mózgu. U osób z rakiem płuc ryzyko rozwoju przerzutów do mózgu wynosi nawet 40 procent.3

Czynniki ryzyka

Chociaż dokładne przyczyny nowotworów mózgu często pozostają nieznane, istnieją pewne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko ich wystąpienia. Warto jednak zaznaczyć, że posiadanie jednego lub kilku czynników ryzyka nie oznacza, że dana osoba na pewno zachoruje – większość osób z tymi czynnikami nigdy nie rozwinie guza mózgu.1

Jednym z niewielkich potwierdzonych czynników ryzyka jest narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego, na przykład w trakcie radioterapii głowy stosowanej w leczeniu innych nowotworów. Osoby, które w dzieciństwie otrzymywały napromienianie okolicy głowy, mogą mieć zwiększone ryzyko rozwoju guza mózgu w późniejszym życiu.7

Dziedziczność również odgrywa pewną rolę. Niewielki odsetek nowotworów mózgu występuje u osób z rodzinną historią takich schorzeń lub z rzadkimi zespołami genetycznymi, które predysponują do rozwoju guzów. Przykłady to neurofibromatoza czy zespół Li-Fraumeni.7

Nie ma przekonujących dowodów naukowych, że korzystanie z telefonów komórkowych zwiększa ryzyko nowotworów mózgu. Mimo licznych badań i opinii publicznej, związek taki nie został udowodniony. Podobnie żadne konkretne zachowania żywieniowe, substancje chemiczne w środowisku pracy (poza promieniowaniem) ani styl życia nie zostały jednoznacznie powiązane z rozwojem pierwotnych guzów mózgu.7

Objawy nowotworów mózgu

Objawy guza mózgu mogą być bardzo różnorodne i zależą od wielkości, typu i lokalizacji guza w mózgu. Czasami niewielkie guzy nie wywołują żadnych objawów i są wykrywane przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów. Inne guzy mogą powodować poważne i narastające dolegliwości.1

Jednym z najczęstszych objawów są bóle głowy. Mogą one być silniejsze rano, nie ustępują po przyjęciu typowych leków przeciwbólowych i mogą stopniowo nasilać się w czasie. Ból głowy związany z guzem mózgu wynika często ze zwiększonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego, które guz wywołuje.1

Innym powszechnym objawem są napady padaczkowe (drgawki). Mogą one wystąpić po raz pierwszy u osoby, która wcześniej nigdy nie miała padaczki. Drgawki powstają na skutek nieprawidłowej aktywności elektrycznej w mózgu, którą może wywoływać obecność guza.1

Pacjenci mogą także odczuwać mdłości i wymioty, które nie ustępują i nie są związane z problemami żołądkowymi. Zaburzenia widzenia, takie jak podwójne widzenie, zamazany obraz czy utrata pola widzenia, również należą do częstych objawów, zwłaszcza gdy guz naciska na nerwy wzrokowe.1

Problemy z równowagą i koordynacją ruchów, osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, trudności w mówieniu lub rozumieniu mowy, a także zmiany w osobowości i zachowaniu to inne możliwe objawy. Guzy w różnych częściach mózgu mogą powodować różne kombinacje tych dolegliwości. Na przykład guz w płacie czołowym może wpływać na osobowość i zdolność podejmowania decyzji, podczas gdy guz w płacie skroniowym może zaburzać pamięć i zdolności językowe.1

Niektórzy pacjenci doświadczają również silnego zmęczenia, które nie ustępuje po odpoczynku i utrudnia codzienne funkcjonowanie. To chroniczne wyczerpanie może być związane zarówno z samym guzem, jak i z wpływem, jaki ma on na funkcjonowanie organizmu i jakość snu.8

Zapobieganie

Niestety nie ma sprawdzonych metod, które mogłyby w pełni zapobiec rozwojowi nowotworów mózgu. Ponieważ w większości przypadków przyczyna choroby nie jest znana, trudno jest wskazać konkretne zachowania czy nawyki, które zmniejszyłyby ryzyko.7

