Choroba Erdheima-Chestera Podstawowe informacje

Czym jest choroba Erdheima-Chestera?

Choroba Erdheima-Chestera, w skrócie ECD, to rzadkie zaburzenie krwi, które należy do grupy chorób zwanych histiocytozami – stanów, w których dochodzi do nieprawidłowego rozrostu określonych komórek układu odpornościowego. W przypadku tej choroby kłopot wywołują histiocyty, czyli specjalne białe krwinki, które w normalnych warunkach stanowią ważną część naszej obrony immunologicznej.1 Te komórki występują naturalnie w wielu miejscach naszego ciała – w szpiku kostnym, krwioobiegu, skórze, płucach, śledzionie i wątrobie – i pomagają nam walczyć z zakażeniami oraz oczyszczać organizm z niepotrzebnych substancji.1

W chorobie Erdheima-Chestera histiocyty zaczynają niekontrolowanie się mnożyć i wędrować do miejsc, w których normalnie ich nie ma. Gromadzą się tam, tworząc nacieki, które uszkadzają tkanki i prowadzą do powstawania guzów.1 Co istotne, Światowa Organizacja Zdrowia sklasyfikowała w 2016 roku ECD jako wolno rosnący nowotwór krwi, który może pochodzić ze szpiku kostnego lub komórek prekursorowych.2 Wcześniej uważano tę chorobę za stan zapalny lub autoimmunologiczny, ale odkrycie mutacji genetycznych – szczególnie w genie BRAF – w próbkach biopsyjnych większości pacjentów zmieniło sposób jej rozumienia.3

Choroba charakteryzuje się naciekaniem tkanek przez histiocyty wypełnione tłuszczem, wielojądrzaste komórki olbrzymie oraz obecnością nacieku zapalnego składającego się z limfocytów i histiocytów w szpiku kostnym. Towarzyszy temu uogólnione stwardnienie długich kości.2 Schorzenie zostało po raz pierwszy opisane w 1930 roku przez naukowców Jakoba Erdheima i Williama Chestera, którzy zgłosili pierwsze dwa przypadki. Dopiero w 1972 roku dr Ronald Jaffe przedstawił trzeci przypadek i nadał chorobie jej obecną nazwę.3

Epidemiologia – jak często występuje ta choroba?

Choroba Erdheima-Chestera jest niezwykle rzadka – od czasu jej odkrycia w 1930 roku do dziś na całym świecie zgłoszono jedynie około 800 przypadków.1 Inne źródła wskazują na około 1500 rozpoznanych przypadków, w tym mniej niż 20 u dzieci.2 Prawdopodobnie choroba jest niedodiagnozowana, ponieważ nie istnieją obecnie ogólne wytyczne dotyczące raportowania przypadków, którymi mogłyby posługiwać się różne kraje.1 Dokładna częstość występowania ECD pozostaje nieznana, a liczba rozpoznań wzrosła znacząco w ostatnich latach dzięki większej świadomości na temat tego schorzenia.3

Choroba najczęściej dotyka dorosłych w średnim wieku, choć opisano również rzadkie przypadki u dzieci.1 Objawy zwykle pojawiają się między 40. a 60. rokiem życia, a średni wiek w momencie rozpoznania w Stanach Zjednoczonych wynosi 46 lat.1 Istnieje wyraźna przewaga mężczyzn wśród chorych – stanowią oni od 70% do 75% wszystkich diagnoz.1 Dane z innych źródeł potwierdzają, że średni wiek rozpoznania wynosi około 50 lat, a choroba może dotknąć zarówno mężczyzn, jak i kobiety.3

Przyczyny choroby Erdheima-Chestera

Dokładna przyczyna choroby Erdheima-Chestera pozostaje nieznana.2 Mimo intensywnych badań naukowcy nadal próbują zrozumieć, co dokładnie wyzwala niekontrolowany rozrost histiocytów u niektórych osób. Nie jest to choroba zakaźna, więc nie można się nią zarazić od innej osoby ani przekazać jej komuś innemu – nie ma tu mowy o jakichkolwiek drogach transmisji charakterystycznych dla chorób infekcyjnych.

Badania wskazują, że choroba może być związana z przesadną odpowiedzią immunologiczną typu TH1.2 Oznacza to, że pewien rodzaj reakcji immunologicznej w organizmie może działać nadmiernie, prowadząc do nieprawidłowego gromadzenia się komórek zapalnych. Co bardzo istotne, u większości pacjentów z ECD odkryto obecność mutacji genetycznych – zmian w DNA komórek – szczególnie w genie BRAF oraz innych genach.3 To odkrycie było na tyle znaczące, że doprowadziło do przeklasyfikowania choroby z zaburzenia zapalnego lub autoimmunologicznego na nowotwór krwi.

