Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
1 badanie kliniczne w tym schorzeniu
Badanie skuteczności nalmefenu w zmniejszaniu łaknienia u pacjentów z uzależnieniami behawioralnymi
FrancjaW skrócie
Nałóg behawioralny to stan, w którym osoba compulsywnie powtarza określone zachowanie pomimo negatywnych konsekwencji dla zdrowia, relacji i codziennego życia. W przeciwieństwie do uzależnienia od substancji, nie dotyczy narkotyków ani alkoholu, lecz czynności takich jak hazard, zakupy czy korzystanie z internetu.
Nałóg behawioralny, nazywany także uzależnieniem procesowym lub uzależnieniem niezwiązanym z substancjami, to forma uzależnienia polegająca na kompulsywnym angażowaniu się w określone zachowanie przynoszące nagrodę, mimo szkodliwych konsekwencji dla zdrowia fizycznego, psychicznego, życia społecznego czy sytuacji finansowej danej osoby. Kiedy słyszymy słowo "uzależnienie", najczęściej myślimy o alkoholu czy narkotykach, jednak w rzeczywistości uzależnienie może przybierać wiele form i nie zawsze wiąże się z nadużywaniem substancji psychoaktywnych.
W mózgu osób z nałogiem behawioralnym zachodzą podobne zmiany jak u osób uzależnionych od substancji. W układzie nagrody mózgu (części mózgu odpowiedzialnej za odczuwanie przyjemności) wykryto obecność specyficznego czynnika transkrypcji genów zwanego ΔFosB, który odgrywa kluczową rolę zarówno w uzależnieniach behawioralnych, jak i substancjonalnych. Wykonywanie czynności, która sprawia nam chwilową przyjemność, może zalać centrum nagrody w mózgu dopaminą – chemicznym związkiem odpowiedzialnym za odczuwanie przyjemności. To daje krótkotrwałe uczucie "haju". Uzależnienie behawioralne rozwija się wtedy, gdy osoba nieustannie powtarza dane zachowanie, aby gonić za tym uczuciem, nawet jeśli reszta jej życia się rozpada.
American Society of Addiction Medicine (ASAM) definiuje uzależnienie jako przewlekłe zaburzenie mózgu. Uzależnienie to nie kwestia braku silnej woli ani skutek podejmowania złych decyzji – to rzeczywiste zmiany w chemii mózgu. Gdy zachowanie staje się uzależnieniem, wpływa ono na wiele aspektów życia, w tym zdrowie fizyczne i psychiczne, relacje międzyludzkie oraz karierę zawodową.
Nałogi behawioralne mogą dotyczyć wielu różnych aktywności. Niektóre z najczęstszych przykładów obejmują uzależnienie od hazardu, gier wideo, zakupów, seksu, pornografii, jedzenia, pracy, korzystania z internetu i mediów społecznościowych. Co ciekawe, większość ludzi regularnie angażuje się w niektóre lub wszystkie wymienione zachowania. Jak więc rozpoznać, kiedy zwykła aktywność przekształca się w uzależnienie?
Różnica między hobby a uzależnieniem polega na tym, że zainteresowanie lub hobby to zazwyczaj aktywność podejmowana dla zabawy i przyjemności, która nie wywołuje poważnego zamieszania w codziennym życiu. Większość ludzi może bez większego wysiłku zaprzestać tych czynności i skierować uwagę na coś innego, szczególnie gdy chodzi o coś ważnego, jak praca czy nauka. Uzależnienia natomiast stają się głównym punktem skupienia w życiu jednostki, a pęd do odczuwania przyjemności związanej z daną czynnością zaczyna dominować nad innymi aspektami życia.
Pierwsza edycja Podręcznika Diagnostycznego i Statystycznego Zaburzeń Psychicznych (DSM-5) po raz pierwszy oficjalnie uznała uzależnienia behawioralne, umieszczając zaburzenie hazardowe (wcześniej nazywane hazardem patologicznym) jako jedyne zaburzenie niezwiązane z substancjami w rozdziale "Zaburzenia związane z substancjami i uzależnienia". Uzależnienie od gier internetowych zostało umieszczone w aneksie jako stan wymagający dalszych badań.