Jedynym potwierdzonym czynnikiem ryzyka, którego można unikać, jest narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego. W praktyce oznacza to, że radioterapia głowy powinna być stosowana tylko wtedy, gdy jest absolutnie konieczna, zwłaszcza u dzieci. Nowoczesne techniki napromieniania starają się minimalizować dawkę i obszar napromieniania, aby zmniejszyć ryzyko późniejszych powikłań.7

Osoby z rodzinną historią nowotworów mózgu lub z zespołami genetycznymi zwiększającymi ryzyko powinny skonsultować się z lekarzem genetykiem. Czasami odpowiednie badania przesiewowe i regularne kontrole mogą pomóc w wykryciu problemu na wczesnym etapie.7

Ogólne zasady zdrowego stylu życia – dieta bogata w warzywa i owoce, regularna aktywność fizyczna, unikanie palenia tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu – wspierają ogólne zdrowie organizmu i mogą poprawić odporność, choć ich bezpośredni wpływ na zapobieganie guzom mózgu nie został udowodniony.9

Patofizjologia – co dzieje się w organizmie?

Nowotwór mózgu wywołuje zmiany w normalnym funkcjonowaniu mózgu na wiele sposobów. Mechanizmy te mają charakter mechaniczny, fizyczny i biochemiczny. Zrozumienie tych procesów pomaga wyjaśnić, dlaczego guzy mózgu – nawet te łagodne – mogą powodować poważne objawy.2

Pierwszym i najważniejszym mechanizmem jest efekt masy guza. W miarę jak guz rośnie, zajmuje coraz więcej przestrzeni wewnątrz czaszki. Ponieważ czaszka jest sztywna i nie może się rozszerzyć, rosnący guz wywiera nacisk na zdrową tkankę mózgową. To uciskanie może zaburzyć normalne funkcje obszarów mózgu znajdujących się w pobliżu guza, prowadząc do pojawienia się objawów ogniskowych – takich jak osłabienie, zaburzenia mowy czy problemy z widzeniem.1

Ponadto obecność guza może zwiększać ciśnienie wewnątrzczaszkowe. Gdy ciśnienie rośnie, pacjent odczuwa bóle głowy, mdłości, wymioty i może doznać zaburzeń świadomości. W skrajnych przypadkach wysokie ciśnienie wewnątrzczaszkowe może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak przepuklina mózgu, kiedy fragmenty mózgu są wypychane przez naturalne otwory w czaszce, co stanowi zagrożenie życia.6

Niektóre guzy mogą blokować przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego, który otacza mózg i rdzeń kręgowy. Jeśli ten płyn nie może swobodnie przepływać, gromadzi się w komorach mózgu, powodując stan zwany wodogłowiem. To jeszcze bardziej zwiększa ciśnienie i nasila objawy.6

Guzy mózgu mogą także zmieniać aktywność elektryczną mózgu, co prowadzi do wystąpienia napadów padaczkowych. Nieprawidłowe komórki nowotworowe zakłócają normalną pracę neuronów, wywołując niekontrolowane wyładowania elektryczne.1

Ponadto niektóre guzy wydzielają substancje chemiczne, które powodują obrzęk (opuchliznę) mózgu wokół guza. Ten obrzęk dodatkowo zwiększa ciśnienie i nasila dolegliwości. Złośliwe guzy mogą również naciekać i niszczyć zdrową tkankę mózgową, zaburzając jej funkcje.1

Umiejscowienie guza w mózgu ma fundamentalne znaczenie dla rodzaju objawów. Mózg składa się z wielu wyspecjalizowanych obszarów – każdy odpowiedzialny za inne funkcje. Guz w płacie czołowym może wpływać na osobowość, myślenie i podejmowanie decyzji. Guz w płacie skroniowym może zaburzać pamięć i język. Guz w móżdżku – części mózgu odpowiedzialnej za równowagę i koordynację – spowoduje problemy z poruszaniem się. Dlatego lokalizacja guza jest jednym z najważniejszych czynników określających jego wpływ na pacjenta.4