Nabyta amyloidoza ATTR Podstawowe informacje

Czym jest nabyta amyloidoza ATTR?

Nabyta amyloidoza ATTR, zwana również amyloidozą typu dzikiego (wild-type ATTR), to schorzenie rozwijające się wraz z wiekiem. W przeciwieństwie do dziedzicznej postaci tej choroby, nabyta amyloidoza ATTR nie jest przekazywana w rodzinach – pojawia się samoistnie w trakcie życia pacjenta. W tej chorobie białko zwane transtyretyną (TTR), które w normalnych warunkach transportuje hormon tarczycy i witaminę A we krwi, zaczyna się nieprawidłowo układać i tworzyć skupiska12.

Transtyretyna jest produkowana głównie w wątrobie. Kiedy to białko jest zdrowe i ma prawidłową strukturę, pełni ważną rolę w transporcie substancji odżywczych po całym organizmie. W przypadku amyloidozy ATTR białko to staje się niestabilne i tworzy nieprawidłowe skupiska zwane włókienkami amyloidu lub fibrylami. Te złogi gromadzą się w różnych narządach, najczęściej w sercu, powodując poważne problemy zdrowotne22.

Gdy amyloid odkłada się w lewej komorze serca, czyli głównej pompującej części tego narządu, powoduje jej zgrubienie i usztywnienie. W rezultacie serce staje się słabsze i ma trudności z pompowaniem krwi do całego organizmu. Ten stan nazywany jest kardiomiopatią – chorobą mięśnia sercowego. W skrajnych przypadkach może dojść do niewydolności serca22.

Epidemiologia – kto i jak często choruje?

Nabyta amyloidoza ATTR jest schorzeniem, które dotyka głównie osób starszych. W przeszłości uważano, że jest to rzadka choroba, ale obecnie eksperci twierdzą, że może być niedodiagnozowana – czyli wielu pacjentów może cierpieć na tę chorobę, nie wiedząc o tym. Opóźnienie w rozpoznaniu ma negatywny wpływ na rokowanie, ponieważ opóźnia rozpoczęcie odpowiedniego leczenia3.

Choć dokładne dane epidemiologiczne dotyczące nabyty amyloidozy ATTR są ograniczone w dostępnych źródłach, wiadomo, że choroba ta występuje częściej u mężczyzn w starszym wieku. W przeciwieństwie do dziedzicznej postaci ATTR, która może pojawić się wcześniej i dotyczy osób z określonych regionów geograficznych lub grup etnicznych, nabyta forma rozwija się naturalnie wraz z procesem starzenia się organizmu14.

Amyloidoza sercowa, w tym nabyta ATTR, stanowi jedną z dwóch głównych postaci odkładania się amyloidu w sercu. Druga postać, zwana amyloidozą łańcuchów lekkich (AL), jest spowodowana przez inne białko. Ogólnie rzecz biorąc, amyloidoza ATTR typu dzikiego jest mniej ciężka i lepiej poddaje się leczeniu niż postać AL, choć wciąż wymaga starannej opieki medycznej34.

Przyczyny nabytej amyloidozy ATTR

Główną przyczyną nabytej amyloidozy ATTR jest nieprawidłowe fałdowanie się białka transtyretyny, które nie wynika z mutacji genetycznej, ale jest związane z naturalnym procesem starzenia. W odróżnieniu od dziedzicznej postaci choroby, gdzie błąd lub mutacja w genie TTR jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, nabyta amyloidoza rozwija się samoistnie w organizmie11.

Transtyretyna jest białkiem, które w normalnych warunkach ma stabilną strukturę. Jednak wraz z wiekiem niektóre białka w organizmie mogą tracić swoją stabilność. W przypadku nabyty amyloidozy ATTR białko TTR staje się niestabilne i zaczyna się niewłaściwie układać, tworząc agregaty – skupiska nieprawidłowych cząsteczek. Te agregaty odkładają się jako amyloid w różnych narządach i tkankach ciała, przede wszystkim w sercu12.

Ponieważ transtyretyna jest produkowana głównie przez wątrobę, to ten organ generuje wadliwe białka, które później krążą we krwi i gromadzą się w tkankach. Proces ten jest stopniowy i postępujący – złogi amyloidu nawarstwiają się przez lata, powodując coraz poważniejsze objawy22.

Warto podkreślić, że nabyta amyloidoza ATTR nie jest chorobą zakaźną. Nie można się nią zarazić od innej osoby ani przekazać jej komuś innemu. Jest to schorzenie, które rozwija się wewnątrz organizmu danej osoby jako efekt biologicznych zmian związanych ze starzeniem się1.