Mutacje genetyczne wykryte w komórkach pacjentów z ECD sugerują, że choroba ma charakter nowotworowy – komórki zmieniają się na poziomie genetycznym i zaczynają się niekontrolowanie dzielić. Nie oznacza to jednak, że choroba jest dziedziczna czy przekazywana z rodziców na dzieci. Wydaje się raczej, że mutacje powstają spontanicznie w ciągu życia, prawdopodobnie pod wpływem czynników, które nie zostały jeszcze w pełni poznane. Brak jednoznacznej przyczyny sprawia, że nie można obecnie zapobiegać rozwojowi tej choroby poprzez unikanie określonych czynników ryzyka środowiskowego.

Czynniki ryzyka

Ze względu na nieznaną przyczyzę choroby Erdheima-Chestera, nie zidentyfikowano dotychczas konkretnych grup ludzi, zachowań ani nawyków, które zwiększałyby ryzyko jej rozwoju. W przeciwieństwie do wielu innych schorzeń, w przypadku ECD nie możemy wskazać na palenie tytoniu, dietę, ekspozycję na chemikalia czy inne czynniki środowiskowe jako elementy zwiększające prawdopodobieństwo zachorowania.

Jedynym znanym czynnikiem demograficznym związanym z nieco wyższym ryzykiem jest płeć męska – mężczyźni stanowią około 70-75% przypadków.1 Nie wiadomo jednak, dlaczego tak jest i czy wiąże się to z jakimiś biologicznymi różnicami między płciami, czy może z innymi niepoznanymi przyczynami. Średni wiek zachorowania to około 46-50 lat, ale sam wiek nie jest klasycznym czynnikiem ryzyka – choroba może pojawić się w zasadzie w każdym wieku, choć u dzieci zdarza się to wyjątkowo rzadko.1

Nie znamy również żadnych genetycznych predyspozycji rodzinnych – choroba nie wydaje się być dziedziczona w rodzinach. Mutacje genetyczne wykrywane u pacjentów z ECD są najprawdopodobniej nabyte w ciągu życia, a nie przekazane przez rodziców. Z tego powodu nie można obecnie prowadzić badań przesiewowych ani identyfikować osób z grupy wysokiego ryzyka. Każdy przypadek wydaje się być losowy i nieprzewidywalny, co stanowi dodatkowe wyzwanie zarówno dla pacjentów, jak i dla lekarzy próbujących zrozumieć tę tajemniczą chorobę.

Objawy choroby

Choroba Erdheima-Chestera jest wyjątkowo zróżnicowana pod względem objawów – może przebiegać całkowicie bezobjawowo lub prowadzić do poważnych, zagrażających życiu powikłań.1 Zakres objawów jest bardzo szeroki – od braku jakichkolwiek dolegliwości po ciężkie schorzenia wielonarządowe.2 To, jakie objawy odczuwa pacjent, zależy od tego, które części ciała zostały zajęte przez nadmiar histiocytów i które układy narządowe są dotknięte chorobą.

Najczęstszym objawem jest ból kości, szczególnie długich kości kończyn dolnych i górnych.2 Ten ból zwykle dotyczy kości nóg wokół kolan i zazwyczaj jest łagodny, choć może być również uporczywy i dokuczliwy.24 Towarzyszyć mu może nieprawidłowe zwiększenie gęstości kości, czyli osteoskleroza, co można wykryć na zdjęciach rentgenowskich.4 Poza bólem kostnym, pacjenci mogą odczuwać ból mięśni i stawów, co dodatkowo ogranicza ich mobilność i jakość życia.2

Choroba może wpływać na przysadkę mózgową – strukturę znajdującą się u podstawy mózgu, która produkuje ważne hormony. Gdy histiocyty gromadzą się w tym obszarze, może dojść do problemów hormonalnych, w tym do stanu zwanego moczówką prostą (diabetes insipidus), który prowadzi do nadmiernego oddawania moczu i pragnienia.4 Pacjenci z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego mogą cierpieć na bóle głowy, napady padaczkowe, zaburzenia poznawcze oraz problemy z ruchem lub czuciem.4 Nieprawidłowo wysokie ciśnienie płynu mózgowo-rdzeniowego wewnątrz czaszki (nadciśnienie śródczaszkowe) spowodowane gromadzeniem się histiocytów w mózgu może być przyczyną tych neurologicznych objawów.4

Inne objawy mogą obejmować problemy z sercem lub nerkami, duszność związaną z zajęciem płuc, wystające gałki oczne (egzoftalmos), zmiany skórne oraz niemożność poczęcia dziecka (niepłodność).42 Zajęcie płuc może prowadzić do zwłóknienia płucnego, co z kolei może skutkować poważnymi powikłaniami oddechowymi.5 Jeśli choroba dotknie tkanek wokół oczu, pacjent może mieć miękkie, tłuszczowe guzki na powiekach lub wyraźne wypukłe oczy.5