Dokładne przyczyny nałogów behawioralnych nie są do końca poznane, a sposób, w jaki uzależnienie wpływa na poszczególne osoby, może się różnić. U każdej osoby występują jednak zazwyczaj pewne czynniki, które przyczyniają się do rozwoju i nasilenia uzależnienia behawioralnego, w tym elementy genetyczne, psychiczne i środowiskowe.
Z czasem uporczywe angażowanie się w dane zachowanie powoduje zmiany w układzie nagrody mózgu, przez co osoba musi nieustannie powtarzać to zachowanie, aby uzyskać uwolnienie dopaminy. Jeśli zachowanie nie ma miejsca, poziom dopaminy spada, więc zachowanie musi zostać ponowione, aby układ nagrody mózgu mógł się znormalizować. To błędne koło sprawia, że osoby uzależnione czują przymus do kontynuowania danej aktywności, nawet gdy są świadome negatywnych konsekwencji.
Nałogi behawioralne nie wynikają z braku siły woli. To przewlekłe schorzenie, podobne do innych chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy astma. Zmiany w chemii mózgu sprawiają, że osoba traci kontrolę nad swoim zachowaniem. Warto podkreślić, że uzależnienie nie jest wynikiem podejmowania złych decyzji – to medyczny problem wymagający właściwego leczenia.
Nie każda osoba angażująca się w potencjalnie uzależniające zachowanie rozwinie nałóg. Pewne czynniki zwiększają jednak prawdopodobieństwo powstania problemu. Aktualne badania sugerują, że mężczyźni mogą mieć wyższe wskaźniki występowania nałogów behawioralnych w porównaniu z kobietami, choć pewne typy uzależnień, jak uzależnienie od zakupów, mogą być bardziej powszechne wśród kobiet.
Genetyka odgrywa pewną rolę w rozwoju uzależnień. Osoby, w których rodzinach występowały problemy z uzależnieniami – czy to od substancji, czy zachowań – mogą być bardziej podatne na rozwinięcie podobnych problemów. Czynniki środowiskowe również mają znaczenie: osoby wychowujące się w domach, gdzie uzależnienia były obecne lub normalizowane, mogą być bardziej narażone na ryzyko.
Wspólistnienie innych zaburzeń psychicznych znacznie zwiększa ryzyko rozwoju nałogu behawioralnego. Uzależnienia behawioralne często występują jednocześnie z innymi zaburzeniami, takimi jak depresja, lęk, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (stan charakteryzujący się natrętny myślami i powtarzającymi się czynnościami) czy zaburzenia odżywiania. Osoby próbujące radzić sobie z trudnymi emocjami lub traumą mogą uciekać w uzależniające zachowania jako sposób na chwilową ulgę.
Rozpoznanie nałogu behawioralnego może być trudne, ponieważ wiele z tych zachowań jest normalną częścią codziennego życia. Kluczem jest zauważenie, kiedy zachowanie zaczyna przeszkadzać w normalnym funkcjonowaniu i powodować szkody. Osoby z uzależnieniem behawioralnym często nie potrafią przestać, nawet jeśli chcą.
Typowe objawy obejmują poświęcanie coraz większej ilości czasu na dane zachowanie, zaniedbywanie ważnych obowiązków w pracy, szkole czy domu, oraz kontynuowanie aktywności pomimo świadomości negatywnych konsekwencji. Wiele osób składa sobie lub innym obietnice, że przestanie, ale mimo to powraca do uzależniającego zachowania. Mogą też zauważać głęboki wpływ tych zachowań na inne obszary życia, w tym problemy w pracy, z finansami lub w relacjach.