Czynniki ryzyka

Głównym czynnikiem ryzyka rozwoju nabytej amyloidozy ATTR jest podeszły wiek. Choroba ta jest często określana jako „amyloidoza starcza", ponieważ występuje przede wszystkim u osób starszych. W miarę upływu lat ryzyko wystąpienia nieprawidłowości w strukturze białek wzrasta14.

Kolejnym czynnikiem ryzyka jest płeć. Nabyta amyloidoza ATTR dotyka częściej mężczyzn niż kobiety, choć przyczyny tej dysproporcji nie są do końca poznane. Może to być związane z różnicami hormonalnymi lub innymi biologicznymi czynnikami charakterystycznymi dla danej płci4.

W odróżnieniu od dziedzicznej postaci ATTR, w nabytej amyloidozie nie ma charakterystycznych mutacji genetycznych. Oznacza to, że choroba ta może potencjalnie dotknąć każdego, kto osiągnie odpowiedni wiek, niezależnie od pochodzenia etnicznego czy historii rodzinnej. Niemniej jednak, obecność pewnych niezidentyfikowanych czynników genetycznych lub środowiskowych może wpływać na indywidualne ryzyko11.

Nie są znane konkretne zachowania czy nawyki życiowe, które zwiększałyby ryzyko rozwoju nabytej amyloidozy ATTR. W przeciwieństwie do wielu innych schorzeń serca, tę chorobę trudno jest zapobiec poprzez zmiany stylu życia, ponieważ jej główną przyczyną jest proces związany z wiekiem. Dlatego tak ważne jest regularne monitorowanie zdrowia u osób starszych i szybkie reagowanie na pojawiające się objawy4.

Objawy choroby

Objawy nabytej amyloidozy ATTR różnią się w zależności od tego, które narządy zostały dotknięte przez złogi amyloidu oraz jak bardzo zaawansowana jest choroba. Najczęściej dotkniętym narządem jest serce, co prowadzi do pojawienia się objawów sercowych. Jednak amyloid może odkładać się również w innych tkankach organizmu11.

Gdy amyloid gromadzi się w sercu, pacjenci często odczuwają duszność, szczególnie podczas wysiłku fizycznego lub w pozycji leżącej. Dzieje się tak, ponieważ usztywniałe i zgrubione serce ma trudności z pompowaniem krwi efektywnie. Wraz z postępem choroby duszność może pojawiać się również w spoczynku. Innym częstym objawem jest zmęczenie i osłabienie – pacjenci czują się wyczerpani nawet przy niewielkim wysiłku, ponieważ ich organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości natlenionej krwi22.

Obrzęki, czyli gromadzenie się płynu w organizmie, to kolejny charakterystyczny objaw. Pacjenci mogą zauważyć opuchnięte kostki, nogi, a czasem także brzuch. To zjawisko, zwane obrzękiem obwodowym, występuje, gdy osłabione serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi, co prowadzi do zatrzymywania się płynów w tkankach. W niektórych przypadkach płyn może gromadzić się również w jamie brzusznej (tzw. wodobrzusze)2.

Choć nabyta amyloidoza ATTR rzadziej niż postać dziedziczna powoduje objawy neuropatyczne (związane z układem nerwowym), u niektórych pacjentów mogą występować problemy z czuciem w kończynach, drętwienie lub mrowienie. W dziedzicznej postaci ATTR neuropatia obwodowa jest znacznie częstsza i może być nawet dominującym objawem11.

Pacjenci mogą również doświadczać nieregularnego bicia serca (arytmii), zawrotów głowy lub omdleń. Te objawy wynikają z zaburzeń przewodzenia elektrycznego w sercu, które jest obciążone złogami amyloidu. W miarę postępu choroby może rozwinąć się niewydolność serca – stan, w którym serce nie jest w stanie zaspokoić potrzeb organizmu, co prowadzi do poważnych komplikacji zdrowotnych22.

Zapobieganie

Ponieważ nabyta amyloidoza ATTR jest chorobą związaną z naturalnym procesem starzenia się organizmu, nie istnieją specyficzne metody zapobiegania jej wystąpieniu. W przeciwieństwie do wielu innych schorzeń, takich jak choroby serca związane z miażdżycą, nie można jej uniknąć poprzez zmianę diety, zwiększenie aktywności fizycznej czy rzucenie palenia. Niemniej jednak, zdrowy styl życia zawsze wspiera ogólne zdrowie układu sercowo-naczyniowego4.

