Zatrzymanie akcji serca Diagnostyka

Wprowadzenie – kiedy należy rozpoznać zatrzymanie akcji serca

Zatrzymanie akcji serca może zdarzyć się komukolwiek i wszędzie – w domu, na ulicy, w miejscu pracy czy w centrum handlowym. To stan, który pojawia się bez ostrzeżenia i wymaga błyskawicznej reakcji otoczenia. Choć brzmi to przerażająco, każdy może nauczyć się rozpoznawać objawy i zareagować w sposób, który uratuje życie1.

Kluczowe znaczenie ma umiejętność rozpoznania sytuacji, w której ktoś potrzebuje natychmiastowej pomocy. Osoba, która doznaje zatrzymania akcji serca, nagle upada na ziemię lub osłabiona opada na krzesło. Traci całkowicie przytomność i nie reaguje na głośne wołanie ani na potrząsanie. Jej oddech albo ustaje całkowicie, albo jest bardzo nierówny i przypomina łapanie powietrza. Gdy sprawdzimy puls, okazuje się, że go nie ma lub jest ledwo wyczuwalny2.

Wielu ludzi myli zatrzymanie akcji serca z zawałem serca, ale to dwa różne stany. Zawał to problem z przepływem krwi w naczyniach wieńcowych – tętnica zostaje zablokowana i serce nie dostaje tlenu, ale wciąż bije. Natomiast zatrzymanie akcji serca to problem elektryczny – układ przewodzący serca ulega awarii, rytm staje się chaotyczny lub zupełnie zanika, a serce przestaje pompować krew. Czasem zawał może wywołać zatrzymanie akcji serca, ale większość zawałów nie prowadzi do tego3.

W Stanach Zjednoczonych każdego roku ponad 356 000 osób doświadcza zatrzymania akcji serca poza szpitalem. Liczba ta dotyczy tylko tych przypadków, które wydarzyły się w domach, na ulicach, w parkach czy w innych publicznych miejscach. Niestety, około 60 do 80 procent tych osób umiera, zanim trafi do szpitala. To przerażająca statystyka, ale można ją zmienić, jeśli więcej ludzi będzie wiedziało, jak reagować2.

Metody diagnostyczne – jak lekarze rozpoznają zatrzymanie akcji serca

Zatrzymanie akcji serca to sytuacja nagła, która rozgrywa się na oczach świadków lub ratowników medycznych. Właściwa diagnoza musi być postawiona natychmiast, w ciągu sekund, by jak najszybciej rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową, czyli RKO (lub w skrócie angielskim CPR). W tym momencie lekarze i ratownicy nie mają czasu na skomplikowane badania – diagnoza opiera się na prostych, ale niezwykle istotnych obserwacjach2.

Pierwszym krokiem diagnozy jest sprawdzenie, czy osoba reaguje. Ratownik lub osoba udzielająca pierwszej pomocy krzyczy do poszkodowanego, potrząsa go i patrzy, czy otwiera oczy, porusza się lub wydaje jakiekolwiek dźwięki. Jeśli brak jest jakiejkolwiek reakcji, należy natychmiast sprawdzić oddech – czy klatka piersiowa się unosi i opada, czy słychać powietrze wydobywające się z ust i nosa. Czasem można zauważyć tzw. oddech agonalny, czyli bardzo płytkie, nieregularne, rzężące próby złapania powietrza, które wcale nie oznaczają prawidłowego oddychania1.

Następnie sprawdza się puls. Najczęściej robi się to, przykładając palce do bocznej powierzchni szyi, tam gdzie biegnie tętnica szyjna. Jeśli puls nie jest wyczuwalny lub jest ledwo wyczuwalny i bardzo słaby, a osoba nie oddycha lub oddycha nieprawidłowo, jest to wyraźny znak zatrzymania akcji serca. W takiej sytuacji nie ma czasu na dalsze badania – liczy się każda sekunda i trzeba natychmiast rozpocząć uciskanie klatki piersiowej1.

W przypadku, gdy osoba trafia do szpitala już po resuscytacji lub podczas transportu, lekarze wykonują bardziej zaawansowane badania. Elektrokardiogram, w skrócie EKG, to podstawowe narzędzie służące do oceny rytmu serca. EKG pokazuje, czy serce bije w prawidłowy sposób, czy ma miejsce migotanie komór (chaotyczny, bardzo szybki rytm bez skutecznego pompowania krwi), asystolia (całkowity brak aktywności elektrycznej serca) lub inne zaburzenia. To badanie trwa zaledwie kilka sekund, a elektrody przyklejane są do skóry na klatce piersiowej, rękach i nogach. Wynik pojawia się na monitorze niemal natychmiast4.

Lekarze wykonują również badania krwi, by sprawdzić, czy coś w organizmie mogło wywołać zatrzymanie akcji serca. Sprawdzają m.in. poziom elektrolitów, takich jak potas i magnez, ponieważ ich zbyt wysoki lub zbyt niski poziom może zakłócić pracę elektryczną serca. Badają także troponiny, czyli specjalne białka, które uwalniają się, gdy mięsień sercowy jest uszkodzony – to pomaga stwierdzić, czy doszło do zawału5.