Niespecyficzne objawy ogólne, które mogą rozwinąć się u osób z ECD, to gorączka, nocne poty, zmęczenie, osłabienie i utrata wagi.5 Te ogólnoustrojowe dolegliwości mogą być szczególnie mylące, ponieważ występują w wielu innych schorzeniach, co utrudnia szybką diagnozę. Nasilenie objawów jest bardzo zróżnicowane – niektórzy pacjenci mają niewiele lub żadnych problemów zdrowotnych, podczas gdy inni doświadczają ciężkich powikłań mogących zagrażać życiu.4

Zapobieganie

Niestety, w przypadku choroby Erdheima-Chestera nie istnieją obecnie żadne znane metody zapobiegania. Ponieważ dokładna przyczyna choroby pozostaje nieznana, nie można wskazać konkretnych działań profilaktycznych, takich jak zmiany stylu życia, szczepienia, suplementacja czy programy badań przesiewowych, które mogłyby zapobiec jej rozwojowi.

Choroba nie jest zakaźna, więc nie ma potrzeby unikania kontaktu z chorymi osobami. Nie jest również związana z żadnymi znanymi czynnikami środowiskowymi, które można by wyeliminować. Nie ma też dowodów na to, że określona dieta, aktywność fizyczna czy inne nawyki życiowe mogłyby zmniejszyć ryzyko wystąpienia ECD. Z tego samego powodu nie prowadzi się badań przesiewowych w populacji ogólnej – choroba jest na tyle rzadka i nieprzewidywalna, że takie działania nie byłyby praktyczne ani efektywne kosztowo.

Jedynym sposobem na poprawę sytuacji pacjentów jest wczesne rozpoznanie choroby i szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia. Wymaga to jednak wysokiej świadomości zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentów. Osoby doświadczające uporczywych, niewyjaśnionych objawów – szczególnie bólu kości, problemów hormonalnych czy neurologicznych – powinny konsultować się ze specjalistami i nie wahać się wspomnieć o możliwości rzadkich schorzeń. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza, tym większe szanse na skuteczne leczenie i poprawę jakości życia.

Patofizjologia – jak choroba zmienia pracę organizmu

Choroba Erdheima-Chestera prowadzi do szeregu zmian w normalnym funkcjonowaniu organizmu, zarówno na poziomie komórkowym, jak i narządowym. U podstaw tych zaburzeń leży niekontrolowany rozrost histiocytów – komórek, które w zdrowym organizmie pełnią funkcje obronne i porządkowe. W ECD histiocyty zaczynają się nadmiernie namnażać i gromadzić w różnych tkankach i narządach, gdzie normalnie ich nie ma lub występują w niewielkich ilościach.1

Te nadmierne histiocyty są wypełnione tłuszczem (lipidami), co nadaje im charakterystyczny wygląd pod mikroskopem.2 Gromadzą się one w tkankach wraz z wielojądrkowymi komórkami olbrzymimi oraz innymi komórkami zapalnymi, takimi jak limfocyty. Tworzy się naciek zapalny, który powoduje przewlekłe zapalenie w zajętych obszarach. Proces ten prowadzi do stopniowego uszkodzenia normalnej struktury tkanek – dochodzi do zwłóknienia, czyli zastępowania zdrowej tkanki tkanką bliznowatą, która jest sztywna i nie pełni normalnych funkcji.4

W obrębie kości długich, szczególnie kończyn dolnych, dochodzi do niezwykłej zmiany – zamiast normalnej struktury kostnej rozwija się osteoskleroza, czyli nadmierne zagęszczenie i stwardnienie kości.4 Ta zmiana jest widoczna na zdjęciach rentgenowskich i może być przyczyną bólu kostnego, który jest najczęstszym objawem choroby. Kości stają się gęstsze, ale niekoniecznie mocniejsze – proces chorobowy zaburza ich normalną architekturę.

Gdy histiocyty zajmują narządy wewnętrzne, dochodzi do zaburzeń ich funkcji. W płucach gromadzenie się tych komórek i rozwój zwłóknienia może prowadzić do zmniejszenia elastyczności tkanki płucnej i utrudnienia wymiany gazowej, co objawia się dusznością. W sercu naciek histiocytów może wpływać na funkcję pompowania krwi i prowadzić do niewydolności serca. W nerkach proces chorobowy może zaburzać filtrację krwi i prowadzić do problemów z funkcją nerek.4

Szczególnie istotne są zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym. Gdy histiocyty gromadzą się w mózgu lub wokół niego, mogą powodować zwiększenie ciśnienia śródczaszkowego, co prowadzi do bólów głowy, zaburzeń świadomości, napadów padaczkowych oraz problemów neurologicznych.4 Zajęcie przysadki mózgowej zaburza produkcję hormonów, co może skutkować moczówką prostą i innymi zaburzeniami hormonalnymi. Proces ten pokazuje, jak złożona jest choroba Erdheima-Chestera – nie ogranicza się ona do jednego narządu, ale może wpływać na całe systemy w organizmie, zakłócając ich normalne, skoordynowane działanie.