Jednym z najważniejszych działań, które mogą pomóc w radzeniu sobie z amyloidozą ATTR, jest wczesne wykrycie choroby. Im wcześniej zostanie ona zdiagnozowana, tym szybciej można rozpocząć leczenie i opóźnić postęp objawów. Dlatego osoby starsze, szczególnie mężczyźni powyżej 60. roku życia, powinni regularnie kontrolować swoje zdrowie i zgłaszać lekarzowi wszelkie niepokojące objawy, takie jak duszność, zmęczenie czy obrzęki nóg34.

Szczepienia i suplementacja nie mają udowodnionego wpływu na zapobieganie amyloidozie ATTR, ponieważ choroba ta nie jest związana z niedoborami żywieniowymi ani infekcjami. Jednakże, utrzymanie dobrego ogólnego stanu zdrowia może pomóc organizmowi lepiej radzić sobie z wyzwaniami, jakie niesie ze sobą ta choroba5.

W przypadku osób, które mają bliskich członków rodziny z amyloidozą ATTR, warto pamiętać, że nabyta postać tej choroby nie jest dziedziczna. Jeśli jednak ktoś ma objawy sugerujące problem z sercem lub innymi narządami, powinien skonsultować się z lekarzem, aby wykluczyć różne możliwe przyczyny, w tym amyloidozę11.

Patofizjologia – jak choroba zmienia pracę organizmu

Aby zrozumieć, jak nabyta amyloidoza ATTR wpływa na organizm, warto najpierw poznać rolę, jaką w zdrowym ciele pełni transtyretyna. To białko, produkowane głównie przez wątrobę, ma za zadanie transportować hormon tarczycy zwany tyroksyną oraz witaminę A (retinol) po całym organizmie. Nazwa „transtyretyna" pochodzi właśnie od tej funkcji – transportowanie tyroksyny i retinolu12.

W prawidłowych warunkach cząsteczki transtyretyny są stabilne i krążą we krwi, spełniając swoją rolę bez problemów. Jednak w przypadku nabyty amyloidozy ATTR, mimo braku mutacji genetycznych, białko to staje się niestabilne. Jego struktura zaczyna się zmieniać – cząsteczki „rozwijają się" i łączą w nieprawidłowe skupiska zwane fibrylami lub włókienkami amyloidu12.

Te włókienka amyloidu są nierozpuszczalne – organizm nie potrafi ich łatwo rozkładać ani usuwać. W rezultacie gromadzą się one stopniowo w przestrzeniach międzykomórkowych różnych narządów i tkanek. Najczęściej odkładają się w lewej komorze serca, ale mogą też dotykać naczyń krwionośnych, nerek, przewodu pokarmowego czy innych narządów23.

Gdy amyloid gromadzi się w ścianach serca, powoduje ich zgrubienie i usztywnienie. Normalnie serce jest elastyczne i może się rozszerzać, aby przyjąć krew napływającą z płuc i reszty ciała, a następnie kurczyć się, aby wypchnąć krew dalej. Jednak gdy ściany serca stają się sztywne z powodu odkładania się amyloidu, komora nie może się już prawidłowo rozszerzyć. To zjawisko nazywa się restrykcyjną kardiomiopatią – serce jest „ograniczone" w swojej zdolności do rozszerzania się22.

W rezultacie serce nie jest w stanie pompować wystarczającej ilości krwi, by zaspokoić potrzeby organizmu. Krew zaczyna się cofać do płuc, powodując duszność, oraz do żył obwodowych, co prowadzi do obrzęków. Mięsień sercowy staje się również słabszy, ponieważ złogi amyloidu zaburzają prawidłową funkcję komórek mięśnia sercowego. Te zmiany prowadzą do objawów niewydolności serca, które mogą nasilać się wraz z postępem choroby23.

Amyloid może również zakłócać przewodzenie elektryczne w sercu. Serce ma swój własny system elektryczny, który kontroluje rytm bicia. Gdy złogi amyloidu ingerują w ten system, mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca (arytmie), takie jak migotanie przedsionków, a także problemy z przewodzeniem, które mogą prowadzić do zawrotów głowy czy omdleń2.

Proces odkładania się amyloidu jest postępujący i nieodwracalny bez odpowiedniego leczenia. Z czasem, jeśli choroba nie jest leczona, ilość złogów wzrasta, co pogarsza funkcję serca i innych dotkniętych narządów. Dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie choroby i rozpoczęcie terapii, która może spowolnić postęp gromadzenia się amyloidu i poprawić jakość życia pacjenta3.