Kolejnym ważnym badaniem jest echokardiografia, czyli badanie ultrasonograficzne serca. Dzięki niemu lekarz widzi na ekranie, jak serce się kurczy, czy wszystkie jego części działają prawidłowo, czy zastawki otwierają się i zamykają bez zakłóceń, czy nie ma płynu wokół serca. To badanie jest bezbolesne i pozwala szybko wykryć problemy strukturalne, takie jak pogrubienie ściany serca, powiększone komory czy problemy z zastawkami4.

Niekiedy wykonywana jest koronarografia, czyli badanie naczyń wieńcowych. Lekarz wprowadza cienką rurkę przez tętnicę w pachwinie lub w nadgarstku i prowadzi ją aż do serca. Następnie podaje środek kontrastowy, który sprawia, że naczynia wieńcowe widać na prześwietleniu rentgenowskim. Dzięki temu można zobaczyć, czy gdzieś jest zwężenie lub całkowite zablokowanie tętnicy. Jeśli tak, lekarz może od razu wykonać zabieg zwany angioplastyką, czyli rozszerzenie zwężonego naczynia przy pomocy balonika i umieszczenie tam metalowej siateczki, która utrzyma je otwarte4.

W szpitalu stosuje się również zaawansowane metody obrazowania, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI). TK pozwala szybko ocenić, czy w okolicy serca lub w innych częściach ciała nie doszło do krwawienia, czy nie ma zatorów w płucach, czy nie ma uszkodzeń wielonarządowych. MRI daje jeszcze dokładniejszy obraz struktur serca, pokazując blizny po przebytych zawałach czy stany zapalne mięśnia sercowego4.

Diagnostyka kwalifikująca do badań klinicznych

Udział w badaniach klinicznych nad nowymi metodami leczenia czy zapobiegania zatrzymaniu akcji serca wymaga spełnienia określonych warunków. Naukowcy i lekarze prowadzący takie badania muszą mieć pewność, że osoby uczestniczące faktycznie miały zatrzymanie akcji serca oraz że ich stan zdrowia jest odpowiednio udokumentowany. Dlatego stosuje się szczegółowe procedury diagnostyczne, które pozwalają zakwalifikować pacjentów do danego badania4.

Podstawowym wymogiem jest udokumentowanie epizodu zatrzymania akcji serca. Zwykle oznacza to, że w dokumentacji medycznej musi być zapis z EKG wykonanego podczas lub tuż po epizodzie, pokazujący migotanie komór, częstoskurcz komorowy bez tętna, asystolię lub inny groźny rytm. Bez takiego zapisu trudno jest potwierdzić, że doszło do zatrzymania akcji serca, a nie do zasłabnięcia czy innego problemu4.

Ważne jest także potwierdzenie przyczyny zatrzymania akcji serca. W wielu badaniach klinicznych biorą udział tylko osoby z określonymi przyczynami – na przykład z chorobą wieńcową, wadami strukturalnymi serca lub zaburzeniami rytmu wynikającymi z genetycznie uwarunkowanych kanałopatiami. Dlatego pacjenci muszą przejść koronarografię, echokardiografię, czasem rezonans magnetyczny serca, a także badania genetyczne, jeśli podejrzewa się dziedziczną arytmię4.

Badania laboratoryjne również odgrywają kluczową rolę. Sprawdza się funkcjonowanie nerek, wątroby, poziom elektrolitów, a także wskaźniki stanu zapalnego i uszkodzenia serca. W niektórych badaniach wymaga się, by poziom troponin był w określonym zakresie, co wskazuje na niedawny epizod uszkodzenia mięśnia sercowego. Poziom kreatyniny mówi o tym, jak działają nerki – jeśli są poważnie uszkodzone, pacjent może nie kwalifikować się do badania ze względu na bezpieczeństwo4.

Jeśli badanie dotyczy profilaktyki, czyli zapobiegania ponownemu zatrzymaniu akcji serca, pacjent może być oceniany pod kątem wskazań do wszczepienia kardiowertera-defibrylatora, czyli urządzenia, które monitoruje rytm serca i w razie potrzeby przywraca go poprzez wstrząs elektryczny. Kwalifikacja do takiego urządzenia wymaga szczegółowej oceny funkcji serca, w tym pomiaru frakcji wyrzutowej lewej komory, czyli wskaźnika mówiącego, ile krwi serce wypycha przy każdym uderzeniu. Jeśli wskaźnik ten jest zbyt niski, oznacza to, że serce pompuje słabo i ryzyko ponownego zatrzymania jest duże4.

Część badań klinicznych wymaga także oceny neurologicznej. Ponieważ zatrzymanie akcji serca pozbawia mózg tlenu, mogą wystąpić trwałe uszkodzenia. Lekarze sprawdzają, czy pacjent w pełni odzyskał przytomność, czy mówi, rozumie polecenia, pamięta ostatnie wydarzenia. Czasem wykonuje się tomografię komputerową mózgu lub rezonans magnetyczny, by ocenić, czy nie doszło do uszkodzeń tkanki mózgowej6.

Kryteria wykluczające to również ważny element kwalifikacji. Niektóre badania nie przyjmują pacjentów z aktywną chorobą nowotworową, ciężką niewydolnością nerek, chorobami płuc wymagającymi stałego podawania tlenu, czy osobami w ciąży. Takie ograniczenia mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa uczestników i wiarygodności wyników badania4.

Rokowanie i współczynnik przeżycia