Osoby z nałogiem behawioralnym często doświadczają silnego przymusu angażowania się w dane zachowanie, mimo że wiedzą, że jest ono szkodliwe. Mogą próbować ukrywać swoją aktywność przed rodziną i przyjaciółmi, kłamać na temat tego, ile czasu spędzają na danej czynności, lub czuć się winne i zawstydzone swoim zachowaniem. Kiedy nie mogą się zaangażować w swoje uzależnienie, mogą stać się drażliwi, niespokojni lub przygnębieni. Z czasem może być potrzebna coraz większa intensywność lub częstotliwość zachowania, aby osiągnąć to samo uczucie satysfakcji.
Chociaż nie wszystkie nałogi behawioralne można zapobiec, istnieją strategie, które mogą zmniejszyć ryzyko ich rozwoju. Promowanie dobrego zdrowia psychicznego od wczesnych lat życia jest kluczowe. Oznacza to budowanie zdrowych mechanizmów radzenia sobie ze stresem i trudnymi emocjami, zamiast uciekania w potencjalnie uzależniające zachowania.
Wsparcie rodzinne i społeczne odgrywa istotną rolę w zapobieganiu. Dzieci i młodzież wychowujące się w środowiskach, gdzie zdrowe nawyki są modelowane i zachęcane, mają mniejsze ryzyko rozwinięcia problemów z uzależnieniem. Wczesna interwencja w przypadku problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak depresja czy lęk, może również pomóc zapobiec temu, by osoby szukały ulgi w uzależniających zachowaniach.
Edukacja na temat uzależnień behawioralnych jest również ważna. Świadomość oznak ostrzegawczych i wczesne rozpoznanie problemu mogą pomóc osobom szukać pomocy, zanim uzależnienie się pogłębi. Regularne rozmowy z rodziną i przyjaciółmi o równowadze życiowej oraz dbanie o to, by żadna aktywność nie zaczęła dominować nad innymi aspektami życia, może służyć jako naturalna forma zapobiegania.
Nałogi behawioralne powodują znaczące zmiany w mózgu, szczególnie w układzie nagrody. Układ nagrody to sieć struktur mózgowych odpowiedzialna za motywację, uczenie się i odczuwanie przyjemności. W normalnych okolicznościach układ ten pomaga nam powtarzać zachowania korzystne dla naszego przetrwania, jak jedzenie czy aktywność społeczna, poprzez uwalnianie dopaminy, która sprawia, że czujemy się dobrze.
W przypadku nałogu behawioralnego układ nagrody zostaje "przechwycony". Powtarzające się angażowanie się w uzależniające zachowanie powoduje nadmierne uwolnienie dopaminy, co daje silne uczucie przyjemności. Z czasem mózg dostosowuje się do tego nieustannego zalewu dopaminy, obniżając swoją naturalną produkcję lub zmniejszając liczbę receptorów dopaminowych. W rezultacie osoba potrzebuje coraz więcej danego zachowania, aby osiągnąć to samo uczucie przyjemności – jest to zjawisko znane jako tolerancja.
Te neurobiologiczne zmiany wyjaśniają, dlaczego osoby uzależnione nie mogą po prostu "przestać" pomimo chęci i świadomości szkód. Mózg został przeprogramowany tak, że priorytetowo traktuje uzależniające zachowanie ponad inne ważne potrzeby i obowiązki. Zmienione funkcjonowanie mózgu wpływa także na kontrolę impulsów, podejmowanie decyzji i zdolność do doświadczania przyjemności z innych, normalnych aktywności życiowych.
Poza zmianami w mózgu nałogi behawioralne mogą prowadzić do fizycznych konsekwencji zdrowotnych. Na przykład osoby uzależnione od gier wideo lub internetu mogą doświadczać problemów ze wzrokiem, bólów pleców, zaburzeń snu i braku aktywności fizycznej. Uzależnienie od zakupów może prowadzić do poważnych problemów finansowych i związanego z nimi stresu. Uzależnienie od pracy może skutkować wypaleniem zawodowym, problemami ze snem i zaniedbywaniem relacji osobistych.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
